بخت گشایی
بختگشایی، اعمال و رفتارهایی كه همراه با آداب خاص مذهبی و جادویی برای گشایش بخت بسته دخترانِ «دمِبَخْت» و شوهر نرفته و در خانه مانده و گشایش كار زنان «سیاهْبخت» و كارِ بسته مردان صورت میگیرد.
اعتقاد به نقش مؤثر بخت یا اقبال به مثابه نیرویی مستقل و پنهان در زندگی و سرنوشت آدمی، همراه رواج سحر و جادو در رفع مصائب و مشكلات، اهمیت بخت و سرنوشت را در امور دنیوی مورد توجه همگان قرار داد[۱]. در ایران باستان توسل به ایزدان بخت خوب (بهره) را همراه داشت[۲]. در فرهنگ اسلامی نیز بخت با واژگان قضا و قدر، یا مشیت الهی همراه شد و همچون نیرویی تغییرناپذیر در سرنوشت بشر پنداشته شد[۳][۴]. به عقیده عامه ارواح خبیث، شیطان و موجودات وهمی سرنوشت آدمی را تغییر میدهند و بخت انسان را سیاه یا بسته میكنند. بنابراین با انجام پارهای اعمال جادویی میتوان بخت بسته را گشود.
مردم معمولاً در اوقاتی نزدیک به ایام جشنهای قومی ـ ملی مانند نوروز، چهارشنبه سوری و سیزدهبدر و شبهای جمعه و احیا (29، 21 و 23 رمضان) و هنگام مراسم عقد و عروسی و ختنهسوران بختگشایی میكنند. مكانهایی مانند پای منار مساجد، امامزادهها، میادین شهر، كنار رودخانهها و سبزهزارها، گرمابههای یهودیان و امثال آنها معمولاً در زمره اماكن بختگشایی بودهاند[۵][۶][۷][۸]. مردم مناطق مختلف ایران با خواندن دعا و برخی آیات قرانی، گرفتن روزه، روضهخوانی و نذر و نیاز، یا به كار بردن اشیا و وسایلی كه جنبه نمادین داشتند، مانند توپ مروارید در میدان ارگ تهران، كه در قدیم زنان تهرانی شبهای چهارشنبه سوری روی لوله آن سوار میشدند، یا باز كردن گره نخ و گشودن قفل، یا شكستن و پاره كردن چیزی، یا تكرار عملی در 3 یا 7 مرتبه و مانند آنها بخت بسته خود را میگشودند[۵][۶][۷][۸][۹].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ كتیرایی، محمود. از خشت تا خشت. تهران: 1378، ص89، حاشیه.
- ↑ وندیداد. ترجمه محمدعلی حسنی، حیدراباد دكن: 1357ق/ 1948م، فرگرد 21، بند 1، فرگرد 5، بند 9.
- ↑ داعی الاسلام، محمدعلی. فرهنگ نظام. تهران: 1362، ص1/609- 610.
- ↑ Iranica, III / 536- 537.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ وكیلیان، احمد. رمضان در فرهنگ مردم. تهران: 1370، ص111- 112، 152- 153.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ شهری، جعفر. طهران قدیم. 1371، جلد 4، 139، 519؛ جلد 3، ص.364.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ هدایت، صادق. نیرنگستان. تهران: 1311، ص150.
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ شكورزاده، ابراهیم. عقاید و رسوم مردم خراسان. تهران: 1363، ص85- 90.
- ↑ تلخیص از اسحاقی تیموری، جعفر(1381)، «بختگشایی» دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد 11، ص.477- 480.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
جعفر اسحاق تیموری