ذخایر نفت خام ایران
ذخایر نفت خام ایران، بسیار غنی است به طوری که حدود ۹۰ میلیارد بشکه آن به صورت اولیه و ثانویه قابل دستیابی است و از این حیث یکی از کشورهای نفتخیز مهم جهان محسوب میشود. بهرهبرداری از صنعت نفت در ایران (اکتشاف، استخراج و تولید آن) از زمان سلطنت قاجاریه آغاز شد. به دلیل فساد، ضعف و بیخبری زمامداران وقت، اولین امتیازی که برای، بهرهبرداری از ذخایر نفتی ایران نصیب بیگانگان شد به شخصی انگلیسی به نام «دارسی» اعطا گردید و به موجب آن حق انحصاری اکتشاف، تاسیس خطوط لوله و تاسیسات صادراتی پالایشگاه در تمام نقاط ایران به جز نواحی شمالی، شمال شرقی و شمال غربی به مدت ۶۰ سال به وی داده شد. همچنین معافیت ازگمرکات برای واردات و صادرات، معافیت از پرداخت مالیات و اجازه خرید زمین در هر نقطهایکه امتیازگیرنده نیاز داشت از جمله تسهیلاتی بود که به این شخص اعطا شد. در مقابل قرار شد %۱۶ از منافع خالص شرکت و شرکتهای تابعه و پیش پرداخت ۲۰ هزار لیره به صورت نقد و ۲۰ هزار لیره به صورت سهم به دولت ایران پرداخت شود.
عملیات حفاری در سال ۱۲۸۲ ه. ش (۱۹۰۳م) ابتدا در غرب ایران - قصر شیرین - آغاز شد که به نفت و گاز مختصری دست یافتند اما به دلیل بعد مسافت تا خلیج فارس، نفت به خارج صادر نشد و در عوض به اکتشاف و حفاری در جنوب غربی ایران پرداخته شد. بدین ترتیب در سال ۱۲۸۷ ه. ش اولین چاه در عمق ۳۶۰ متری و دومین چاه در عمق ۳۰۷ متری در ناحیه مسجد سلیمان به نفت رسید. پس از آشکار شدن عظمت منابع نفتی ایران - بخصوص در این ناحیه «شرکت نفت انگلیس و ایران» در سال ۱۲۸۸ در لندن تاسیس شد. تا سال ۱۲۹۳ ه.ش حدود ۳۰ حلقه چاه در مسجد سلیمان حفر شد و خطوط لوله برای انتقال آن به آبادان کشیده شد. در سال ۱۲۹۱ حدود ۴۲ هزار تن نفت خام به خارج از کشور صادر شد و در سال ۱۲۹۳ (۱۹۱۴ م) این رقم به ۲۷۴ هزار تن رسید.
شرکت مزبور در سال ۱۲۸۹ به منظور تولید و صدور فرآوردههای نفتی شروع به ایجاد تاسیسات پالایشگاهی در شهر آبادان کرد و بدین ترتیب اولین پالایشگاه نفتی ایران در سال ۱۲۹۲ با جهتگیری صادراتی و با ظرفیت ۱۲۰ هزار تن در سال به بهرهبرداری رسید.
در طول این سالها شرکت نفت انگلیس و ایران با گسترش نفوذ خود در ایران و به یمن استخراج نفت ارزان قیمت سود هنگفتی کسب کرد و اما به مهمترین مفاد امتیازنامه - پرداخت ۱۶% از منافع شرکت به دولت ایران - عمل نکرد و با به کار بردن تعرفههای مالی و سوءاستفاده از ضعف دولت ایران و با استفاده از معافیتهای حقوق گمرکی و مالیاتی ضمن پرداخت مبلغ ناچیزی به ایران، از توسعه نفت به داخل اقتصاد ایران به شدت جلوگیریکند. طی سالهای بعد و بروز جنگ جهانی اول و به منظور تامین فراوردههای نفتی مورد نیاز جنگ، پالایشگاه آبادان توسعه یافت و ظرفیت آن به یک میلیون تن رسید. استخراج و صدور نفت نیز طی چهار سال به حدود ۴ برابر افزایش یافت.
