زمینههای مذهبی سوگواری در ایران بعد از اسلام
پس از رحلت پیغمبر اسلام (ص) موضوعی که منشاء اختلافات فراوان بین مسلمانان شد مسأله جانشینی و امامت و چگونگی تعیین جانشین برای حضرت پیغمبر (ص) بود. بعد از روی کار آمدن عثمان و ظهور مخالفتهایی بر علیه وی که منجر به مرگ او شد برخی از سران عرب (طلحه و زبیر و عایشه) به زیان خلافت حضرت علی (ع) پسر عمو و داماد پیغمبر وارد میدان شدند و در عالم اسلام تفرقه کلی پدید آمد. یک فرقه در بیعت با حضرت علی (ع) باقی ماندند، عدهای بیتفاوتی اختیار کردند و جمعی دیگر به خونخواهی عثمان و مخالفت با حضرت علی (ع) برخاستند.
به این ترتیب پس از قتل عثمان مسأله امامت یعنی رهبری و اداره مسلمین اهمیت فراوان پیدا کرد و هر یک از فرق اسلامی در این باب عقیده و نظر خاصی داشتند و برای امام و پیشوای مسلمانان شرایط و خصوصیاتی ذکر میکردند که با منافع و مصالح خود آنها سازگاری داشت. از جمله فرقی که برای دست یازیدن به حکومت و جانشینی پیامبر تلاش کرد بنیامیه بود و چون شیعیان و سایر فرقههای اسلامی به علت حرکات ناپسند و مشارکت غیر مسلمانان در کار، از آنها تنفر داشتند با آنها به مخالفت پرداختند؛ بویژه پیروان حضرت علی(ع) و اولاد وی در مخالفت با آن خاندان اصرار میورزیدند. به سخن دیگر شیعیان با تعصب و ایمانی راسخ امامت را یکی از ارکان دین میشمردند و به عنوان یک نهضت اعتراضی به دفاع از خاندان علی(ع) پرداختند. امویان و بویژه عباسیان با آنکه تحت حمایت ابرانیان به خلافت دست یافتند (خلفای عباسی) ولی علیرغم میل باطنی ایرانیان با اولاد حضرت علی(ع) در آشکار و نهان مخالفت میکردند و برای قتل و شهادت آنها کوشش میکردند. به این سبب، سوگ و سوگواری در شهادت حضرت علی(ع) و اولادش که به وسیله حکومت بنیامیه و بنیعباس صورت گرفته است، از مهمترین رسوم فرهنگی - مذهبی ایرانیان پیرو مذهب تشیع است که به ذکر چگونگی وقوع آنها میپردازیم.
شهادت حضرت علی (ع) نخستین پیشوای شیعیان
هنگامیکه در سال ۳۵ هجرت عثمان به قتل رسید مسلمانان با حضرت علی (ع) بیعت کردند و زمام امور حکومت و رهبری به دست ایشان افتاد. مدت حکومت حضرت علی (ع) چهار سال و نه ماه و چند روز بود. روش اداری و سیاسی حضرت علی (ع) که بر اساس عدالت، مساوات و حمایت از مظلومان بود دشمنان وی را برانگیخت و هر یک به نحوی در براندازی حکومت آن حضرت کوشش میکردند.
مهمترین گروهی که با حکومت حضرت علی (ع) به مخالفت برخاستند و جنگ سختی را علیه آن حضرت شروع کردند خوارج بودند که سرانجام در جریان یک توطئه، شخصی به نام عبدالرحمن بن ملجم مرادی در شب نوزدهم ماه رمضان سال چهلم هجرت با شمشیر زهرآگین در هنگام نماز به حضرت علی (ع) حمله میکند و با وارد کردن ضربت بر سر آن حضرت، ایشان را به شهادت میرساند. به این علت هر سال در نوزدهم، بیستم و بیست و یکم ماه رمضان که ماه عبادت و روزهداری شیعیان است مراسم سوگواری حضرت علی (ع) در مساجد و تکایا برگزار میشود.
شهادت امام حسن (ع) (پیشوای دوم شیعیان)
امام حسن فرزند بزرگ حضرت علی (ع) است که در نیمه رمضان سال سوم هجرت در مدینه متولد شد و در سال چهلم هجرت پس از شهادت پدر به امامت رسید، دوران امامت ایشان ده سال بود. ایشان همواره مورد آزار و ظلم دشمنان، به خصوص معاویه، بودند از این روی توطئههای متعددی برای به شهادت رساندن ایشان به اجرا درآمد که غالباً بینتیجه بود. معاویه برای همسر امام حسن به نام جعده صد هزار درهم پول فرستاد و به او وعده داد که اگر به امام حسن (ع) زهر بدهی تو را به همسری فرزندم، یزید، درمیآورم. جعده قبول کرد و امام حسن را مسموم نمود. ولی معاویه به عهد خود وفا نکرد. روز شهادت امام حسن را ۲۸ صفر سال پنجاه هجرت ذکر کردهاند هنگامی که آن حضرت ۴۷ یا ۴۸ سال داشت.
