پرش به محتوا

سربند

از ویکی ایران
سربند، قابل بازیابی از https://faradeed.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%85%D8%AC%D9%84%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-39/138666-%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D9%86%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%B1%D9%88-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B6

سربند، نواری پارچه‌ای، چرمی، فلزی و مانند آن که دور سر و بر پیشانی می بندند. عِصابه، مندیل، پیشانی‌بند و پیچه‌بند نام‌های انواع دیگرسربند هستند که در شکل‌ها و طرح‌های گوناگون در دوره‌های مختلف تاریخی به کار می‌رفته‌اند[۱].

ایران باستان

یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های سربند را بر سر یک مرد جنگی از دوره ما قبل ایلامی (قبل از آریایی‌ها) داریم[۲][۳]. استفاده از سربند در میان ایرانیان باستان بسیار رواج داشته است. این سربندها در صورت‌ها و شکل‌های متفاوت، باریک یا پهن، نگین‌دار یا ساده، به همراه تزیین موی بافته شده[۴][۵].  و یا با ادامه‌ای در پشت سر آویخته، به کار می‌رفتند. قدیمی‌ترین سربندهای طلایی و نقره‌ای از دوران ایلام باستان بدست آمده‌اند[1][۶]. سربندهای اشراف هخامنشی پهن و با گل‌های هشت پر تزیین شده بودند[2][۷]. در دوره اشکانیان سربند بویژه در میان شاهان بسیار رواج داشته است[3][۸]. زنان اشکانی نیز گاه سربندهایشان را با گل‌های هشت‌پر تزیین می‌کردند[4][۹]. سربندهای شاهان ساسانی اغلب با ردیفی از نگین‌ها، آراسته شده بود[۱۰][۱۱]، که گاه نوعی از آن را به بزرگان هدیه می‌دادند[۱۲]. در بیشاپور فارس برخی نقوش موزائیکی زنان دوره ساسانی را نشان می‌دهد که یا در حال بافتن سربندهای قطور و رنگی هستند و یا ساخته شده آن‌ها را به دست گرفته‌اند[۱۳][۱۴].

ابتدای اسلام تا مغول

پیامبر اسلام گاه عصابه‌ای که نوعی پیشانی‌بند بود، به دور سر می‌بستند[۱۵]. در نبرد قادسیه (میان اعراب مسلمان و ساسانیان) مسلمانانی که کلاهخود نداشتند، طناب‌های بار را بر سر خود پیچانده بودند[۱۶]. در قرون اولیه اسلام گاه زنان، سربندی دور سر می‌بستند که در پیشانی آن را گره می‌زدند[5][۱۷]. گونه‌ای از این سربندها را که جلوی آن مثلثی شکل بود، تاج می‌گفتند[6][۱۸]. نوع بزرگ‌تر این سربند در حقیقت نوعی دستار به شمار می‌آمد. نانوایان زمان آل بویه سربند سفیدی بر سر می‌بستند تا عرق پیشانی‌یشان در خمیر نیفتد[۱۹][۲۰]. درآن زمان نداشتن دستار یا سربند یا کلاه،٭ نشانه بی‌ادبی بود، از این رو افراد پایین‌ترین طبقات اجتماعی نیز اغلب شال یا سربندی بر سر می‌بستند[۲۱][۲۲]. شاهان تُرک از سربندهایی که نگین یا گره‌ای در جلو خود داشتند[7][۲۳]، و مردم از نوع ساده‌تر آن استفاده می‌کردند[8][۲۴][۲۵]

مغول تا عصر حاضر

ایلخانان مغول گاه از سربند سیاهی که تزئینات طلایی داشت و دو انتهای آن در پشت سر آویخته می‌شد[۲۶][۲۷] و گاه سربند، طلایی با پرهایی تزئینی در اطراف و پر سیاه بزرگی در وسط استفاده می‌کردند[۲۸]. سربند جنگیان اغلب نواری چرمی بود[۲۹]. برخی از زنان سربندهایی طلایی و نقش‌دار بر سر می‌بستند که قسمت آویزه آن در پشت سر گاه تا پایین لباسشان می‌رسید[۳۰][۳۱][۳۲][۳۳]. و گاهی هم سربندی قرمز یا طلایی بر دستار، روسری٭ یا مقنعه‌هایشان می‌بستند.  نوعی از سربندها، از قطعات سنگ‌های قیمتی با رنگ‌های مختلف و به هم متصل شده درست می‌شد که روی پیشانی آن مثلثی و گره‌خورده بود، و اغلب تزئینات طلایی داشت و آن را با زنجیری از مروارید در زیر چانه محکم می‌کردند[۳۴][۳۵][۳۶][۳۷][۳۸][۳۹]. سرآغوش (سرآغج) نوعی گیسوپوش بود که برخی از زنان در زیر سربند خود می‌بستند[۴۰][۴۱][۴۲][۴۳][۴۴].

