دولت موقت

دولت موقت (بهمن 1357 – آبان 1358ش). نام اولین دولت پس از پیروزی انقلاب اسلامی^*.

این دولت به فرمان امام خمینی^* و به ریاست مهندس مهدی بازرگان^* تشکیل شد^[۱]. وظیفه آن، برگزاری رفراندوم تغییر نظام سیاسی ایران، تشکیل مجلس خبرگان^* قانون اساسی، برپایی انتخابات مجلس شورای اسلامی^*، اداره وزارت‌خانه‌های مختلف و سامان‌دهی به اوضاع کشور تا تشکیل دولت دایمی بود^[۲].

اعضای کابینه دولت موقت در ابتدا از اعضا و هواداران نهضت آزادی ایران، معدود افرادی از جبهه ملی^* و چند شخصیت مستقل بودند. به عنوان مثال کریم سنجابی معروف‌ترین رهبر جبهه ملی^* عهده‌دار وزارت خارجه شد؛ داریوش فروهر رهبر حزب ملت ایران، مسؤولیت وزارت کار را بر عهده گرفت و ابراهیم یزدی یکی از رهبران نهضت آزادی در خارج کشور، مشاور نخست‌وزیر شد^[۳].

اکثر اعضای کابینه دارای تحصیلات عالی در غرب بودند و گرایش‌های ملی‌گرایانه داشتند. البته کمی بعد از شروع کار دولت، تعدادی از روحانیون شورای انقلاب مانند حجت‌الاسلام مهدوی کنی و محمدجواد باهنر^* به عنوان معاونان وزارت‌خانه به دولت موقت پیوستند^[۴].

پس از پیروزی انقلاب دولت موقت فعالیت خود را در زمینه‌های مختلف آغاز کرد. برگزاری رفراندوم تعیین نظام ایران در فروردین 1358ش، برپایی انتخابات مجلس خبرگان^* قانون اساسی در تابستان همان سال، تلاش برای اداره سازمان‌های دولتی و گذراندن قانون مطبوعات از مهم‌ترین اقدامات سیاسی این دولت به شمار می‌آید^[۵].

در زمینه اقتصادی اقداماتی چون برقراری تولید دوباره و صادرات نفت، راه‌اندازی 50 درصد کارخانه‌ها و صنایع تعطیل شده، افزایش صادرات غیرنفتی و ارائه طرح وام شرافت برای جوانان بیکار از جمله فعالیت‌های این دولت بود^[۶].

فعالیت‌های دولت موقت در امور خارجی عبارت بودند از: قطع رابطه با اسراییل و آفریقای جنوبی، حمایت از جنبش مردم فلسطین، خروج از پیمان سنتو و عضویت در جنبش عدم تعهد و مذاکره با آمریکا برای حل مسئله خریدهای تسلیحات نظامی^[۷].

دولت بازرگان در یک دوراهی خاص قرار داشت. از یک سو به عنوان یک دولت انتقالی فاقد قدرت اساسی بود و از سوی دیگر از این دولت انتظار می‌رفت که همه اشتباه‌های حکومت‌های نظام پیشین را اصلاح کند.

یکی از این مسائل بحران‌زا وجود نهادهای انقلابی مانند کمیته‌ها و دادگاه‌های انقلاب بود که به سبب مشخص نبودن محدوده وظایفشان، در بسیاری موارد عملکرد آنان با اقدامات دولت موقت^* در تضاد بود^[۸]. همچنین بروز اختلاف میان این دولت و شورای انقلاب که مهم‌ترین مرکز تصمیم‌گیری در آن زمان بود، کارایی دولت موقت را پایین می‌آورد^[۹]. مجموعه عواملی چون پخش شدن بیش از یک میلیون اسلحه در کشور،^[۱۰] اقدامات گروه‌های سیاسی بر ضد دولت،^[۱۱] برپایی اعتصابات کارگری^[۱۲] و وجود آشوب‌های منطقه‌ای در کردستان، خوزستان و ترکمن‌صحرا^[۱۳] باعث شد تا دولت نتواند نظم و امنیت را آن‌طور که شاید و باید در کشور حاکم کند. به علاوه تغییر مداوم ترکیب دولت موقت نیز باعث ضعف آن شد. به طور مثال هنوز 3 ماه از آغاز کار دولت نگذشته بود که کریم سنجابی استعفا کرد و ابراهیم یزدی عهده‌دار وزارت امور خارجه شد^[۱۴]. سرانجام با تصرف سفارت آمریکا توسط دانشجویان پیرو خط امام، مهندس بازرگان^* استعفا داد و عمر نُه ماهه دولت موقت به پایان رسید.