شهادت امام حسین (ع) (پیشوای سوم شیعیان)
حسین بن علی(ع) در سوم شعبان سال چهارم ه.ق. در مدینه متولد شد و در روز عاشورای سال ۶۱ هجری در کربلا در سن ۵۷ سالگی به شهادت رسید. مرقد شریفش در کربلا در کشور عراق است. مدت امامت امام حسین (ع) یازده سال بوده که ده سال با دوران خلافت معاویه و بقیه با دوران خلافت یزید پسرش مصادف بود. یزید پس از مرگ پدر طی نامهای که برای فرماندار مدینه نوشت از او خواست تا از امام حسین (ع) بیعت بگیرد از این روی فرماندار مدینه از وی خواست که با یزید بیعت کند ولی امام حسین (ع) از پذیرش این امر خودداری کرد. بیعت با یزید به معنی جدایی از اسلام خواهد بود. به علاوه من از جدم رسول خدا (ص) شنیدم که فرمود:
«خلافت بر آل سفیان حرام است.»
امام حسین (ع) به منظور اعلام مخالفت با حکومت یزید به سوی مکه حرکت کرد (شب یکشنبه ۲۸ رجب سال ۶۰ هجری). وقتی اخبار مربوط به مرگ معاویه و عدم بیعت امام حسین (ع) به آگاهی مردم کوفه رسید. شیعیان کوفه در طی یک اجماع توافق کردند که طی نامههای متعددی از امام حسین (ع) تقاضا کنند که به کوفه بیایند (حدود یکصد و پنجاه نامه). امام حسین (ع) برای آگاهی از صحت نامهها مسلمبن عقیل پسر عموی خود را به کوفه فرستاد. مسلم مدتی در میان مردم کوفه بود و مردم در خانه او رفت و آمد میکردند از این روی عده کثیری از مردم کوفه با ایشان بیعت کردند.
وقتی یزید از این امر آگاه شد به فرماندار کوفه نوشت تا غائله را ختم کند اما در عین حال فرستادهای را برای این امر به کوفه اعزام کرد (عبیدالله بن زیاد) وی در اجتماعی از مردم سخنرانی کرد و به آنها اخطار کرد که اگر سر از اطاعت خلیفه بپیچید خون و مالتان مباح است و هرکس از شما دشمنان یزید را پناه دهید به دار آویخته خواهید شد. مسلم بن عقیل که از این امر باخبر شد خود را در خانه یکی از اهالی کوفه مخفی ساخت ولی پسر صاحب خانه راز او را فاش کرد. سپس لشگریان عبیدالله پس از مدتی درگیری او را به خانه عبیدالله بردند و به دستور وی مسلم بن عقیل را به قتل رساندند. در همان زمان امام حسین (ع) در مکه بود و پس از اجرای مراسم حج، عازم کوفه گردید. در عین حال طی نامهای که به وسیله یکی از یارانش برای مردم کوفه فرستاد از آنها خواست تا برای پیوستن به ایشان آماده شوند. اما عبیدالله بن زیاد فرستاده امام حسین (ع) را کشت.
در حال حرکت به سوی کوفه جمعی از اطرافیان از جمله حر، که گفته میشود از جانب عبیدالله بن زیاد مأمور بوده است تا امام حسین (ع) را به کوفه ببرد و تسلیم وی کند، ایشان را از ادامه سفر منع کرد و اظهار داشت پایان این سفر مرگ است امام حسین (ع) در پاسخ وی گفت:
«من میروم و مرگ برای جوانمرد عیب نیست، وقتی که نیتش حق و در راه اسلام بجنگد و در راه مردان صالح جانبازی نماید و از هلاک شدگان جدا گشته و از مجرمان روی، گرداند، پس در این صورت و با این هدف اگر زنده ماندم پشیمان نیستم وگرنه سرزنشی ندارم و این ذلت تو را بس است که زنده بمانی ولی بینی تو را به خاک بمالند.»
