اهل کتاب
در اصطلاح فقهی، مقصود از اهل کتاب، پیروان ادیانی میباشند که پیامبر آنان دارای کتابی بوده است که از سوی خداوند برای هدایت انسانها بدو وحی شده باشد. فقها با استناد به آیات قرآن و روایات، عنوان اهل کتاب را در رتبـه اول شامل یهودیان، نصرانیان (مسیحیان) و صائبین نمودهاند و سپس پیروان بعضی از ادیان مانند مجوسی (زرتشتیان) را نیز بهعنوان اهل کتاب ملحق نمودهاند.
1. یهودیان، پیروان حضرت موسی بن عمران (ع) را تشکیل میدهند و دارای کتابی آسمانی بهنام تورات یا عهد عتیق میباشند. قرآن در آیات متعددی از موسی (ع) و کتاب او و یهودیان سخن به میان آورده است. قرآن ضمن ستایش از کوششهای حضرت موسی (ع) در راه نجات و هدایت بنیاسرائیل از سلطـه فرعون او را فرستاده خدا و پیامبری اولوالعزم خوانده و مهمتر آنکه او را بهعنوان کلیمالله معرفی مینماید.
2. نصاری (مسیحیان)، پیروان حضرت عیسی بن مریم (ع) را تشکیل میدهند و دارای کتاب آسمانی بهنام انجیل یا عهد جدید میباشند. مسیحیت در واقع امتداد و دنبالهیی از آیین یهود میباشد و از این روست که انجیل بیشتر به مسائل اخلاقی و اجتماعی و وعظ و ارشاد پرداخته و مسائل و واجبات مذهبی مسیحیان را به تورات و احکام آن ارشاد نموده است. قرآن در آیات متعددی از حضرت عیسی مسیح (ع) و مادر او مریم دختر عمران به نیکی یاد کرده و این ستایش تا حدیست که قرآن از حضرت مسیح بهعنوان روحالله یاد کرده است (سوره نساء، آیـه 170) و یکی از سورههای قرآن را بهنام مادر او (مریم) قرار داده است.
3. صابئین، اینان دارای کتابی میباشند بهنام «صحف آدم» و «کنز رب» و عقیده دارند که حضرت یحیی بن زکریا این کتاب را به روایت پیامبران سلف آدم و نوح و شیث، بیش از دوهزار سال پیش، بهصورت مدون فعلی آن، بدیشان تبلیغ کرده است. قرآن در آیـه 62 از سوره بقره از صابئه یاد کرده و آنها را به همراه یهود و نصاری مشمول خطاب اهل کتاب و ایمانآورندگان به پروردگار نموده است.
4. مجوس (زرتشتیان)، کسانیاند که قرآن نام آنان را در ردیف یهود و نصاری و صابئه قرار داده و از این رو میتوان آنها را مشمول عنوان اهل کتاب نمود. البته در مورد اعتقاد آنان به وحدانیت پروردگار و کتاب آسمانی آنها شک و تردیدهایی وجود دارد و قرآن نیز نامی از کتاب آنان (آنگونه که از کتاهای یهود و نصاری نام میبرد) نیاورده است. امّا امروزه فقها به استناد آیـه «انالذین آمنوا والذین هادوا و النصاری و المجوس» (سوره حج، آیـه 16) و روایات وارده از امامان شیعه با مجوس معاملـه اهل کتاب نموده و احکام اهل کتاب را بر آنان جاری مینمایند.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
تلخیص از دایره المعارف تشیّع
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
سید حسن امین