در سالهای ۱۳۰۷ تا ۱۳۰۹ منابع نفتی هفتگل کشف و با ایجاد خط لولهای به خطوط لوله مسجد سلیمان - آبادان وصل شد. ظرفیت پالایشگاه آبادان نیز در سال ۱۳۰۹ به ۵ میلیون تن در سال افزایش یافت. تعداد کارکنان شرکت نفت ایران و انگلیس در سال ۱۳۱۰ بالغ بر ۲۱ هزار نفر میشد.
چنان که گفته شد شرکت نفت انگلیس و ایران به تعهد خود مبنی بر پرداخت %۱۶ سود خالص به ایران عمل نکرد و این موضوع و دیگر اختلافات بهوجود آمده باعث شد قرارداد یا بهتر بگوییم امتیازنامه یاد شده تغییر کند. این تغییرات در سال ۱۳۱۲ با بسته شدن قرارداد نفتی جدیدی بین دولت رضاشاه و شرکت یاد شده رخ داد. برپایه این قرارداد،کلیه حقوق و امتیازات شرکت در امتیازنامه قبلی، تنها در محدوده کمتری، ابقاء شد.کلیه تسهیلاتی که قبلا برای شرکت فراهم شده بود کماکان ادامه داشت. مدت این قرارداد مجددا ۶۰ سال بود و پایان آن سال ۱۳۷۲ ه ش (۱۹۹۳ م) تعیین شد.
محتوای این قرارداد و عملکرد آن در واقع بیانگر تداوم روابط قبلی با شکلی پوشیدهتر و فریبکارانهتر بود. به علاوه با قرارداد جدید شرکت خود را از شر پرداخت %۱۶ از منافع خالص شرکت به دولت ایران رهانید و از این زمان با قراردادی کاملا دوطرفه و با اطمینان از اینکه دیگر کشور امتیازدهنده نمیتواند امتیاز را فسخ کند، به غارت منابع نفتی ایران پرداخت.
البته فعالیتهای شرکت به این امر محدود نمیشد، در امور اقتصادی - سیاسی کشور نیز دخالت میکرد و باعث شد صنعت نفت به داخل اقتصاد ایران راه نیابد. این شرکت از درآمد نفت به عنوان اهرمی برای دخالت در امور سیاسی کشور و ایجاد اختلال و تشدید فساد ماموران دولتی سود جست.
از همان آغاز فعالیتهای استعمارگرانه شرکت نفت انگلیس، اعتراضهای زیادی بر چگونگی این فعالیتها و اختیارات بیحدوحصر شد. اما این اعتراضها تا اوایل دهه ۱۳۲۰ -که دولت رضاشاه سقوط کرد - امکان بروز موثر پیدا نکرد. پس از این سالها بود که رفته رفته نسبت به دخالت بیگانگان در امر استخراج و بهرهبرداری از منابع نفتی ایران واکنشهایی نشان داده شد و پیشنهادهای ارائه شده توسط دولتهای غربی و شرقی رد شد. در همین سالها بود که قوانین مختلفی در مجلس شورای ملی به تصویب رسید که به موجب آن دیگر هیچ مقام دولتی نمیتوانست قراردادی راجع به امتیاز نفت، با مقامات رسمی و غیررسمی دولتهای خارجی، به امضاء برساند. واگذاری هرگونه امتیاز استخراج نفت کشور و مشتقات آن به خارجیها مطلقا ممنوع شد. مبارزه علیه اعطای امتیاز جدید برای استخراج نفت بتدریج گستردهتر شد. تا اینکه در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ ماده واحدهای در مجلس با مضمون ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور به تصویب رسید.
این قانون اگر به صورت کامل اجرا میشد، میتوانست در بهرهگیری از صنعت نفت برای توسعه اقتصادی، تغییر ساختار وابسته این صنعت و نیز مبارزه با امپریالیسم، نقش اساسی داشته باشد. هدف از ملی شدن صنعت نفت، تخصیص عواید حاصله از آن به تقویت اقتصاد کشور و فراهم آوردن رفاه و آسایش عمومی عنوان شد. به موجب این قانون از شرکت نفت انگلیس و ایران خلع ید شد و متخصصان ایرانی به جای متخصصان خارجی به کار گرفته شدند و تسلط ایران بر منابع نفتی، تاسیسات استخراجی و صادراتی از نظر قانونی تحقق یافت. اما اوضاع به این صورت باقی نماند و اقدامات منفی و خرابکارانه از سوی استعمار آمریکا و انگلیس شدت گرفت. سرانجام با کودتای نظامی ۱۳۳۲ شرایط لازم سیاسی -اجتماعی برای نفوذ دوباره آنها در ایران و بخصوص صنعت نفت فراهم آمد.
