بندرعباس
بندرعباس، شهر، مرکز شهرستان و مرکز استان ساحلی هرمزگان، واقع در کرانه شمالی خلیج فارس در تنگه هرمز.
شهرستان بندرعباس، از شمال با شهرستان حاجیآباد، از شرق با شهرستانهای دهبارز و میناب، از جنوب با شهرستان قشم (متشکل از 4 جزیره در تنگه هرمز)، از شرق با شهرستان بندر لنگه و نیز با شهرستان لار از استان فارس همسایه است. این شهرستان طبق آخرین تغییرات تقسیمات کشوری دارای 2 شهر و 4 بخش است[۱].
شهر بندرعباس، با مختصات جغرافیایی "00 '17 ْ56 طول شرقی و"00' 11 ْ27 عرض شمالی، با ارتفاع 10 متر از سطح دریا[۲] و در فاصله 1283 کیلومتری تهران واقع است[۳].
هوای بندرعباس در تابستان گرم و مرطوب است و گرمای آن حداکثر به 49 درجه بالای صفر میرسد[۴].کوه گِنو به بلندی 2347 متر در شمال غربی بندرعباس واقع شده[۵] و چشمه آب گرم آن در قسمت شرقی کوه یکی از جاذبههای طبیعی این کوه است[۶].
بندرعباس با نامهای کمیرون، گامرون، گمبرو، گمبرون، گمبرویا، هارموزیا، (بندر) هرموز، هرمیزاد[۷]و... به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، دارای پیشینهای پر ماجرا است. در حدود العالم در دو جا از هرموز یاد شده است:
«و اندر ناحیت کرمان هیچ رود بزرگ نیست و نه دریا مگر دریاء اعظم و یکی رود است خرد مقدار ده آسیا آبست از حدود جیرفت بگشاید و تیز همی رود و بیشتر بکار شود اندر گرمسیر کرمان و باقی بنزدیکی هرموز بدریاء اعظم افتد»[۸].
و دیگر:
«هرموز بر نیم فرسنگی دریاء اعظم است، جایی سخت گرم است و بارگه کرمان است»[۹].
حمدالله مستوفی نیز در این باره مینویسد:
«هرموز از اقلیم دوم است... که بر ساحل بحر فارس افتاده است و به غایت گرمسیر... در هرموز نخل و نیشکر بسیار است، حقوق دیوانیش که بر سبیل خراج به ایران میدهند و داخل کرمان است شش تومان میباشد»[۱۰].
لسترنج درباره تاریخ شهر مینویسد: «ابن خردادبه در اواسط قرن نهم از جزیرهای نزدیک به هرموز موسوم به ارموز نام برده که حمدالله مستوفی آن را «ارموص» نوشته و بدون شک همانست که به جزیره جرون معروف شده است؛ زیرا در آغاز قرن هشتم، و مطابق یکی از مراجع در 715، سلطان هرموز شهری را که در کنار دریا بود برای اینکه دزدان آن را پیوسته مورد تاخت و تاز قرار میدادند، ترک کرد و هرموز نو را در جزیرهای که از آن اسم بردیم و به جزیره جرون یا زورن معروف است و تا کناره دریا یک فرسخ مسافت دارد، بنا نمود»[۱۱][۱۲]. وی سپس میافزاید:
«در پایان قرن هشتم سپاهیان امیر تیمور به شهرهای ساحلی نزدیک هرموز کهنه یورش آوردند و هفت قلعه را در آنجا تسخیر کرده همه را سوزانیدند و محافظین آن قلاع به جزیره جرون گریختند...»[۱۳][۱۲].
