استان مازندران
مازندران، نام استانیاست در شمال كشور به مركزیت شهر ساری(← ساری).
این استان از شمال با دریای مازندران (← خزر) از غرب با استانهایگیلان و قزوین، از جنوب با استان تهران، از جنوب شرق با استان سمنان و از غرب با استان گلستان همسایه است[۱].
استان مازندران با مختصات جغرافیایی'46 ˚35 تا '58 ˚36 عرض شمالی و'21 ˚50 تا '08 ˚54 طول شرقی و با وسعت 23833 كم2، 5/1 درصد از مساحت كشور را تشكیل میدهد[۲].
این استان بر اساس آخرین تقسیمات كشوری، دارای16 شهرستان، 44 بخش، 113 دهستان و 51 شهر است. نامهای شهرستانهایاستان مازندران عبارتند از: آمل، بابل، بابلسر، بهشهر، تنكابن، جویبار، چالوس، رامسر، ساری، سوادكوه، قائمشهر، محمودآباد، نكا، نور، نوشهر و گلوگاه. همه این شهرستانها به جز سوادكوه كه دارایمركزیتیبه نام پل سفید است، دارای مركزیتی همنام با شهرستان خود هستند[۳].
مازندران، استانی است ساحلیكه دارای مرز مشترك طولانی با دریاست. تمامی شهرستانهای استان به جز آمل، بابل، قائمشهر و سوادكوه، با دریا دارای مرز ساحلی هستند. قسمت هموار و جلگهای مازندران، سرزمینی هلالی شكل است كه از دامنههای قسمت كوهستانی استان شروع و به كنارههای دریا ختم میشود. بقایای چینخوردگیهای دوران سوم در كوهپایههای مازندران و بقایای آبرفتهای قدیمی، كوهستان و ارتفاعات جنوب استان را به جلگه وصل میكند و در همین مناطق، رودهای متعدد، تقریباً به موازات هم از كوهستان به سوی جلگه و دریا روان هستند[۴].
البرز همچون دیوارهای قوسی شكل و عظیم، استان مازندران را از استانهای مركزی و جنوبی ایران جدا میسازد. این سلسله جبال، خود دارای چندین رشته كوه موازی و دارای قلههای متعددی است كه مرتفعترین آنها در شرق استان، علمكوه، تخت سلیمان، آزادكوه، سیاهكمان و... هستند كه همه آنها ارتفاعی بیش از 4000م دارند. در جنوب استان نیز قله دماوند به ارتفاع 5628م واقع است كه بلندترین كوه در استان مازندران و كشور ایران به شمار میآید[۵].
استان مازندران در حوضه آبریز بزرگ دریای خزر قرار دارد كه خود از چند زیر حوضه تشكیل شده است. این استان تقریباً در زیر حوضههای رودهای چالوس، هراز، تالار ـ بابل رود و نكا ـ تجن واقع شده و رودهای متعدد كوچك و بزرگ دیگری نیز در آن جاری است[۶]. برای مهار و استفاده بهینه از آب رودهای جاری در استان، تعداد 10 سد مخزنی و انحرافی بر روی آنها احداث شده كه سد مخزنی شهید رجایی به ارتفاع 138م، سد مخزنی گلورد به ارتفاع 120م و سد مخزنی لار به ارتفاع 105م كه در نزدیكی شهرهای ساری، نكا و لاریجان ـ آمل احداث شده از مرتفعترین آنهاست[۷].
مناطق جلگهایاستان مازندران به دلیل موقعیت مكانی خود، دارای آب و هوایی متأثر از همسایگی با سواحل دریای خزر است. كنارههایكم عرض ساحلی واقع در حد فاصل كوهستان البرز و دریای خزر، اصولاً دارای آب و هوایی معتدل و مرطوب است. تقریباً در تمام ماههای سال میزان بارش بیش از میزان تبخیر است و مقایسه سالانه دما در ایستگاههای سواحل جنوبی دریای خزر با یكدیگر وضع متعادلی را بیان میكند[۸].
اما هر چه به جنوب استان یعنی به كوهپایهها نزدیک میشویم از میزان گرما كاسته شده و در نواحی كوهستانی سرما و یخبندانهای طولانی(180 روز در سال)، حاكمیت دارد و حتی در ارتفاعات جنوب استان بهویژه قله دماوند برف و یخبندان دائمی قابل مشاهده است[۹]. موقعیت كوهستانی، كوهپایهای و جلگهای بودن استان و نیز میزان رطوبت، اندازه دما و كمیت بارندگی، موجب ایجاد انواع پوشش گیاهی و نهایتاً باعث تنوع در معیشت مردم و چگونگی شكلگیری زیستگاههای آنان شده است.
