نظامی گنجوی

نظامی گنجوی (حـ 530 ـ 614 ق / ؟م) حکیم ، شاعر.

حکیم جمال‌الدین متخلص به نظامی و مشهور به نظامی گنجوی فرزند یوسف بن زکی بن مؤید از مهمترین شاعران فارسی‌گو بود که در گنجه به دنیا آمد. برخی اصلش را از قُهِستانِ قم، و برخی دیگر از «تا» (روستایی در تفرش) نوشته‌اند. در بسیاری از تذکره‌های کهن تخلصش نظامی مطّرزی ضبط شده است. وی افزون بر علوم معقول و منقول، در دانش‌های ادبی و عربی نیز مهارت داشت. همچنین در حکمت الهی، ریاضی و پزشکی دستی داشت. همه عمر در گنجه زیست و جز یک بار آن هم به فراخوان اتابک قزل ارسلان (د 587 ق / ؟م) از زادگاهش بیرون نرفت. با شاعرانی چون خاقانی^* و عوفی^* معاصر بود و گویا اشعاری هم دررثای خاقانی سرود. دولتشاه سمرقندی٭ او را از جمله مریدان اخی فرج زنجانی (د 557 ق / ؟م) صوفی مشهور دانسته که صحت و سقم این مطلب هنوز مشخص نیست. نظامی نزد پادشاهان و امیران سرزمین‌های مجاور نظیر اتابکان آذربایجان، شروانشاهان ،‌آق سُنُقریان و دیگران حرمت بسیار داشت. با این همه شاعری درباری نبود. او بیشتر اوقاتش را در انزوا می‌گذراند. از میان پادشاهان و امیرانی که با آنان معاصر بود و برخی از آثارش را به رسم پیشکش به نام آنان سرود، می‌توان فخرالدین بهرامشاه (حک 550 ـ حـ 615 ق / ؟م)، ‌اتابک محمد جهان پهلوان (حک 568 ـ 581 ق / ؟م)، ‌اخستان بن منوچهر (زنده در 55 ق / ؟م)، ‌علاءالدین کرپ ارسلان (د 604 ق / ؟م) و نصرهالدین ابوبکر (د 607 ق / ؟م) بن محمد جهان پهلوان را نام برد. نظامی گنجوی در بسیاری از مسائل و عقاید مهم دینی با معتزله مخالفت داشت و از اشاعره پیروی می‌کرد. همچنین با وجود پایبندی به اصول اسلام نسبت به ایران و ایرانی تعصب می‌ورزید. وی سرانجام در گنجه با دنیا وداع گفت. آرامگاهش در گنجه تا اواسط دوره‌ قاجار برپا بود، اما پس از آن رو به ویرانی گذاشت و دیگربار دولت محلی آذربایجان شوروی آن را ساخت. از آثارش این پنج مورد را می‌توان نام برد:

1. مخزن الاسرار؛
2. خسرو و شیرین؛
3.  لیلی و مجنون؛
4. هفت پیکر؛
5.  اسکندرنامه.

این آثار به پنج گنج و خمسه نظامی شهرت دارند. نظامی یگانه شاعری است که تا پایان سده 6 ق/ 12م شعر تمثیلی را به بالاترین درجه تکامل رساند. نکته مهم در منظومه‌های نظامی، درک صحیح شاعر از روح داستان و موضوع شعرش است. پس از وی بیشتر سرایندگان منظومه‌های عاشقانه دانسته یا ندانسته به تقلید از او برخاستند. خواجوی کرمانی،^* جامی،^* هاتفی، عرفی، وحشی بافقی،^* ‌مکتبی، فیض فیاضی، اشرف مراغی و آذربیگدلی^* از آن جمله‌اند. افکار بلند و شاعرانه نظامی در لابه لای آثارش باعث گردیده که از وی به عنوان شاعری حکیم یاد شود. این امر و مسائل دیگری نظیر تعداد بسیار مقلدان وی و همچنین عفت کلامش نظامی را در زمره هشت شاعر طراز اول زبان و ادب فارسی قرار داده است. او چون در بیان اشعارش به دنبال تازه جویی بود، به استعاره بیش از تشبیه و به تشبیه بیش از توصیف عادی پرداخت. درباره نظامی و احوال و آثارش کتاب‌های بسیار نوشته شده که فهرست آن‌ها در کتابشناسی نظامی تألیف ابوالقاسم رادفر آمده است.

نیز نگاه کنید به

• خواجوی کرمانی
• جامی
• خاقانی شروانی

مآخذ

1. صفا، ذبیح‌الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: ابن سینا، ‌چ 6، 1352، ج 2، ص 798 ـ 800 (به اختصار).
2. نفیسی، سعید. دیوان نظامی گنجوی. تهران: ‌فروغی، 1338، ص 3 ،‌6.
3. زنجانی، برات. احوال و آثار و شرح مخزن الاسرار نظامی گنجوی. تهران: دانشگاه تهران، 1368، ص11.
4. وحید دستگردی، حسن. گنجینه گنجوی. تهران: ابن سینا، چ 2، 1335، ص31، 32.
5. اثرآفرینان. زیر نظر عبدالحسین نوایی، ‌تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران، چ 1، 1380، ج 6، ص 54.
6. صفا، ‌ذبیح‌الله، ‌همان، ص 800.
7. زرین‌کوب، ‌عبدالحسین. با کاروان حله. تهران: علمی، چ 10، 1376، ص 200.
8. صفا، ذبیح‌الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: ابن سینا، 1352، ج 2، ص 801 ـ 804 (به اختصار).
9. وحید دستگردی، حسن. گنجینه گنجوی. تهران: ابن سینا، چ 2، 1335، ص 38، 41.
10. صفا، ذبیح‌الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: ابن سینا، 1352، ج 2، ص 801.
11. وحید دستگردی، حسن. گنجینه گنجوی. تهران: ابن سینا، چ 2، 1335، ص 47 ـ‌48 (به  اختصار).
12. صفا، ذبیح‌الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: ابن سینا، 1352، ج 2، ص 807.
13. یوسفی، ‌غلامحسین. چشمه روشن. تهران: علمی، چ 1، 1362، ص 169ـ170 (به اختصار).
14. صفا، ذبیح‌الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: ابن سینا، 1352، ج 2، ص 809.
15. رادفر، ‌ابوالقاسم. کتابشناسی نظامی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه)،‌ چ 1، 1371، ص8 (پیشگفتار).
16. ابوالقاسم رادفر