و بالآخره اینکه «در 920ق مطابق 1514م پرتغالیها تحت فرماندهی آلبوکرک (Albuquerque) جزیره هرموز را که به ارمز معروف بود، متصرف گردیدند و بندری که پرتغالیها به آن وارد شدند به گمبرون(Gambroon)موسوم گردید و همانجاست که یک قرن بعد شاه عباس آن را بندرعباس نام گذارد...»[۱۳][۱۲]. امامقلیخان در 1031ق/1622م، این شهر را تصرف و در پس اخراج پرتغالیها از هرمز، دستور بنا یا مرمت و گسترش شهر جدیدی را صادر کرد که به نام شاه عباس اول صفوی، عباسی خوانده میشد[۱۴].
بندرعباسی که به تدریج بندرعباس نام گرفت، دارای حصار و چندین دروازه بود و به منظور برقراری امنیت راههای تجاری به وسیله چندین قلعه محافظت میشد. این شهر پس از سقوط صفویان، دچار رکود شد و رونق گذشته خود را از دست داد و تا آنجا که در 1793م این شهر با باریکهای از ساحل به طول 150 کم به سلطان عمان واگذار شد و در 1868م دوباره تحت حاکمیت ایران قرار گرفت[۱۵]. بندرعباس در 1346ش به عنوان مرکز استان جدید «بنادر و جزایر و سواحل خلیج فارس و دریای عمان» که بعدها به «هرمزگان» تغییر نام یافت، انتخاب گردید[۱۶] و در حال حاضر با فرودگاه و راههای ارتباطی متعدد شوسه و نیز راه آهن با نقاط مختلف کشور، از جمله با کشورهای آسیای مرکزی مرتبط شده است.
گسترش اسکله و تأسیسات بندری، احداث مراکز آموزشی و سیاحتی و سرمایهگذاری در تأسیسات صنعتی و تولیدی و توجه به سایر آثار توسعه شهری، در حال حاضر بندرعباس را به صورت یکی از بنادر مهم و دروازه پر رفت و آمد ارتباطی ایران با جهان در آورده است. شواهد موجود حکایت از دیرینگی تمدن آریایی در هرمزگان دارد، امّا بیشتر آثار بر جای مانده مربوط به عصر صفویان و خروج پرتغالیها از منطقه است که از میان آنها میتوان به مجموعه بنای برکهها، معبد هندوها، مسجدگلهداری، مسجد جامع دلگشا، عمارت کلاهفرنگی در کنار اسکله قدیم و... اشاره کرد[۱۷]. جمعیت بندرعباس در سرشماری 1375ش، تعداد 273578 تن بود که در 1384ش طبق برآورد انجام شده به 315075 تن رسیده است[۱۸].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ دفتر تقسیمات كشوری. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات كشوری. تهران: دفتر تقسیمات كشوری (وزارت كشور)، 1383؛ اطلس گیتاشناسی استانهای كشور. تهران: گیتاشناسی، 1383.
- ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 199.
- ↑ سازمان حمل و نقل و پایانههای كشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جادههای ایران (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص 134.
- ↑ سازمان هواشناسی استان هرمزگان. گزارش تفصیلی وضع هوا. بندرعباس: 1382، ص 7.
- ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 1، كوهها و كوهنامه ایران، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 481 و 587.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان هرمزگان. چ 4، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1382، ص24.
- ↑ چكنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مكانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 178.
- ↑ حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 44.
- ↑ حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362،ص127.
- ↑ مستوفی، حمدالله. نزهه القلوب. به كوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 141.
- ↑ لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 341.
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ Lestrange, G. The Lands of the Eastern Caliphate. Cambridge: University Press, 1905, P. 319.
- ↑ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 342.
- ↑ اسکندربیک منشی. عالمآرای عباسی. تهران: چاپ گلشن، 1350، ج2، ص980.
- ↑ بیات، عزیزالله. کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران. چ 1، تهران: امیرکبیر، 1367، ص 379-380.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری (مجموعه از ایران چه میدانم؟/47). تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص99.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان هرمزگان. چ 4، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1382، ص 70-72.
- ↑ مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 231-232.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامرضا زعیمی