ملی شدن صنعت نفت
ملی شدن صنعت نفت، نهضت اجتماعی مردم برای ملی شدن صنعت نفت و خلع ید از بیگانگان (1323 – 1329ش). در 1280ش / ؟ ق (1901م)، ویلیام دارسی [William Knox D’Arcy]انگلیسی امتیاز تفحص، استخراج، حمل و نقل و فروش نفت و مشتقات ان را در سراسر ایران به جز پنج ایالت شمالی ایران که در مجاورت با روسیه بودند، گرفت. با فوران کردن اولین چاه نفت در 1287ش / ؟ ق در مسجد سلیمان، شرکت نفت ایران و انگلیس با دو میلیون لیره تأسیس شد و از 1292ش صدور نفت آغاز شد و در سال بعد دولت انگلستان با خرید 56% از سهام شرکت، خود را مالک الرقاب امتیاز نامه دارسی ساخت[۱].
همچنین با تلاش در ضایع کردن حقوق ایران در 1312ش با استفاده از اختناق سیاسی دوره رضاشاه پهلوی* قرارداد استعماری نفت را تا 1993م تمدید کرد[۲]. در جنگهای جهانی اول* و دوم اهمیت نفت برای استعمارگران روشن شد و ملتهای خاورمیانه، از آن میان ایران، نیز به اهمیت آن و قراردادهای استعماری اگاهی یافتند. تلاشهای ایرانیان در مخالفت با چنین قراردادهایی از اواخر دوره قاجاریه* اغاز شد و پس از رفتن رضاشاه و جنگ جهانی دوم* اقداماتی با صبغه ملی و استقلالطلبانه در راستای نهضت علیه امتیاز نفت به رهبری دکتر محمد مصدق* از دوره چهاردهم مجلس شورای ملی* آغاز شد (1323ش)[۳]. دکتر مصدق با طرح «سیاست موازنه منفی» در ندادن امتیاز به بیگانگان باب هرگونه گفت و گو درباره نفت با دول خارجی را مسدود کرد و با هر عاملی که «ایرانیت» و «اسلامیت» و حفظ قومیت و تمدن ایران را به خطر میانداخت مخالفت کرد [۴] و «اصل استقلال» را در پیوند با «اصل آزادی» محور حرکت خود قرار داد و در 1327 نیز با یاری همکاران خود از تصویب گفت و گوهای گِس ـ گلشائیان در مجلس پانزدهم ممانعت کرد[۵]. با تشکیل کمیسیون نفت در مجلس شانزدهم به ریاست دکتر مصدق مخالفت با دولتهای ساعد، منصور و سرانجام سپهبد رزمآرا [۶]ادامه یافت. بر پایه ماده واحدهای که به مجلس حق استیفای حقوق ملی و مذاکرات و اقدامات لازم برای دفاع از منافع و ثروتهای کشور را میداد، دولت رزمآرا را استیضاح کردند و عملیات زیانبار «شرکت نفت ایران و انگلیس» را نشان دادند. با شرایط پیش آمده اصل ملی شدن صنعت نفت که توسط دکتر سیدحسین فاطمی* پیشنهاد شده بود به نهضت همگانی اجتماعی تبدیل شد[۷].
اجتماع عظیم مردم در مسجد شاه به دعوت آیتالله سیدابوالقاسم کاشانی (به ویژه در 1 دیماه و 6 بهمنماه 1329) و مبارزه هم آهنگ و یکپارچه مردم و احزاب ملی در جبهه ملی ایران* به رهبری دکتر مصدق، در مقابل کارشکنیهای دربار و طرفداران انگلیس از یک سو و حزب توده و سیاستهای شوروی از سوی دیگر، به پیروزی رسید [۸]و در 24 اسفندماه 1329 در مجلس شورای ملی و در 29 اسفندماه در مجلس سنا، ملی شدن صنعت نفت به اینگونه به تصویب رسید: [۹] «به نام سعادت ملت ایران و به منظور کمک به تأمین صلح جهانی، امضاءکنندگان ذیل پیشنهاد مینماییم که صنعت نفت ایران در تمام مناطق کشور بدون استثناء ملی اعلام شود، یعنی تمام عملیات اکتشاف و استخراج و بهرهبرداری در دست دولت قرار گیرد»[۱۰].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ فاتح، مصطفی. پنجاه سال نفت ایران. تهران: مهر، ص15-20.
- ↑ فرمانفرمائیان، منوچهر. ملاحظاتی چند درباره نفت. تهران: چاپ مسعود سعد، 1333ش.
- ↑ مكی، حسین. نفت و نطق مكی. تهران: امیركبیر، 1357ش، ص12.
- ↑ كیاستوان، حسین. سیاست موازنه منفی در مجلس چهاردهم. تهران: تابان، 1327ش.
- ↑ [مجلس شورای ملی]، مذاكرات دوره پانزدهم قانونگذاری. تهران: مجلس شورای ملی، 1327ش.
- ↑ بیل، جیمز؛ راجرلویس، ویلیام. مصدق، نفت، ناسیونالیسم ایرانی. ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و كاوه بیات، تهران: نشر نو، 1368ش، ص289.
- ↑ مصدق، محمد. خاطرات و تألمات مصدق. به كوشش غلامحسین مصدق و ایرج افشار، تهران: علمی، 1365ش، ص229 و 239.
- ↑ مكی، حسین. كتاب سیاه. تهران: علمی، 1356ش.
- ↑ روحانی، فؤاد. تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران. تهران: كتابهای جیبی، فرانكلین، 1353ش.
- ↑ [مجلس شورای ملی]، مذاكرات دوره شانزدهم قانونگذاری. جلسه 128، 24، اسفندماه 1329ش.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
ناصر تکمیل همایون