گفتگوی امام حسین (ع) با حر برای توقف و بازماندن از حرکت به سوی کوفه به نتیجه نرسید. در همان زمان کاروان امام حسین (ع) به سرزمین نینوا رسیده بود، سرانجام کاروان در روز دوم محرم در ساحل رود فرات در دشت کربلا که به معنی اندوه و رنج است فرود آمد. خبر اردو زدن امام حسین (ع) به عبیدالله بن زیاد فرماندار کوفه رسید وی نامهای برای امام نوشت و از وی خواست که بیعت کند وگرنه کشته میشود ولی پاسخ امام حسین (ع) به عبیدالله منفی بود سرانجام عمر سعد فرمانده سپاه عبیدالله در روز سوم با چهارم محرم با ۴ تا ۶ هزار نفر عازم جنگ با امام حسین (ع) شد.
لشگریان عمر اردوگاه امام حسین (ع) را در محاصره قرار دادند و حتی آنها را از دستیابی به آب آشامیدنی محروم ساختند برای این منظور پانصد سوار به نگهبانی از فرات گمارده شدند. با آنکه عمر سعد سعی کرد مانع از جنگ شود ولی شمر فرمانده دیگر عبیدالله بن زیاد به او پیوست و مانع این امر شد. روز نهم محرم سران لشگر برای امام پیام فرستادند که تسلیم شو وگرنه کشته خواهی شد. امام حسین (ع) برادر خود عباس (ع) را نزد سران لشگر عبیدالله فرستاد و از آنها یک شب مهلت خواست. در شب عاشورا امام حسین (ع)اران خود را گرد آورد و از آنها خواست که خود را به کشتن ندهند و از اردوگاه جدا شوند. اما هیچیک از آنها تقاضای امام را نپذیرفتند و در کنار ایشان ماندند.
صبح عاشورا (دهم محرم) امام حسین (ع) صفوف یاران خود را که شامل ۳۲ نفر سواره و چهل نفر پیاده بودند آراستند و آماده رزم شدند. آغازگر جنگ عمر سعد بود سپس لشگر او تیرها را رها کردند و جنگ شروع شد، پس از جنگ تن به تن حمله دسته جمعی شروع شد و از دو طرف گروهی کشته شدند. پس از آن حملههای دو نفری، سه نفری و چهار نفری آغاز گردید که به علت کمی تعداد یاران امام حسین (ع) یکی یکی به میدان جنگ میآمدند. سرانجام امام حسین (ع) یکه و تنها به میدان آمد و دشمن را به جنگ دعوت کرد. امام تعداد زیادی از سربازان دشمن را هلاک کرد در حالیکه شرایط امام بسیار نامناسب بود:
- عطش شدید و کشنده؛
- هوای سوزان؛
- داغهای پرسوز عزیزان؛
- دشمن سنگدل و چره؛
- اسارت بعدی خاندان وی؛
- تنهایی و غربت.
علیرغم استیلای شرایط نامناسب فوق امام حسین (ع) با شجاعت و ایمان راسخ به جنگ با دشمن پرداخت و با وضع اندوه باری شهید شد. دشمنان سر از تنش جدا کردند و آن را نزد عمر سعد بردند. سپس اعضاء خانواده امام حسین (ع) را به اسارت گرفتند و همه آنها را همراه سرهای بریده یاران و فرزندانش به نزد یزید فرستادند.
مبارزه امام حسین (ع) علیه یزید و شهادت وی و یارانش از جنبههای عقیدتی، سیاسی، آزادمنشی، مبارزه با ظلم، احترام به انسانیت، حقطلبی، پایداری بر اصول و اعتقادات و ... از مهمترین حوادث تاریخی بزرگان شیعه است از این روی به عنوان یکی از اسطورههای عقیدتی، سیاسی و ... مورد احترام ایرانیان پیرو مذهب تشیع است به نحوی که طی قریب یکهزار و چهار صد سال قمری به عنوان بخش عمدهای از فرهنگ دینی و سیاسی ایرانیان محسوب میشود. اهمیت و نفوذ این حادثه به حدی است که حتی مردم ایران در مصیبت و سوگ اعضای خانواده خود نوای «حسین، حسین» سر میدهند و بر سر و صورت خود میزنند.[۱]
سوگ حضرت سجاد (ع) (پیشوای چهارم شیعیان)
علی بن الحسین معروف به امام سجاد (ع) در روز ۵ شعبان یا ۱۵ جمادیالاولی سال ۳۸ه.ق. در مدینه متولد شد و در ۲۵ محرم سال ۹۵ ه.ق. در سن ۵۶ سالگی به شهادت رسید. گفته میشود که در جریان شهادت امام حسین (ع) ایشان ۲۳ ساله بود و در واقعه کربلا سختترین شکنجهها و ستمها را تحمل کرد. در بقیه مدت عمر خویش همواره از مصائب کربلا در رنج و تعب بود.
