یهودیان

یهودیان، از اقوام کهن ایرانی ساکن در بخش‌های غربی و مرکزی ایران.

تاریخ مسکن‌گزینی قوم یهود در ایران به حدود 3 هزار سال پیش و هنگام مهاجرت اجباری آنان از فلسطین به آشور، بابل و بخش‌های غربی و مرکزی ایران در طی چند دوره متوالی باز می‌گردد^[۱]. بسیاری از این یهودیان پس از فرمان کوروش درباره آزادی یهودیان و ادامه فرمان تا زمان پادشاهی داریوش اول و اردشیر دوم به سرزمین اصلی خود بازگشتند. لیکن بخش بزرگی از آنان همچنان در سرزمین‌های ایران باقی ماندند و به تابعیت حکومت ایران در آمدند^[۲].

در هنگام ورود اسلام به ایران عمده‌ترین مراکز جمعیت یهودی در بابل (عراق)، در شهرهایی چون سورا و تیسفون و پس از آن در دیگر شهرهای ایران همچون حلوان، همدان، نهاوند، جندی‌شاپور، اهواز، شوش، تستر و مناطقی از خراسان و... بود^[۳].

پس از ورود اسلام به ایران، یهودیان نیز موظف بودند همانند سایر اهل ذمه خراج و جزیه بپردازند و در عوض در اجرای شعائر دینی خود، انتخاب شغل و محل زندگی و مهاجرت آزاد بودند و در حمایت حکومت اسلامی قرار داشتند. البته وضع قوانینی چون عدم اجازه ساخت کنیسه جدید، حمل نکردن سلاح و اجبار در پوشیدن پوشاک خاص با علامت‌های ویژه و... زندگی را در دوره‌هایی برای یهودیان دشوار کرده بود. اما به طور کلی نسبت به یهودیان حکومت بیزانس در وضعیت بهتری بودند^[۳].

به جز دوران حکومت‌های ایلخانان، صفویه و قاجار که از دشوارترین و پرآزارترین دوران‌های تاریخ حیات جامعه یهود ایران به شمار می‌رود، دیگر حکومت‌های اسلامی ایران با دادن امنیت و آزادی نسبی به رشد حیات فرهنگی و اجتماعی یهودیان ایران کمک کردند^[۴]. رهبری علمی و معنوی جامعه یهود را رؤسایی به نام گائون یا غائون (عالی‌جناب) بر عهده داشتند و نزد مردم از احترام فراوانی برخوردار بودند. گائون‌ها رؤسای مدارس دینی یهود نیز بودند^[۵]. در دوره ایلخانان رهبری دینی و فرهنگی یهودیان از بغداد به اصفهان منتقل شد. در رأس جامعه یهودی اصفهان «ناسی» قرار داشت که ربیها، ملاها و دیّان‌ها او را در اداره امور این جامعه یاری می‌کردند^[۶].

در زمینه اقتصادی، لزوم پرداخت خراج سنگین ـ که از درآمد حاصل از کشت زمین گرفته می‌شد ـ همراه با جزیه، به تدریج یهودیان ساکن در روستاها را واداشت تا زمین‌های خود را بفروشند و راهی شهرها شوند. این روال تا دوران جدید هم ادامه داشته است و همین عاملی برای اشتغال یهودیان در امر معاملات و تجارت، وام دادن پول (گاه حتی به حکومت اسلامی) و روی آوردن به برخی حرف شهرنشین مانند نساجی، رنگرزی، زرگری و جواهرفروشی و طبابت و... گردید^[۷].

زبان اصلی قوم یهود عبدی از خانواده زبان‌های سامی بوده است. لکن یهودیان ایران در هر منطقه سکونتی با زبان و گویش مردم آن منطقه صحبت می‌کنند. سنت دبی دیرپایی از نخستین سده‌های ورود اسلام به ایران در میان یهودیان شکل گرفت که آن را «ادبیات یهودی ـ فارسی» (فارسیهود) می‌نامند. که نوع خاصی از آثارادبی زبان فارسی به خط عبری است و شامل متون مقدس و مذهبی یهود و مطالب غیر دینی می‌شود^[۴]. با استناد به نخستین نمونه‌های متون نوشته شده به ادبیات یهودی ـ فارسی می‌توان چنین نتیجه گرفت که این گونه ادبیات از سده‌های 8 و 9ق تاکنون میان یهودیان ایران رواج یافته است^[۴].

نیز نگاه کنید به

کتابشناسی

↑ مصطفوی، آتوسا، مصطفوی، علی‌اصغر.(1369). ایرانیان یهودی. تهران: بامداد، ص 23-27.
↑ رهبر، پرویز(1325). تاریخ یهود. تهران: چاپخانه سپهر، ص 14-22.
↑ ^۳٫۰ ^۳٫۱ Roth, J.(1989). The History of Jewish People. New York, P. 57-63 , 157
↑ ^۴٫۰ ^۴٫۱ ^۴٫۲ لوی، حبیب(1339). تاریخ یهود ایران. تهران: بروخیم، جلد 3،ص. 80-85؛ جلد3، ص.104- 108؛ جلد3، ص.403-408؛ جلد 2، ص.392-394.
↑ Roth, J.(1989). The History of Jewish People. New York, P. 151-152
↑ Fischel, W. J.(1982). «The Jews in Mediaeval Inan From the 16^th to the 18^th Centuries…», Irano – Judica ed. Sh. Shaked, Jerusalem, P. 289-290; 286-287
↑ Encyclopedia Judaica, Jerusalem, 1971, VIII/659-660, XIII/310

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

فاطمه لاجوردی

تلخیص‌کننده: معصومه ابراهیمی

[1] مصطفوی، آتوسا، مصطفوی، علی‌اصغر.(1369). ایرانیان یهودی. تهران: بامداد، ص 23-27.

[2] رهبر، پرویز(1325). تاریخ یهود. تهران: چاپخانه سپهر، ص 14-22.

[:0-3] ۳٫۰ ^۳٫۱ Roth, J.(1989). The History of Jewish People. New York, P. 57-63 , 157

[:1-4] ۴٫۰ ^۴٫۱ ^۴٫۲ لوی، حبیب(1339). تاریخ یهود ایران. تهران: بروخیم، جلد 3،ص. 80-85؛ جلد3، ص.104- 108؛ جلد3، ص.403-408؛ جلد 2، ص.392-394.

[5] Roth, J.(1989). The History of Jewish People. New York, P. 151-152

[6] Fischel, W. J.(1982). «The Jews in Mediaeval Inan From the 16^th to the 18^th Centuries…», Irano – Judica ed. Sh. Shaked, Jerusalem, P. 289-290; 286-287

[7] Encyclopedia Judaica, Jerusalem, 1971, VIII/659-660, XIII/310

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]