بدین ترتیب پس از برقراری مجدد روابط سیاسی با دولت انگلیس، قرارداد فروش نفت و گاز موسوم به قرارداد کنسرسیوم در ۲۹ مهرماه سال ۱۳۳۳ به تصویب مجلس ایران رسید. به موجب این قرارداد که برای جلوگیری از ملی شدن صنعت نفت امضاء شده بود، به جای شرکت نفت، کنسرسیومی مرکب از شرکت نفت سابق «بی،پی» شرکتهای نفتی امریکایی، شرکت نفت انگلیسی و هلندی «شل» و شرکت فرانسوی نفت بر منابع و صنایع نفت ایران مسلط شدند. تقسیم سود در این قرارداد براساس ۵۰-۵۰ صورت میگرفت و مدت قرارداد نیز ۴۰ سال تعیین شد. اعضای کنسرسیوم برای بهرهبرداری از نفت ایران، یک شرکت اکتشاف و تولید و یک شرکت پالایش به نام شرکتهای عادل، بر اساس قوانین هلند، تاسیس کردند. طبق این قرارداد درآمد ایران از محل صدور نفت علاوه بر %۵/۱۲ به عنوان پرداخت محضر که بعدا به حساب هزینه شرکتهای نفتی گذاشته شد، %۵۰ از درآمد ویژه شرکتهای نفتی بر اساس قیمت اعلان شده نفت خام صادراتی تعیین شد. عملکرد ۱۸ ساله کنسرسیوم تا سال ۱۳۵۲ ادامه داشت. تولید نفت خام ایران در طول این سالها به سرعت افزایش یافت و روی هم رفته در طی این دوره حدود ۳/۱۳ میلیارد بشکه نفت خام ایران استخراج شد. درآمد دولت ایران نیز در این دوره حداکثر به ۵/۲ میلیارد دلار در سال ۱۳۵۱ بالغ شد و کنسرسیوم نیز به سود هنگفتی دست یافت. در شرایطی که اوپک با توجه به شرایط مساعد جهانی و افزایش تقاضا برای نفت اعمال قدرت میکرد و چند کشور نفتی از جمله الجزایر، لیبی و عراق شرکتهای نفتی خارجی را ملی اعلام کردند، در سال ۱۳۵۲ اعضایکنسرسیوم به صرافت افتادند که از ایجاد این جریان استقلالطلبانه در ایران جلوگیریکنند. به همین منظور با تغییر ظاهری قرارداد ۱۳۳۳ و پیچیدهتر کردن آن، به منظور پوشاندن ماهیت اصلیاش، به تسلط خود بر منابع و صنایع نفتی ایران تداوم بخشیدند. تاریخ اجرای قرارداد جدید اول فروردین ۱۳۵۲ و پایان آن پس از ۲۰ سال یعنی فروردین ۱۳۷۲ ذکر شده بود. اما عمر این قرارداد فقط پنج سال بود و با پیروزی انقلاب اسلامی ایران لغو شد. البته در همین مدت کوتاه تولید نفت ایران به ۵/۱۰ میلیارد بشکه رسید که ۱/۹ میلیارد بشکه از آن توسط کنسرسیوم صادر شد. علاوه بر قراردادهای یاد شده، قراردادهای مشارکت و پیمانکاری، متعددی با چند شرکت خارجی از کشورهای مختلف منعقد شد. در مجموع میتوان گفت که حال به توضیح مختصری درباره فعالیتهای شرکت ملی نفت ایران میپردازیم:
اکتشاف و حفاری
سابقه جستجو برای نفت در ایران به بیش از یک قرن میرسد. اما میتوان گفت که آغاز فعالیتهای اکتشافی مدرن و سیستماتیک از سال ۱۹۵۰، که تهیه اولین نقشه زمینشناسی برای کل مساحت کشور آغاز شد، صورت گرفته است. تحقیقات اولیه در این زمینه به انتشار نخستین نقشه کامل زمینشناسی ایران در سال ۱۹۵۸ انجامید. بر پایه این نقشهها و تحقیقات جامع زمینشناسی و ژئوفیزیکی منابع مطلوب و فراوانی در سطح کشور شناسایی و علامتگذاری، شد. بیشتر حوزههای نفتی فعال ما در جنوب غربی کشور متمرکز شدهاند که بیش از %۹۰ نفت خام کشور را تولید میکنند. مهمترین حوزههای نفتی خشکی ایران عبارتند از:
حوزه نفتی آغاجاری
یکی از حوزههای نفتی عظیم دنیاست که اولین مجموعه شبکههای نفتی را در مقیاس وسیع ابتدا در سال ۱۹۵۸، سپس دومین را در ۱۹۶۲ و سومین را در ۱۹۶۶، چهارمین را در ۱۹۶۹ و پنجمین را در ۱۹۷۲ تولید کرد. این حوزه در حال حاضر به عنوان عضوی از مجموعه چهارگانه آغاجاری، مارون،کارنگ و پارس -که مجموعا ۹۵ حلقه از چاههای نفتی را شامل میشوند - با تولید بیش از ۱۰۰۰ میلیون بشکه در سال از مهمترین تولیدکنندگان نفت سبک ایران به شمار میرود.