از آنجا که معصومین و فرزندان خاندان پیغمبر مورد عنایت و توجه معنوی مردم و پیروانشان بودند؛ نگرانی حکام از این امر زمینه را برای توطئه علیه آنها فراهم میساخت. به این سبب هشامبن عبدالملک در عصر حکومت ولید بن عبدالملک (از حکام بنیامیه) نقشه قتل امام سجاد را طراحی میکند و آن امام به وسیله فرد ناشناسی مسموم میشود و به شهادت میرسد.
سوگ حضرت امام محمد باقر (ع) پیشوای پنجم شیعیان
امام محمد باقر در اول ماه رجب یا سوم صفر سال ۵۷ ه.ق. در مدینه متولد شد و در دوشنبه هفتم ذیحجه سال ۱۱۴ ه.ق. در سن ۵۷ سالگی از دنیا رفت. مدت امامت ایشان از سال ۹۵ ه.ق. تا ۱۱۴ ه.ق. بوده است.
ایشان در حوادث کربلا و شهادت امام حسین (ع) کودک خردسالی بود که تحت تأثیر آن حوادث قرار گرفت. در زمان امام محمد باقر، هشامبن عبدالملک از حکام بنیامیه بود که در راه تبلیغ و هدایت مسلمانان برای امام محمد باقر موانعی ایجاد میکرد. رفت و آمد پیروان امام به خانهاش تحت کنترل دستگاه خلیفه بود. هشام ارتباط مردم را با امام مخالفت با خود تلقی میکرد از این روی ایشان را به شام تبعید کرد و سپس امام را به زندان انداخت ولی امام در زندان هم دست از هدایت و ارشاد مردم بر نداشت و مخالفت خود را با حکومت هشام اظهار میکرد، از این روی مجدداً ایشان را به مدینه برگرداند و به طریق مرموزی مسموم ساخت و به شهادت رساند.
سوگ امام جعفر صادق (ع) پیشوای ششم شیعیان
امام جعفر صادق ششمین امام شیعیان و یکی از برجستهترین شخصیتهایی است که در پایهگذاری و تبلیغ اصول مذهب تشیع نقش داشتهاند. در روز هفدهم ربیعالاول سال ۸۳ ه.ق. در مدینه متولد شد و در روز ۲۵ شوال سال ۱۴۸ ه.ق. در ۶۵ سالگی در مدینه به شهادت رسید. از سال ۱۱۴ تا ۱۴۸ ه.ق. امامت کرد. در عصر ایشان بین خاندان بنیامیه و بنیعباس بر سر حکومت اختلاف بود به این سبب امام از فرصت استفاده کرد و به آموزش و تبلیغ اصول و مبانی اسلام پرداخت. گفتهاند که امام حدود چهار هزار شاگرد را آموزش داده بود. سالهای آخر عمر امام جعفر صادق با دوران حکومت منصور دوانیقی دومین خلیفه عباسی مصادف بود (حدود ۱۲ سال) که چون نحوه عمل امام با خواستههای منصور مطابقت نداشت سرانجام به دستور وی مسموم شد و به شهادت رسید.
سوگ امام کاظم (ع) پیشوای هفتم شیعیان
امام کاظم در روز یکشنبه هفتم صفر سال ۱۲۸ ه.ق. در روستایی بین مکه و مدینه متولد شد و در ۲۵ رجب سال ۱۸۳ ه.ق. در سن ۵۵ سالگی در زندان هارونالرشید در بغداد مسموم شد و به شهادت رسید. مدت امامت ایشان ۳۵ سال، از سال ۱۴۸ تا ۱۸۳ ه.ق. بود. امام به خاطر حقگویی و افشاگری برضد خلفای بنیعباس به خصوص هارونالرشید همواره در زندانها محبوس بود. نقل است که حدود ۴ تا ۷ سال در زندانهای مخوف با سختترین شکنجهها به سر برده است. درنتیجه حبس و شکنجه روز به روز بر میزان محبوبیت و تعداد پیروان امام افزوده میشد؛ این امر هارونالرشید را بیشتر غضبناک میکرد و سرانجام تصمیم گرفت امام را مسموم کند و مخالف مقتدر معنوی خود را از سر راه بردارد.