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ بازرگان، مهدی. شورای انقلاب و دولت موقت. تهران: نهضت آزادی، 1361، ص 26-30؛ Chehabi, H.E. Iranian Politics and Religious Modernism. London: I.B.Tauris publishers, 1990, PP. 253-254; یزدی، ابراهیم. آخرین تلاش‌ها در آخرین روزها. تهران: قلم، 1363، ص 192-194.
↑ این اهداف در متن فرمان نخست‌وزیری بازرگان آمده است. نک: یزدی.تهران: قلم، 1363 .
↑ بازرگان. مهدی. شورای انقلاب و دولت موقت. تهران: نهضت آزادی، 1361. ص 34-39.
↑ Chehabi. Ibid. PP. 256-257.
↑ میلانی، محسن. شکل‌گیری انقلاب اسلامی، از سلطنت پهلوی تا جمهوری اسلامی. ترجمه مجتبی عطارزاده، تهران: گام نو، 1381، ص 280-293؛ chehabi, H.E. Ibid. PP 264-266.
↑ بیات، آصف. سیاست‌های خیابانی: جنبش تهیدستان در ایران. ترجمه اسدالله نبوی، تهران: شیرازه، 1379، ص 233 و235؛ مسایل و مشکلات نخستین سال انقلاب از زبان رئیس دولت مولت. به کوشش عبدالعلی بازرگان، تهران: ناشر مؤلف، 1362؛ chehabi. Ibid. P. 260.
↑ سنجابی، کریم. امیدها و ناامیدی‌ها. لندن: انتشارات جبهه ملیون ایران، 1368، ص 295؛ chehabi. Ibid. PP. 269-271؛ برای اطلاع از سیاست آمریکا در برابر دولت موقت و نقد آن، نک: بیل، جیمز. عقاب و شیر، تراژدی روابط ایران و آمریکا. ترجمه مهوش غلامی، تهران: کوبه، 1371، ص 441-469.
↑ میلانی.شکل‌گیری انقلاب اسلامی، از سلطنت پهلوی تا جمهوری اسلامی. ترجمه مجتبی عطارزاده، تهران: گام نو، 1381 . ص 271-273؛ مسائل و..... به کوشش عبدالعلی بازرگان، تهران: ناشر مؤلف، 1362جمـ؛ chehabi. Ibid. PP. 258-259.
↑ میلانی.شکل‌گیری انقلاب اسلامی، از سلطنت پهلوی تا جمهوری اسلامی. ترجمه مجتبی عطارزاده، تهران: گام نو، 1381. ص 269 و 270؛ نک: بازرگان. مهدی. شورای انقلاب و دولت موقت. تهران: نهضت آزادی، 1361.
↑ استمپل، جان. درون انقلاب ایران. ترجمه منوچهر شجاعی، تهران: رسا، 1377، ص 273.
↑ برای آگاهی از مواضع حزب توده در برابر دولت موقت، نک: میلانی.محسن. شکل‌گیری انقلاب اسلامی، از سلطنت پهلوی تا جمهوری اسلامی. ترجمه مجتبی عطارزاده، تهران: گام نو، 1381. ص 275-280؛ در مورد سازمان مجاهدین خلق، نک: Abrahamian, E. Radical Islam, The Iranian Mojahedin. London, I.B. Tauris publishers, 1989, PP. 189-196; در مورد گروه‌های مارکسیستی دیگر، نک: بهروز، مازیار. شورشیان آرمان‌خواه، ناکامی چپ در ایران. ترجمه مهدی پرتوی، تهران: ققنوس، 1380، ص 183-227؛ در مورد رابطه دولت موقت با گروه‌های ملی‌گرا، نک: chehabi. Ibid. PP. 260-262.
↑ بیات. آصف. سیاست‌های خیابانی: جنبش تهیدستان در ایران. ترجمه اسدالله نبوی، تهران: شیرازه، 1379. ص 209 به بعد.
↑ استمپل. جان. درون انقلاب ایران. ترجمه منوچهر شجاعی، تهران: رسا، 1377. ص 289-290.
↑ سنجابی. کریم. امیدها و ناامیدی‌ها. لندن: انتشارات جبهه ملیون ایران، 1368. ص 353-355؛ chehabi. Ibid. PP. 256-257.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

محمدمهدی موسی خان

[1] بازرگان، مهدی. شورای انقلاب و دولت موقت. تهران: نهضت آزادی، 1361، ص 26-30؛ Chehabi, H.E. Iranian Politics and Religious Modernism. London: I.B.Tauris publishers, 1990, PP. 253-254; یزدی، ابراهیم. آخرین تلاش‌ها در آخرین روزها. تهران: قلم، 1363، ص 192-194.

