زره

زره ، قابل بازیابی از https://negarestock.ir/

زره، تن پوشی که جنگیان در روزگاران قدیم بر تن می‌کردند. جنس آن اغلب فلزی و از حلقه‌های ریز در هم بافته شده و یا از پولک‌هایی ساخته می‌شد که مانند فلس ماهی بر هم قرار گرفته و میخ می‌شدند. جُبه، درع، جوشن، چهارآینه، نام‌های تاریخی و انواع دیگر زره هستند که در شکل‌ها و طرح‌های گوناگون در دوره‌های مختلف تاریخی مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

ایران باستان

بر تن جنگیان ایلام باستان زره‌های پولکی آستین کوتاهی بود که تا کمر می‌رسید، و البته ادامه آن از کمر به پایین، به جای پولک، ردیفی از ورقه‌های فلزی و چرمی کنار هم چیده شده بود.از زره‌هایی که بخشی از دست، ساعدها، پشت بازو، و بخش‌هایی از پاها، به ویژه ساق‌ها را فرا می‌گرفت، نیز استفاده می‌شد.گاه زره‌ها را از قطعات مربع شکلی می‌ساختند که با میخ پرچ به هم متصل شده بودند.اما به هر حال در اغلب موارد غیر از قطعات و حلقه‌های فلزی، نوارها و قطعات چرمی ضخیم و مانند آن هم به کار می‌رفت. در دوره اشکانی اغلب، آستین‌های زره‌ها بافتی دیگر، شاید نوعی منسوخ بافته شده متراکم داشت یعنی به صورت نوارها و حلقه‌های افقی متصل به هم، تهیه می‌شد. شلوار این نوع زره نیز وجود داشت. نوع کوتاه این شلوارها تا زانوان می‌رسید.

ابتدای اسلام تا مغول

پیامبر در جنگ‌ها اغلب، مغفر یعنی زره سر را، در زیر کلاهخود فلزی (سبوغ) برسر می‌گذاشتند.یکی از زره‌های معروف آن حضرت زره ذات‌الفضول بود، که بلندی آن تا حدود زانوان می‌رسید و در کمر حلقه‌هایی برای گذراندن کمربند داشت[1]. غیر از زره‌های فلزی از نوع کتانی آن نیز استفاده می‌کردند که به همراه موی بز بافته شده و «دلاص» نام داشت. زره‌ها هم نوع کوتاه داشت و هم نوع بلند، برخی آستین‌های کوتاه داشت و برخی آستین‌های بلند.تعدادی از آن‌ها، زرهی نیز (غیر از کلاهخود) برای سر داشتند.گاه در هنگام جنگ، زمانی که زره بلند بر تن داشتند، برای راحتی بیشتر، دامن زره خود را بالا آورده و در شال یا کمربند و یا دگمه‌های دور کمر زره محکم می‌کردند. از زره‌های دو حلقه‌ای «حلق المضاعفه»[2] و همچنین از ساعد بندها و ساق پوش‌های فلزی نیز استفاده می‌کردند.

شاهان و بزرگان اغلب زیر زره خود غلاله یا خفتانی به تن می‌کردند تا زبری زره، بدنشان را آزار نرساند. استفاده دیگر و مهم‌تر این خفتان‌ها این بود که چون از لایه‌ها و تکه‌های ابریشمی تهیه شده بود، و به این خاطر به قزآگند نیز معروف بود،خود نوعی زره به حساب می‌آمد.¹⁷ زره‌های سپاهیان علوی طبرستان، کوتاه و اغلب تنها روی سینه و شکم را می‌پوشاند.نواحی غور و بامیان و فرغانه و خوارزم به کار ساختن زره و جوشن مشغول بودند.

مغول تا عصر حاضر

به جز زره تن، به کلاهخودهای جنگیان، زرهی متصل بود که روی گوش‌ها، شانه‌ها و سینه را می‌پوشاند، از نوعی زره غیرفلزی که مانند قبایی بلند و آستین کوتاه بود، و از نوارهای افقی متصل شده به هم تشکیل شده بود، نیز استفاده می‌شد. از دیگر زره‌های غیرفلزی، باید به زره‌های مویینی که بافتی متراکم داشتند یا زره‌هایی که از قطعات چرم سیاه ساخته شده بود، اشاره کرد. اما زره اصلی همان زره فلزی بود، که تا ساق پاها می‌رسید و آستین‌هایی کوتاه داشت، از کمر به پایین جلو باز بود و رنگ آن بسته به نوع فلز جگری، طلایی، و یا نقره ای بود. گاه این زره ها، به صورت پولک‌های روی هم قرار گرفته شده بود. این زره‌ها اغلب با ساعد بندها، دست‌پوش‌ها، زانوبندها، ساق‌پوش‌ها، و صفحه‌های مدوری روی سینه و پشت شانه‌ها همراه بود.

ارزش یک زره، برابر با یک اسب، و یا پنج گوسفند بود. زره‌های تیموریان گاه چرمی و آستین کوتاه و اغلب فلزی با بافتی حلقه حلقه‌ای بود. جلوی آن‌ها از کمر به پایین باز بود. همچنین بر روی سینه یا پشت و میان کتف‌ها، گاه صفحه‌هایی مدور و فلزی به کار می‌رفت (بخشی از چهارآینه، نام نوعی جوشن). در این زمان شیراز به ساخت زره‌های طرازدار زرکش صیقلی معروف بود. زره‌های صفوی نیز اغلب با ساعد بندهای فلزی و ران پوش‌ها و ران پاهای فلزی- چرمی و یا بافته‌های متراکم ساقه‌های گیاهی، و بازوبندها، همراه بود، که یا آستین کوتاه و تا حد زانوان و جلو بسته، و یا کوتاه‌تر و تا حد ران‌ها بود. زره‌های بلندتر، اغلب از کمر به پایین جلو باز بود تا دست و پا گیر نباشد. گاهی صفحه‌هایی گرد و فلزی را در محل سینه و روی زره اضافه می‌کردند(جوشن). زره‌هایی که تنها دور گردن و سینه و شانه‌ها را می‌پوشاند، نیز مورد استفاده بود.

نوعی از این زره‌ها کاملاً جلو بسته بود و آن را از عقب پوشیده و دگمه‌هایش را پشت بدن می‌بستند. برای محافظت دست‌ها، از ساعد بندهای فلزی و لولاداری استفاده می‌شد، که در محل مچ دست، محکم شده، در بیشتر مواقع تنها پشت دست‌ها را می‌پوشاند و روی دست‌ها (به جز مچ دست) همیشه خالی و بی‌حفاظ می‌ماند. پوششی فلزی و یا چرمی و شاید هم بافته شده از الیاف متراکم گیاهی نیز، به پا می‌کردند، که از روی ران‌ها تا ساق پا را فرا می‌گرفت. این پاپوش نیز که تنها روی پا را در قسمت جلو می‌پوشاند، با بندینک‌هایی به پا بسته می‌شد و بدین ترتیب همیشه قسمت عقبی پاها آزاد می‌ماند.                                                

نیز نگاه کنید به

• ایران باستان
• مغول ها
• اسلام
• کمربند
• جوشن
• تیموریان
• صفویان

پاورقی

[1] - پیامبر دو زره دیگر به نام‌های فضه و صغدیه داشت که اغلب یکی از آن دو را بر روی ذات الفضول می‌پوشید.

[2] - در نبرد قادسیه از زره‌های دو گانه مسلمین یاد شده است.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

محمدرضا چیت ساز