آب انبار

اب‌انبار، مخزن سرپوشیده نگهداری اب اشامیدنی که معمولاً ان را در زیرزمین می‌سازند.

اب‌انبارها برای مصرف خانگی یا عمومی ساخته می‌شده‌اند. اب‌انبارهای خانگی را معمولاً به شکل مکعب یا مکعب مستطیل و با بامی مسطح و اب‌انبارهای عمومی را معمولاً به شکل استوانه و با بامی گنبدی یا کلّه قندی در زیر زمین و گودتر از سطح زمین می‌ساختند. اب‌انبارهای خانگی را از اب چاه، چشمه یا قنات و اب‌انبارهای عمومی را که در محلّه‌های پرجمعیت شهر و روستا، یا در کنار راه‌های کاروان رو بودند، در زمستان از اب باران و رودخانه و در بهار از اب قنات یا چشمه پر می‌کردند. اب‌انبارهای عمومی را بیشتر وقف امام حسین^(ع) یا حضرت ابوالفضل عباس^(ع) می‌کردند تا مردم رایگان از اب انها استفاده کنند. واقفان اب انبارها معمولاً باغ، کشتزار و املاکی را به نام اب‌انبارها وقف می‌کردند تا از درامد موقوفات انها هزینه تعمیر و نگاهداری و لاروبی اب انبار‌ها را بپردازند.

اب‌انبار یکی از کهن‌ترین پدیده‌های معماری انسان برای ذخیره اب بوده است. پیشینه ان در ایران به دوره باستان و پیش از اسلام می‌رسد. قدیم‌ترین اب‌انبار مشهور دوره اسلامی اب‌انباری بود که عضد‌الدوله دیلمی در سده 4 ق/ 10م در یکی از قلعه‌های سه‌گانه شهر استخر فارس با سنگ و گچ و ساروج ساخت. این اب‌انبار 20 ستون داشت. از اب‌انبارهای معروف‌ قدیمی ایران می‌توان به اب‌انبار سیداسماعیل تهران در سده 5ق/ 11م، اب‌‌انبار پشت مسجد جامع یزد، تاریخ بنا 578ق/ 1182م، که امروز به نام مرمت‌ساز ان، حاج مهدی معمار، معروف است، اشاره کرد. برخی از اب‌انبارهای بزرگ، به ویژه اب‌انبارهای مناطق کویری یزد، دارای بامی با چند گنبد و بادگیر هستند. اب‌انبار شش بادگیر یزد، اب‌انبارهای مصلّی در نائین، اب انبار حاج سیدحسین عطار در کاشان و اب‌انبار سردار در قزوین نمونه‌ای از ان‌ها هستند. اب‌انبار سردار دارای 4 گنبد و 4 بادگیر است. اب‌انبارهای عمومی شهرها را بیشتر در مجموعه‌ای از بناهای مذهبی و بناهای عمومی غیرمذهبی، مانند مسجد، امامزاده، کاروانسرا، گرمابه و نانوایی و معمولاً در میدان یا بازار می‌ساختند.

عوامل چندی در ساختن ا‌ب‌انبار در جامعه سنتی قدیم ایران نقش داشته است. کمبود اب در تابستان در برخی نقاط خشک، شور بودن اب‌ها، ذخیره اب برای زمان خشکسالی یا هنگام بروز جنگ و محاصره شهر و خنک نگهداشتن اب در تابستان از جمله این عامل‌ها بوده‌اند.

تلخیص از مقاله «اب‌انبار» نوشته علی بلوکباشی

فرهنگنامه کودکان، 1371، 1/13-15

علی بلوکباشی

اب انبار، خزانه‌ای سرپوشیده است که در ان اب را انبار می‌کنند.

پهلوی: وَرم عربی + پارسی: حوض انبار . یزدی (ابکار) کردی: ؟ گیلکی: اوشال (اب‌چال). واژه‌های برابر: ابگیر، ابچال، ابجای، ابدان.

پیشینه: از گذشته‌های دور مردم از گودال‌هایی که خود به خود از اب باران پر می‌شدند، بهره‌گیری می‌کردند. تا این‌که در سرزمین‌های گرمسیری که دسترسی به اب در سراسر سال میسر نبود مردم به ساخت خزانه‌هایی برای انبار اب دست زدند. اب انبارها در ایران، مصر، و میانرودان (بین‌النهرین) و در یونان و روم دارای پیشینه‌ای کهن هستند.

بخشی بزرگ از کشور ایران چون که اب بوده، همواره اب از ارزش والایی برخوردار بوده و مردم نیایشگاه‌های بزرگی را برای نیایش ایزد نگهبان اب، اناهیتا بر پا می‌کردند. پس از اسلام بسیای از مردم خیر در گذر شهرها و روستاها دست به ساخت اب انبار می‌زدند.

گونه‌ها: اب انبارها را می‌توان بسته به جای ساخت ان‌ها این گونه دسته‌بندی کرد:

الف ـ اب انبارهای شهری ب ـ اب انبارهای روستایی پ ـ اب انبار کشتزاری که به ان اب انبار دستی می‌گویند. ت ـ اب انبار میان راهی.

فضاها و بخش‌ها: اب انبارها به ویژه گونه شهری ان‌ها دارای این فضاها و بخش‌ها هستند:

• سردر: که راه دسترسی به پاشیر است و به گذر عمومی مردم باز می‌شود؛
• پلکان یا ارچین یا راچونه: که از سردر یکراست و بدون پاگرد و پیچ به پاشیر می‌رسد تا نور بیرون هم بتواند کمی پاشیر را روشن کند. گاه برخی اب انبارها دو پلکان برای خزانه دارند؛
• پاشیر: که فضایی است در کنار خزانه درون زمین که شیر اب انبار از دیواره ان بیرون زده و زیر شیر یک حوضچه است. شیر اب معمولاً بالاتر از کف خزانه است تا گل و لای ته ان بدان راه نیابد؛
• خزانه: که گاه استوانه‌ای و گاه چهار گوشه و ستون‌دار است یا ریخت‌های دیگری چون مخروطی و... خزانه درون زمین کنده می‌شود تا اب خنک بماند و دیواره ان بتواند در برابر فشار اب پایداری کند. معمولاً خزانه دارای چند بادگیر است که یکی دَم و دیگری بازدم دارد تا اب خنک بماند.

روش ساخت: اب انبارها را به دو روش ریخته‌ای و روش گودبرداری می‌سازد.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علی محمد رنجبر کرمانی