[2] این اهداف در متن فرمان نخست‌وزیری بازرگان آمده است. نک: یزدی.تهران: قلم، 1363 .

[3] بازرگان. مهدی. شورای انقلاب و دولت موقت. تهران: نهضت آزادی، 1361. ص 34-39.

[4] Chehabi. Ibid. PP. 256-257.

[5] میلانی، محسن. شکل‌گیری انقلاب اسلامی، از سلطنت پهلوی تا جمهوری اسلامی. ترجمه مجتبی عطارزاده، تهران: گام نو، 1381، ص 280-293؛ chehabi, H.E. Ibid. PP 264-266.

[6] بیات، آصف. سیاست‌های خیابانی: جنبش تهیدستان در ایران. ترجمه اسدالله نبوی، تهران: شیرازه، 1379، ص 233 و235؛ مسایل و مشکلات نخستین سال انقلاب از زبان رئیس دولت مولت. به کوشش عبدالعلی بازرگان، تهران: ناشر مؤلف، 1362؛ chehabi. Ibid. P. 260.

[7] سنجابی، کریم. امیدها و ناامیدی‌ها. لندن: انتشارات جبهه ملیون ایران، 1368، ص 295؛ chehabi. Ibid. PP. 269-271؛ برای اطلاع از سیاست آمریکا در برابر دولت موقت و نقد آن، نک: بیل، جیمز. عقاب و شیر، تراژدی روابط ایران و آمریکا. ترجمه مهوش غلامی، تهران: کوبه، 1371، ص 441-469.

[8] میلانی.شکل‌گیری انقلاب اسلامی، از سلطنت پهلوی تا جمهوری اسلامی. ترجمه مجتبی عطارزاده، تهران: گام نو، 1381 . ص 271-273؛ مسائل و..... به کوشش عبدالعلی بازرگان، تهران: ناشر مؤلف، 1362جمـ؛ chehabi. Ibid. PP. 258-259.

[9] میلانی.شکل‌گیری انقلاب اسلامی، از سلطنت پهلوی تا جمهوری اسلامی. ترجمه مجتبی عطارزاده، تهران: گام نو، 1381. ص 269 و 270؛ نک: بازرگان. مهدی. شورای انقلاب و دولت موقت. تهران: نهضت آزادی، 1361.

[10] استمپل، جان. درون انقلاب ایران. ترجمه منوچهر شجاعی، تهران: رسا، 1377، ص 273.

[11] برای آگاهی از مواضع حزب توده در برابر دولت موقت، نک: میلانی.محسن. شکل‌گیری انقلاب اسلامی، از سلطنت پهلوی تا جمهوری اسلامی. ترجمه مجتبی عطارزاده، تهران: گام نو، 1381. ص 275-280؛ در مورد سازمان مجاهدین خلق، نک: Abrahamian, E. Radical Islam, The Iranian Mojahedin. London, I.B. Tauris publishers, 1989, PP. 189-196; در مورد گروه‌های مارکسیستی دیگر، نک: بهروز، مازیار. شورشیان آرمان‌خواه، ناکامی چپ در ایران. ترجمه مهدی پرتوی، تهران: ققنوس، 1380، ص 183-227؛ در مورد رابطه دولت موقت با گروه‌های ملی‌گرا، نک: chehabi. Ibid. PP. 260-262.

[12] بیات. آصف. سیاست‌های خیابانی: جنبش تهیدستان در ایران. ترجمه اسدالله نبوی، تهران: شیرازه، 1379. ص 209 به بعد.

[13] استمپل. جان. درون انقلاب ایران. ترجمه منوچهر شجاعی، تهران: رسا، 1377. ص 289-290.

[14] سنجابی. کریم. امیدها و ناامیدی‌ها. لندن: انتشارات جبهه ملیون ایران، 1368. ص 353-355؛ chehabi. Ibid. PP. 256-257.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]