کتابخانه های استان گلستان

کتابخانه مرکزی و اسناد گرگان ، قابل بازیابی ازhttps://neshan.org/maps/places/376dbc9c74dff54b7bbc183ce6998cca#c36.842-54.401-15z-0p

استان گلستان در شمال ایران و حاشیه جنوب شرقی دریای خزر قرار دارد. از شمال به کشور ترکمنستان، از غرب به دریای خزر و استان مازندران، از جنوب به استان سمنان، و از شرق به استان خراسان محدود می‌شود. این استان در دی ماه 1376 با تصویب مجلس شورای اسلامی از استان مازندران جدا شد.

استان گلستان با مساحتی برابر 22.220 کیلومترمربع، دارای 11 شهرستان، 18 شهر، 16 بخش، 45 دهستان، و 1077 آبادی است. شهرستان‌های این استان عبارتند از: آزادشهر، آق‌قلا، بندرترکمن، بندرگز، رامیان، علی‌آباد، کردکوی، کلاله، گرگان، گنبد، و مینودشت. مرکز استان گلستان شهر گرگان است و (طبق آمار 1383)، جمعیت آن 691,613,1 نفر است.

مردم ساکن در این استان را دو گروه عمده فارس‌ها (شامل بومیان و مهاجران) و ترکمن‌ها(شامل دو تیره یموت و گوکلان) تشکیل می‌دهند. فارس‌ها عمدتآ به لهجه‌های گرگانی و مازندرانی، و ترکمن‌ها در عین آشنایی با زبان فارسی، به زبان ترکمنی تکلّم می‌کنند. اقتصاد و معیشت مردم بیشتر بر اساس کشاورزی، باغداری، صنعت، دامداری، و شیلات قرار دارد.

تاریخچه

از حدود ششصد سال قبل از میلاد مسیح، در نوشته‌های مورخان یونانی و در حجاری‌های عهد هخامنشیان، از استان گلستان (جلگه گرگان) به‌عنوان سرزمینی آباد و فعال یاد شده است؛ هرودوت نام آن را "پارتن" و نویسندگان قدیم آن را "هیرکانیا" ضبط کرده‌اند و در کتاب اوستا از آن با نام "وهرکانا" یاد شده است. مسلمانان به سرکردگی یزید بن مهلّب در 98ق. گرگان را فتح کردند و چندی بعد، این منطقه به مرکز مخالفان اموی و مأمن پیروان علی (ع) تبدیل شد. این سرزمین تا قرن هفتم به ایالت گرگان (جرجان) و از قرن هفتم تا چهاردهم به ایالت استرآباد موسوم بوده است و در عهد صفویه بدان دارالمؤمنین می‌گفته‌اند. از وقایع مهم و تاریخی این سرزمین تشکیل دولت آل زیار است.

از مشاهیر گرگان می‌توان میرمحمدباقر استرآبادی (-1040ق.)، معروف به میرداماد؛ و ابوالقاسم میرفندرسکی استرآبادی (970-1050ق.) از فیلسوفان عصر صفوی را نام برد؛ سیداسماعیل جرجانی (مؤلف ذخیره خوارزمشاهی)؛ عبدالقاهر جرجانی (مؤلف اسرارالبلاغه و دلایل الاعجاز)؛ و فخرالدین اسعد گرگانی (سراینده منظومه ویس و رامین) نیز از جمله ناموران دانش و ادب سرزمین گرگان هستند. نخستین چاپخانه سربی در گرگان در 1307 ش. تأسیس شد. فعالیت نشر و نشریات به‌دلیل ضعف مالی، عدم استقبال مردم، و ضعف کیفیت کارها در منطقه گرگان سابقه‌ای دیرپا ندارد، کار انتشار روزنامه، هفته‌نامه، و گاهنامه موقت و کم رونق بوده است.

در حال حاضر، هفته‌نامه‌های گلشن مهر، گلستان نو، همزیستی، سلیم و حریف؛ دوهفته‌نامه صحرا؛ ماهنامه خودآزما؛ و فصلنامه‌های مختومقلی فراغی و بایراق در گرگان منتشر می‌شوند. نخستین کتابخانه‌های این ناحیه متعلق به قرن 11 قمری است. کتابخانه استرآباد در عصر صفوی (قرن 11) "کتابخانه حسین اردبیلی‌نژاد استرآبادی" نام داشته است. در عصر قاجار هم در بعضی مدارس و خانه‌های بعضی از فضلا و ادبا کتابخانه‌هایی وجود داشته است.