حوزه نفتی گچساران
یکی دیگر از حوزههای عظیم دنیا و وسیعترین حوزه کشف شده در ایران است که در سال ۱۹۷۴ کشف شد. در حال حاضر چاههای گچساران بیشترین مقدار نفت را در جهان تولید میکنند. همچنین هماکنون طرح بزرگی در زمینه تزریق گاز در دست اجراست که به طور قابل ملاحظهای بهرهوری نهایی این حوزه را افزایش خواهد داد.
حوزه نفتی اهواز
این حوزه از نظر وسعت با حوزههای مارون و گچساران قابل مقایسه است و به خوبی قادر است بیش از یک میلیون بشکه نفت در روز تولید کند.
حوزه نفتی بیبی حکیمه
حوزهای عظیم با تولید چند میلیون بشکه است که در میان حوزههای نفتی جنوب غربی ایران و همگام با گچساران تولید کننده عمده نفت خام سنگین ایران است.
حوزه نفتی مارون
این حوزه که بین حوزههای اهواز و آغاجاری واقع شده از نظر وسعت با وسیعترین حوزههای شناخته شده کنونی برابری میکند.
علاوه بر حوزههای فوق که در خشکی هستند، میدانهای متوسط دیگری نیز در دریا و منطقه ساحلی خلیج فارس وجود دارند مانند: حوزه درود، سلمان، فروزان، ابوذر و سروش که هماکنون از آنها بهرهبرداری میشود. کلیه فعالیتهای اکتشافی توسط کارشناسان داخلی و تحتنظر شرکت ملی نفت ایران انجام میشود از جمله:
- زمینشناسی اکتشافی؛
- نقشهبرداری در خشکی و دریا؛
- فعالیتهای ژئوفیزیک؛
- حفاری اکتشافی؛
- نمودارگیری؛
- سیمانکاری و حفاری توصیفی.
مدیریت اکتشاف این شرکت با در اختیار داشتن نیروهای زبده و ارائه آموزشهای فنی - علمی، به کارکنان و نیز بهره گرفتن از ۱۰ دستگاه حفاری و یک فروند کشتی اکتشافی، فعالیتهای، اکتشافی قابل توجهی، بخصوص در خلیج فارس، انجام داده و میدهد. همچنین با تجهیز مرکز بازخوانی اطلاعات لرزهنگاری مدیریت مذکور، به سیستمهای کامپیوتری پیشرفته و نرمافزارهای مربوط، خدمات برجستهای در زمینه تجزیه و تحلیل دادههای لرزهنگاری در حوزه خلیجفارس و نیز دریای خزر انجام شده است. در مجموع نتیجه فعالیتهای اکتشافی بسیار مطلوب بوده و امید است در آینده نزدیک در این زمینه حتی به کشورهای همجوار خدماتی ارائه شود. یادآور میشود که ایران در زمینه فعالیتهای حفاری و بهرهبرداری، در خشکی و دریا، کارنامه درخشانی دارد. با تاسیس شرکت ملی حفاری ایران (NICO) در سال ۱۹۷۹ و با بهرهگیری از نیروهای متخصص و متعهد ایرانی، قدمهای اساسی برای خودکفایی در زمینه حفاری، بهرهبرداری، ایجاد تاسیسات نفتی و پالایشگاهی انجام گرفته که برخی از آنها به شرح زیر است:
الف) حفاری (شرکت ملی حفاری ایران)
- تاسیس و راهاندازی واحد تحقیقات نمونه توسط نیروهای کارآمد و متخصص ایرانی در سال ۱۹۸۰. تکمیل این طرح که زمانی غیرقابل دسترس بود راه را برای تثبیت استقلال تکنولوژیکی صنعت نفت ایران و پیشرفت سریع آن هموار میکند.