نیز نگاه کنید به

پاورقی

[1]. سربند طلایی، به طول 12 و عرض 4 سانتی متر، موزه لوور، سربند نقره‌ای، به طول 5/15 و عرض 3 سانتی متر، بدست آمده از [۴۵].

[2]. نقوش برجسته تخت جمشید، آپادانا.

[3]. نقوش روی سکه پادشاهان اشکانی.

[4]. تندیس گلی از مسجد سلیمان.

[5]. قطیفه‌های فدکی و قطیفه‌های  مشکی خیبر معروف‌تر بود[۴۶].

[6] .نقش روی بشقاب، ساوه، در تصرف پریش- واتسون.

[7]. سربند نقش سوارکار بر بشقاب منتسب به کاشان، مجسمه گچی منتسب به ری[۴۷].

[8]. نقش برجسته گچی، ری، با نام طغرل [ دوم ؟ ] ، موزه پنسیلوانیا، نقوش روی بشقاب‌های ساوه، ری، در تصرف موسی، مجموعه مورتیمر، مجموعه آلن بلچ.

مآخذ

  1. ↑ اسدی طوسی. لغت فرس. به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: کتابخانه طهوری، 1336، ص42.
  2. ↑   De Mecquenem, R., Contenau, G., Et al. Archéologie Susienne, MMAP, xxix, Paris: 1943, p.23-25, fig 18, no 4.
  3. ↑ اثر مهر از شوش c ، ح 3200-3000 پ م، موزه لوور.
  4. ↑   Amiet, P. Elam, Paris: 1966, p.278, fig 208.
  5. ↑ ظرف کوچک از قیر، ح 2000 پ م، موزه ایران باستان.
  6. ↑ Amiet, P. Elam, Paris: 1966, p.262, fig 192.
  7. ↑ Roaf, M. Sculptures and sculptors at Persepolis, IRAN, xxi, 1983, pl.38 a-b
  8. ↑    Sellwood, D.Coinage of Parthia, 2nd ed, London, 1980, Pp.163-166, type 51, no 51.44.
  9. ↑   Ghirshman,R.Terrasses sacrées Bard-è Néchandeh et Masjid-i solaiman, Téhéran, 1976, vol 2, pl.43, GMIS.526, pl.114, no 4-5.
  10. ↑   GÖbl,R.Sasanian numismatics,Tr.P.Severin(of Germany)Würzburg, 1971, p.76, pl.3, no 36
  11. ↑ لوکونین،و. تمدن ایران ساسانی. ترجمه عنایت‌الله رضا، انتشارات علمی و فرهنگی، 1372، ص 376، جدول 19، ش III a ، نقوش روی سکه پادشاهان ساسانی، مجموعه فریز بگلو.
  12. ↑ بلعمی، ابوعلی محمد. تاریخ بلعمی. به کوشش محمد پروین گنابادی، تهران: زوار،1353، ج2، ص1032.     
  13. ↑ Ghirshman, R. Iran. Parthes et sassanides, Paris: Gallimard, 1962, p. 144, fig 183
  14. ↑ Ghirshman, R., Bichapour. Fouilles de chapour, muse du Louvre, Paris: 1971, vol 2, Pp. 40-41, pl. A, pl. 9-12, no 1-4. table. 9, 17
  15. ↑ عصابه، جزایری، نعمت الله. قصص الانبیاء. بی‌تا، ص234؛ مقایسه شود با: چیت‌ساز، محمد رضا. تاریخ پوشاک ایرانیان. انتشارات سمت، 1379، ص23.
  16. ↑ در نبرد قادسیه. طبری، ابی جعفر محمد بن جریر. تاریخ الرسل و الملوک. قاهره: 1939- 1957م، ج3، ص 33- 34، 61، 73.
  17. ↑ حسن ابراهیم، حسن. تاریخ السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی. قاهره: الطبعه الثالثه، 1953م، ج1، ص 495- 496؛
  18. ↑ Pope, A.U.A survey of Persian art, ed, P. Ackerman, Tehran: 1964-1967, vol X, p. 686.
  19. ↑ ابن الاخوه، محمد بن محمد قرشی. معالم القربه فی احکام الحسبه. تصحیح و ترجمه انگلیسی، روبن لیوی، کمبریج، 1937م، ص91.
  20. ↑ فقیهی، علی اصغر. آل بویه و اوضاع زمان ایشان. گیلان: صبا، 1357، ص370.
  21. ↑ مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم. طبع دخویه، لیدن: بریل،  1906م، ص 416.
  22. ↑ بر اساس قصیده ابودلف، ثعالبی، ابومنصور. عبدالملک، یتیمه الدهر. المطبعه الحنفیه بدمشق، بی‌تا، ج3، ص 176- 193.
  23. ↑ Pope (1967) vol IX, Pp.515-518, pl.511, 554, 812, 980, Ibid, vol X, p.692 A.
  24. ↑ Pope. vol IX, Pp. 515-518, pl. 511, 554, 812, 980, vol X, Pp. 667, 689, 692A
  25. ↑ Grube, E. J. Islamic pottery of the eighth to the fifteenth century in the keir collection, Oxford, 1976, op. 233, no 183
  26. ↑ Blair, S. A compendium of chronicles, the Nasser D.Khalili collection of Islamic art, ed, J. Raby, Oxford university press, vol XXVII, 1995, Pp. 33-34
  27. ↑ نسخه جامع التواریخ، تبریز. ورقه‌های 257-249. مجموعه خلیلی.
  28. ↑ سودآور، ابوالعلاء.هنر دربارهای ایران. ترجمه ناهید محمد شمیرانی، تهران: کارنگ، 1380، ص66، ش24 ، تسلیم شدن رکن‌الدین خورشاه به سپاهیان هلاکوخان، جامع التواریخ.
  29. ↑ ولادیمیرتسف، ب. نظام اجتماعی مغولان ـ  فئودالیسم خانه بدوشی. ترجمه شیرین بیانی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1345، ص150.
  30. ↑ Gray, B. La peinture Persane, Genève, 1977, Pp. 40-44; Blair, Pp. 80-83, fig 46
  31. ↑ نسخه شاهنامه، تبریز. توپکاپی استانبول، حزین 2153. پشت ورقه65b.
  32. ↑ نسخه جامع التواریخ، تبریز. ورقه 287b. مجموعه خلیلی.
  33. ↑ برگی از شاهنامه دموت، تبریز. موزه رضا عباسی، ش2530.
  34. ↑ Gray, B. La peinture Persane, Genève, 1977, Pp.153-154., Pp. 53-55.
  35. ↑ خسرو و شیرین نظامی، گالری فری یر، واشنگتنn.31.34 ، مجلس سوم عکاشه، ثروت. موسوعه التصویرالاسلامی، بیروت: مکتبه لبنان ناشرون، الطبعه الاولی، 1999م، ص213، لوحه 279.
  36. ↑ دیوان حافظ، دارالکتب مصر.
  37. ↑ شاهنامه موزه رضا عباسی، ش 1971، ص 814 ، مجلس هفدهم.
  38. ↑ شاهنامه کاخ گلستان، ش 716 ، ص 498 ، مجلس بیستم، ش 31.
  39. ↑ سودآور. ص90- 93، ش31، حرمسرای سلطان حسین میرزا بایقرا ، دیوان امیرخسرو دهلوی.
  40. ↑ Gray, B. La peinture Persane, Genève, 1977, Pp.153-154.
  41. ↑ خمسه نظامی، موزه فیلادلفیا، ص33، مجلس سوم.
  42. ↑ عکاشه. ص 195، لوحه 228، خمسه نظامی، سن پطرزبورگ.
  43. ↑ شاهنامه کاخ گلستان، ش2226، ص 78، 463، مجالس سوم و نهم.
  44. ↑ شاهنامه موزه رضا عباسی، ش1227- 1945، ص378، مجلس دهم.
  45. ↑ چغازنبیل، گیرشمن ر.چ.غازنبیل (دوراونتاش). ترجمه اصغر کریمی، سازمان میراث فرهنگی، 1373، ج اول، ص306- 307، طرح 215.
  46. ↑ واقدی، ابوعبدالله محمد بن عمر. المغازی. تحقیق مارسدن جونس، الطبعه الثالثه، بیروت: 1409ق/ 1989م، ج2، ص 687- 688.
  47. ↑ شبانکاره‌ای، محمد بن علی. مجمع الانساب، به اهتمام میرهاشم محدث، تهران: امیرکبیر، 1363، ص155.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

محمدرضا چیت ساز

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=سربند&oldid=8661»