کتابخانه‌های عمومی

نخستین کتابخانه عمومی شهر گرگان در 1339 شمسی و با هزینه شهرداری شکل گرفت و در عمل از 1345-1346 با 952 جلد کتاب فعالیت خود را آغاز کرد. این کتابخانه در 1358 به ساختمان فعلی آن در پارک شهر منتقل و کتابخانه عمومی شماره یک گرگان نامیده شد. هم‌اکنون با 815,21 جلد کتاب، 2168 عضو، و 6 کارمند و با نام کتابخانه شماره یک به ارائه خدمت به مردم می‌پردازد. از دیگر کتابخانه‌های عمومی این استان کتابخانه عمومی بشارت گرگان (تأسیس 1356، مجموعه 887,13 جلد، اعضا 609 نفر و کارمند 6 نفر)؛ کتابخانه عمومی علی‌آباد کَتول (،1376 مجموعه 609,16 جلد، اعضا 597 نفر، و کارمند 2 نفر)؛ کتابخانه عمومی رامیان (1351، مجموعه 1160 جلد، اعضا 748 نفر، و کارمند 2 نفر)؛ کتابخانه عمومی شماره یک گنبد (1354، مجموعه 8948 جلد، اعضا 1132 نفر، و کارمند 2 نفر)؛ و کتابخانه عمومی بندرترکمن(1350، مجموعه 185,13 جلد، اعضا 760 نفر، و کارمند 3 نفر) نام برد. طبق آمار ،1382 تعداد کل کتابخانه‌های عمومی استان 26 باب، با مجموعه 706,212 جلد کتاب و 431,70 مجله، و 211,14 عضو فعال بوده و سهم 73/1 درصد را در بین کل کتابخانه‌های عمومی کشور دارد. کتابخانه مسجد جامع گرگان هم به همت حاج محمدرضا میبدی در 1354ش. تأسیس شد و هم‌اکنون با 000,30 جلد کتاب و بیش از 150 نفر عضو و 3 کارمند به ارائه خدمات عمومی می‌پردازد. بر اساس آمار 1382 تعداد کتابخانه‌های عمومی این استان 24 باب، تعداد کتاب‌های موجود 548,263 جلد، تعداد اعضا 770,16 نفر و تعداد مراجعان 450,152 نفر است.

کتابخانه‌های کودکان و نوجوانان

نخستین کتابخانه کودکان و نوجوانان در استان در 1356ش. در گرگان تأسیس شد. طبق آمار سال 1382، تعداد این مراکز 6 واحد است که شامل مرکز فرهنگی هنری گرگان (مجموعه 11.470 جلد، 1444 نفر عضو)؛ مرکز فرهنگی ـ هنری گنبد (،1356 مجموعه 348,12 جلد، و 1107 نفر عضو)؛ مرکز فرهنگی ـ هنری بندرترکمن (1359، مجموعه 987,12 جلد، 873 نفر عضو)؛ مرکز فرهنگی ـ هنری دَلَند (1373، مجموعه 7255 جلد، و 396 نفر عضو)؛ و مرکز فرهنگی و هنری کلاله (1382، مجموعه 4347 جلد، و 336 نفر عضو) است.

کتابخانه‌های آموزشگاهی

در مجموع، تعداد کل کتابخانه‌های آموزشگاهی موجود در سطح استان، اعم از کودکستانی، ابتدایی، راهنمایی، و دبیرستانی (متوسطه، هنرستان، و پیش‌دانشگاهی) 711 باب است که تعداد کل مجموعه آنها بالغ بر 927,371,1 جلد و مساحت آنها برابر 042,177 مترمربع و شاخص سرانه کتاب به‌ازای هر فراگیر 47/3 است. کل کارکنان شاغل در این کتابخانه‌ها 128 نفر است.

کتابخانه‌های تخصصی

از جمله کتابخانه‌های تخصصی قابل ذکر کتابخانه سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان گلستان (1377، مجموعه 5308 جلد، و کارمند 2 نفر) است. کتابخانه سازمان جهاد کشاورزی (،1370 مجموعه 1625 جلد، کارمند 1 نفر)، و 36 باب کتابخانه روستایی تحت‌نظر آن سازمان، کتابخانه اداره‌کل مخابرات استان (1380، مجموعه 1400 جلد)، کتابخانه اداره برق گرگان (1379، مجموعه 1512 جلد)، کتابخانه سازمان بهزیستی استان، و کتابخانه شورای شهر گرگان نیز قابل ذکرند. بر اساس آمار 1382 تعداد کتابخانه‌های تخصصی این استان 11 باب و موجودی آنها 620,36 جلد کتاب است.

کتابخانه‌های دانشگاهی

کتابخانه مرکزی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان در 1342ش. تأسیس شد و طبق آمار سال 1382، بیش از 000,42 جلد کتاب، 435 عنوان مجله داخلی و خارجی و 2195 عنوان غیرادواری دارد و تمامی اعضا از امکانات دسترسی پیوسته به منابع در تالار کتابخانه بهره می‌برند. این دانشگاه 10 کتابخانه اقماری دیگر در دانشکده‌ها و مراکز شهرستان‌ها دارد.

از کتابخانه‌های تابعه دانشگاه علوم پزشکی گلستان می‌توان به کتابخانه دانشکده پزشکی (1371، مجموعه 6686 جلد، اعضا 359 نفر، و کارمند 2 نفر)؛ کتابخانه دانشکده پرستاری ـ مامایی بویه (1346، مجموعه 7922 جلد، اعضا 434 نفر، و کارمند 3 نفر)؛ کتابخانه دانشکده پیراپزشکی (1374، مجموعه 5872 جلد، اعضا 363 نفر، و کارمند 2 نفر) نام برد. همچنین کتابخانه‌های مرکز آموزشی ـ درمانی پنج آذر با 3905 جلد؛ مرکز آموزشی ـ درمانی دزیانی با 1421 جلد؛ و مرکز آموزشی ـ درمانی طالقانی با 1117 جلد از کتابخانه‌های تخصصی این دانشگاه هستند که همه آنها از رده‌بندی کتابخانه ملی پزشکی امریکا بهره جسته‌اند. طبق آمار 1382 تعداد کتابخانه‌های دانشگاهی این استان 9 باب، موجودی آنها 468,127 جلد، تعداد اعضا 8198 نفر و تعداد مراجعان 25860 نفر است.

منبع اصلی

گلستان، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد دوم، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسندگان مقاله

حیدر مختاری و مریم بنی‌صفار