- نوسازی، حفظ و فعالسازی مجدد ۸ دکل حفاری؛
- ثبت رکورد ۱۰۰.۰۰۰ متر حفاری در سال ۱۹۸۵؛
- ۲۰۰۰ روز کار پی در پی بر روی دکل حفاری نصر ۷۶؛
- نصب سکوی حفاری شهید رجایی. این سکو در سال ۱۹۸۵ در نزدیکی جزیره سیری با مساحت ۴۳۰۰ متر مربع راهاندازی شد و عملیات حفاری را تا عمق ۲۰۰.۰۰۰ پایی انجام میدهد.
ب) بهرهبرداری در مناطق خشکی
- احداث، تکمیل و راهاندازی واحدهای نمکزدایی؛
- راهاندازی مراحل مختلف تزریقگاز به حوزههای نفتی گچساران، مارون و کرنج؛
- بازسازی و راهاندازی کارخانههای گاز مایع آسیبدیده در جنگ؛
- بازسازی مخازن ذخیره سازی و اسکلههای آسیب دیده جزیره خارک.
هماکنون در این حوزه، تاسیساتی شامل ۴۲ کارخانه بهرهبرداری، ۱۶ کارخانه نمکزدایی، ۳ تلمبهخانه تقویت فشار، ۲ پایانه صادراتی نفت، ۳ کارخانه تزریق گاز، ۱۲ کارخانه گاز مایع، ۲ پالایشگاه گاز مایع، نزدیک ۴۲۰۰ کیلومتر خطوط لوله اصلی انتقال نفت و گاز و ۱۶۵۰ حلقه چاه تولید نفت و گاز فعالیت میکنند.
ج) بهرهبرداری دریایی
- بازسازی سکوی به کلی آسیبدیده سلمان (درجنگ) و بهرهبرداری از آن؛
- بازسازی و راهاندازی (موقت) میدان نفتی ابوذر؛
- بازسازی و بهرهبرداری از تاسیسات نصر (در جزیره سیری)؛
- بازسازی پرچپاسارگاد و راهاندازی موقتمیادین نفتیهندیجان، رسالت و رشادت.
شایان ذکر است که کلیه خدمات فنی و مهندسی مورد نیاز در مجموعههای نفتی و پالایشگاهی توسط مدیریت مهندسی و ساختمانی و چند شرکت وابسته به شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی انجام میگیرد. این مدیریت با در اختیار داشتن کارشناسان مجرب و متعهد در زمینههای مختلف از جمله طراحی فرایندها، نصب و اجرای واحدهای پالایشگاهی و طراحی خطوط لوله و بهینهسازی عملیات نفتی و پالایشگاهی فعالیت دارد. فعالیتهای این مدیریت به دو بخش درون مرزی و برون مرزی تقسیم میشود.
فعالیتهای درون مرزی شامل: طراحی بنیادی و تفصیلی بعضی از واحدهای پالایشگاهی، طراحی و نصب و اجرای سیستمهای کنترل پالایشگاه، واحدهای جدید پالایشگاهی (نفت و گاز)، خطوط لوله و مخابرات، سکوهای حفاری دریایی و انبارهای نفتی میباشد. به طور مشخص میتوان به مطالعات اولیه این مدیریت برای احداث پالایشگاه اراک و انجام طراحیهای مقدماتی و مشارکت در اجرای آن، نصب واحد روغنسازی پالایشگاه اصفهان و مطالعات مقدماتی در مورد احداث پالایشگاههای هشتم و نهم اشاره کرد.