استان مازندران افزون بر استعدادهای بالقوه رشد كشاورزی، صنایع دستی و توسعه صنایع مختلف جنگلی، توانمندی بالایی برای رونق و توسعه گردشگری كشور نیز محسوب میشود. موقعیت ارتباطی این استان از طریق هوا، خشكی و دریا با استانها و كشورهای همجوار موقعیت ممتازی به آن بخشیده است. مازندران از جمله استانهایی است كه بیشترین طول راه را نسبت به وسعت خود داشته و از این نظر در مقام دوم كشور قرار دارد[۱۰].
در سال های اخیر این استان به لحاظ تعداد شاغلان در بخش معدن در ردیف چهارم و از نظر سرمایهگذاری، اشتغال، ارزش افزوده و تعداد كارگاهها، جزو هفت استان برتر كشور محسوب میشود[۱۱].
سرزمینی كه امروز از آن با نام مازندران یاد میشود، به لحاظ موقعیت مساعد جغرافیایی خود همواره مسكون و آباد بوده است و در متون تاریخی از آن به بزرگی یاد شده است از جمله در حدودالعالم: «طبرستان [ناحیتیست] بزرگ از این ناحیت دیلمان و حدش از چالوس است تا حد تماشاه و این ناحیه تا آبادان و [با نعمت و] بسیار خواسته و بازرگانان بسیار و طعامشان بیشترین نام برنج است و ماهی، بام خانه ایشان [خانههایشان] سفال سرخست از بسیاری باران كی آنجا آید به تابستان و زمستان»،[۱۲] و در البلدان نیز در شرح طبرستان آمده است: «طبرستان سرزمینی مستقل است كه آن را مملكتی است با شكوه و پیوسته شاهش سپهبد نامیده میشود...»[۱۳] و در عجایبالمخلوقات نیز از طبرستان به عنوان اقلیمی بزرگ كه «حد ویاز بلاد اران تا جرجان و حدیتا دریای خزر تا طالقان و شهرهای بسیار است...»[۱۴]یاد شده است.
مازندران با توجه به وسعت خود به لحاظ جمعیت از استانهای پرتراكم ایران است. جمعیت این استان در سرشماری1375 تعداد 2602008 تن بوده[۱۵]كه در سرشماری سال 1385 به 2922432 تن افزایش پیدا كرده است[۱۶].
استان مازندران از دیرباز به عنوان یكی از ایالتهای ایران در تقسیمات كشوری محسوب می شده است. در عصر مغول متشكل از هفت تومان بوده است. در زمان كریمخان زند نیز با نام «دارالبركت مازندران» همچنان از ایالتهای مهم ایران به شمار می آمده و در قانون تقسیمات كشوری سال 1325 هجری قمری تا كنون به عنوان استانی مستقل، در تقسیمات كشوری ایران مطرح است[۱۷].
مازندران به لحاظ گردشگری از استانهای پر جاذبه و قابل توجه و همواره مقصد بسیاری از گردشگران بوده است. طبیعت زیبا، جنگلها، رودها، آبشارها، سواحل دریا و بسیاری از بناهای تاریخی و استراحتگاهی جذب كننده بسیاری از گردشگران در طول سال است[۱۸].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ سازمان نقشهبرداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان مازندران). تهران: سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1384، ص1.
- ↑ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استانهاي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص51.
- ↑ دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1384.
- ↑ سازمان نقشهبرداري كشور. اطلس زمينشناسي (اطلس ملي ايران). نگارش دوم، تهران: سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص6، 7، 22 و 23.
- ↑ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي كوههاي كشور. ج 4، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1379، ص313 و 314.
- ↑ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور. ج 2، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1382، ص175، 211، 225 و 237.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي. جغرافياي استان مازندران. تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1381، ص20-22.
- ↑ نجفيكاني، علياكبر. مقدمهاي بر جغرافياي طبيعي ايران. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح، 1381، ص 41 و 42.
- ↑ اطلس زمينشناسي (اطلس ملي ايران). همان. ص 13-15؛ جغرافياي استان مازندران. همان. ص 5.
- ↑ مطيعي لنگرودي، سيد حسن. جغرافياي اقتصادي ايران(صنايع). مشهد: جهاد دانشگاهي، 1384، ص 48 و 49.
- ↑ همان. ص 70 و 208.
- ↑ حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوري، 1362، ص 144.
- ↑ يعقوبي، ابن واضح. (احمد بن ابييعقوب). البلدان. ترجمه دكتر محمدابراهيم آيتي، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1381، ص 43.
- ↑ طوسي، محمد بن محمود. عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1382، ص 246.
- ↑ مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور). سالنامه آماري كشور 1383. تهران: مركز آمار ايران، 1386، ص 88.
- ↑ مركز آمار ايران (معاونت برنامهريزي و نظارت راهبردي ـ رياست جمهوري). سالنامه آماري كشور 1385. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1386، ص 103.
- ↑ اميراحمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1383، ص 65، 78 و 98.
- ↑ شهام، افشين و هيلدا دادفر. جغرافياي جهانگردي ايران. تهران: طراوت، 1384، ص 164-167.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون