آیین نامه
آیین نامه، عنوان کتابها و رسالاتی به زبان پهلوی درباره آداب و رسوم دربار، مراتب و مقامات بزرگان دولت و نمایندگان طبقات اجتماعی، قواعد و رسوم بازیها و سرگرمیها، آداب جنگ، آیینهای برگزاری جشنهای ایرانی و موضوعات دینی، همراه با ذکر اسطورهها، داستانها، لطیفهها و سخنان حکمتآمیز. هیچ یک از این آییننامهها به تمامی بر جای نمانده است، اما برخی از آنها که جنبه غیردینی داشته، در قرون اولیه اسلامی به عربی برگردان شده است. مشهورترین آنها آییننامهای بوده که مسعودی از آن با عنوان کتاب الرسوم یاد میکند، این کتاب با «گاهنامه» (جدول مناصب دولتی دوره ساسانی) همراه بوده است. همین اثر را ظاهراً عبدالله بن مقفع به عربی برگردانیده بوده است. این کتاب که از آن آثاری باز نمانده، به ویژه در نظر مؤلفان کتابهای تاریخ و ادب دوران اسلامی اهمیت بسیار داشته و ابن ندیم از آن پس از «خدای نامه» یاد کرده است. احتمال میرود که این آییننامه نیز مانند «خدای نامه» ترجمهها و تحریرهای گوناگونی به عربی داشته است.
ابن قتیبه در عیون الاخبار قسمتهایی از ترجمه عربی آییننامهای را نقل کرده که مترجم آن مشخص نیست. آیین نامه کوتاهی نیز به عربی درباره اردشیر ساسانی (آیین الأردشیر) در دست است که در آن گفتههای منسوب به این پادشاه درباره آداب و رسومی که اجرای آنها به ویژه برای طبقه اشراف ساسانی لازم بوده، همراه با سخنان پندآمیز آمده است. ثعالبی نیز از کتاب الآیین مطلب کوتاهی درباره درجات اجتماعی مردم در دوران شاهان ایرانی از جمشید تا انوشیروان نقل کرده است. بیرونی نیز دوبار: یکی در مورد وجود مومیا در خزاین پادشاهان ساسانی و دیگری در توصیف مارمهره، از کتاب الآیین نام برده است.
ابن ندیم از آییننامههای دیگری نظیر «کتاب آیین تیراندازی از بهرام گور تا بهرام چوبین» و «آیین چوگان بازی» نیز نام میبرد. بسیاری از مطالبی که در کتابهای عربی نخستین سدههای اسلامی، به ویژه کتابهای ادب، تاریخ و جغرافیا درباره آداب ایرانیان، مخصوصاً رسوم زمان ساسانی آمده، به احتمال از این آییننامهها حذف شدهاند. مانند مطالبی که درباره رسوم درباری نوروز و مهرگان و دیگر جشنهای ایرانی در کتابهای المحاسن الاضداد، منسوب به جاحظ، الآثارالباقیه و ساقطات ابوریحان بیرونی، نوروزنامه منسوب به خیام آمدهاند.
در کتابهای پهلوی نیز اشاراتی به آییننامهها شده است. مثلاً در رساله گزارش شطرنج از آییننامهای شامل قواعد بازی شطرنج نام برده شده است. در کتاب سوم دینکرد به باب «تعلیم» از کتاب آیین نامه تألیف آذر فَرْنبَغْ فَرُخزادان، نخستین مؤلف کتاب دینکرد، اشاره شده است. از منتخبی از همین «باب تعلیم» در دینکرد، معلوم میشود که تمام این آییننامهها درباره اصول عقاید و آداب و رسوم زردشتیان بوده و با آییننامههای قبلی، تفاوت داشته است[۱].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ تلخیص از: «آیین نامه»، احمد تفضلی، دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1368 ، ج 2، ص 289-290.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
احمد تفضلی
تلخیصکننده: ابوالقاسم رادفر