در زمینه فعالیتهای برون مرزی نیز این مدیریت بسیار فعال بوده و به طور مشخص در پروژه احداث خط لوله گاز ترکمنستان -ایران شرکت فعالدارد و به زودی در نقاط دیگری از منطقه، در طرحهای احداث خطوط لوله و واحدهای پالایشگاهی با تمام قدرت مشارکت خواهد کرد. علاوه بر این واحدها، شرکتهای فرعی دیگری نیز در زمینه ارائه خدمات فنی-مهندسی فعالند که از مهمترین آنها میتوان شرکت «مهندسی و ساختمان صنایع نفت» را نام برد که در سال ۱۳۶۶ شمسی به منظور انجام عملیات مهندسی طراحی و اجرای پروژههای نفتی تاسیس شد. از اهم فعالیتهای این شرکت میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- طراحی بنیادی واحدهای تقطیر در جو و خلا، پالایشگاه بندرعباس؛
- طراحی بنیادی و تفصیلی سیستم خوراکرسانی مجتمع الکیل بنزن خطی ( LAB) اصفهان؛
- طراحی بنیادی واحدهای پالایشگاه نهم؛
- طراحی بنیادی جایگزینی سیستم مدرن (DCS) پالایشگاه تهران؛
- عملیات نصب و راهاندازی مجتمع روغن سازی پالایشگاه اصفهان؛
- عملیات سیویل بخش (ب) پتروشیمی خراسان و نصب و راهاندازی واحد دوره آن؛
- طراحی سیستم اطلاعات مدیریت برای سازمان خدمات رایانهای.
- مطالعات امکانسنجی احداث پالایشگاه ایران - پاک و همچنین شرکت مهندسی و ساخت تاسیسات دریایی ایران در سال ۱۳۷۱ که در زمینه طراحی، ساخت و نصب سازههای ثابت و متحرک دریایی از قبیل اسکلهها، شناورها و خطوط لوله دریایی فعالیت دارد. مهمترین فعالیت این شرکت در زمینه بازسازی و توسعه حوزه نفتی «ابوذر» است که در طول جنگ خسارات زیادی دیده بود.
ایران در سال ۱۹۷۸ با تولید بیش از ۶ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی در روز، در زمره تولیدکنندگان عمده و صادرکنندگان اصلی قرار گرفت.
تولید و صادرات
در حال حاضر کشور جمهوری اسلامی ایران با توجه به سهمیهای که از طرف سازمان اوپک برای آن مشخص شده و نیز به منظور حفظ این منابع طبیعی تجدیدناپذیر و با ارزش برای نسلهای بعدی، تولیدی معادل ۶/۳ میلیون بشکه در روز دارد که به این ترتیب دومین کشور بزرگ تولیدکننده نفت در اوپک محسوب میشود. اما با توجه به برنامههای تنظیم شده و با اولویت دادن به افزایش بهرهبرداری از میادین مشترک و افزایش تولید میادین نفتی دریایی به مرز یک میلیون بشکه در روز ایران قادر خواهد بود بیش از ۵/۴ میلیون بشکه در روز نیز تولید کند. نفت خام حوزههای نفتی جنوب توسط دو خط لوله زیردریایی به جزیره خارک، که یکی از پایانههای بزرگ نفتی دنیا است، منتقل میشود. این جزیره دارای ۱۴ پهلوگاه برای بارگیری و یک پایانه شناور برای تخلیه و بارگیری است. صادرات نفت خام ایران در سالهای، پیش از انقلاب در دست دارندگان امتیاز و سپس اعضایکنسرسیوم بودکه روزانه مقادیر هنگفتی نفت از کشور صادر میکردند. در سال ۱۳۵۲ جمعا ۹۴۲/۱ میلیون بشکه به ترتیب بیشترین درصد به کشورهای اروپای غربی، ژاپن، امریکای شمالی و مرکزی، آسیا (به غیر از ژاپن) و سایر نقاط صادر شد. در سالهای پس از انقلاب با توجه به سهمیهبندی از طرف اوپک میزان صادرات در همان محدوده تعیین شده از طرف سازمان باقی ماند. به عنوان مثال در سال ۱۳۷۴ جمعا ۴۶۵/۲ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی در روز صادر میشد که این مقدار باز هم به ترتیب اولویت (درصدی) ابتدا به کشورهای اروپای غربی سپس ژاپن و آسیا و خاور دور، آفریقا و سایر مناطق جهان بود.
نیز نگاه کنید به
- منابع و ذخایر ایران
- ذخایر مس ایران
- صنایع پتروشیمی
- گاز ایران
- صنایع سنگین
- پالایشگاه های نفت
- صنعت آهن و فولاد
پاورقی
{1}. دستگاه تبدیل کاتالیستی با احیای مستمر.
{2}. دستگاه تبدیل کاتالیستی با احیای دورهای.
منبع اصلی
مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.