سوگ امام رضا (ع) پیشوای هشتم شیعیان
امام رضا (ع) پیشوای هشتم شیعیان است و در روز یازدهم ذیقعده سال ۱۴۸ ه.ق. در مدینه متولد و در آخر صفر سال ۲۰۳ ه.ق. در سن ۵۵ سالگی به وسیله مأمون هفتمین خلیفه عباسی در یکی از نواحی اطراف مشهد مقدس مسموم شد و به شهادت رسید. دوران امامت ایشان از سال ۱۸۳ تا ۲۰۳ ه.ق. یعنی ۲۰ سال بود. دوران خلافت امام رضا(ع) به دو دوره تقسیم میشود دوره اول ۱۷ سال بود که ایشان در مدینه حضور داشتند و دوره دوم سه سال بود که در خراسان ساکن بودند. علیرغم آنکه خلفای اموی و عباسی سرسختانه علیه پیشوایان دینی ایرانیان مبارزه میکردند و آنها را به شهادت میرساندند اما روز به روز بر تعداد پیروان آنها افزوده میشد.
مأمون هفتمین خلیفه عباسی از محبوبیت و نفوذ امام رضا(ع) در بین ایرانیان و پیروانش آگاه شد، از این روی برای جلب محبت مردم امام را از مدینه به خراسان دعوت کرد تا تحت عنوان ولایت عهدی ضمن اینکه دامنه فعالیت امام را محدود سازد، رضایت خاطر ایرانیان را نیز برای حمایت از خود جلب کند. اما چون حیلههای مأمون برای تضعیف امام کارساز نشد تصمیم گرفت ایشان را مسموم و شهید نماید پیکر امام رضا(ع) در مشهد مقدس (مرکز خراسان) دفن شد که امروز زیارتگاه بزرگ شیعیان است.
سوگ امام محمدتقی (جواد) (ع) پیشوای نهم شیعیان
امام محمد تقی نهمین پیشوای شیعیان است که در روز دهم رجب سال ۱۹۵ ه.ق. در مدینه متولد و در آخر ذیقعده سال ۲۲۰ ه.ق. در سن ۲۵ سالگی بر اثر زهری که همسرش امالفضل به دستور معتصم هشتمین خلیفه عباسی به وی خوراند مسموم شد و به شهادت رسید. بخش عمدهای از دوران زندگی امام محمد تقی در زمان خلافت مأمون بوده است، تنها دو سال و نیم از عمر ایشان به دوران حکومت معتصم برادر مأمون مربوط میگردد. امالفضل دختر مأمون خلیفه عباسی بود به این علت سخت تأثیر فرمان عموی خود، معتصم، قرار گرفت و همسر خود را به شهادت رساند. روشن است که این ازدواج یک امر سیاسی بوده تا بدینوسیله خلفای عباسی مخالفان خود را تحت کنترل درآورند.
سوگ حضرت امام هادی (ع) پیشوای دهم شیعیان
امام هادی (ع) در روز ۱۵ ذیحجه ۲۱۲ ه.ق. در مدینه متولد و در سوم رجب سال ۲۵۴ ه.ق. در سن چهل و دو سالگی به دستور معتمد پانزدهمین خلیفه عباسی مسموم شد و به شهادت رسید.
بخش عمدهای از دوران زندگی امام به زمان متوکل دهمین خلیفه عباسی مربوط میشود. متوکل علیرغم ظاهرسازیها و عوامفریبیهای پدران خود که در جهت جلب همراهی و موافقت ایرانیان و پیروان خاندان آل علی (ع) بود رسماً و به طور آشکار با خاندان علی (ع) به مخالفت پرداخت. او دستور داد تا قبر امام حسین (ع) را که زیارتگاه شیعیان و پیروان آن حضرت بود ویران کنند و با گماردن نگهبان از ورود مردم به اماکن مورد احترام آنان جلوگیری کرد. امام هادی(ع) با شیوه حکومت و سیاست خلفای زمان خود مخالفت کرد و به افشاگری علیه آنها پرداخت به این سبب در تمام مدت عمرش تحت نظر مأموران حکومت بود، ۲۰ سال دور از وطن در سامره زندگی کرد تا آنکه سرانجام در اواخر حکومت معتمد عباسی در سامره مسموم شد و به شهادت رسید.
سوگ امام حسن عسگری (ع) پیشوای یازدهم شیعیان
امام حسن عسگری (ع) یازدهمین پیشوای شیعیان، در هشتم ربیعالثانی یا دوم ربیعالاول سال ۲۳۲ ه.ق. در مدینه متولد شد و در هشتم ربیعالاول سال ۲۶۰ ه.ق. به دستور معتمد پانزدهمین خلیفه عباسی در سن ۲۸ سالگی در سامره مسموم و به شهادت رسید. گفته میشود که دوران امامت امام حسن عسگری ۶ سال بود که بیشتر این زمان را در تبعید به سرمیبرد یا در زندان و تحت نظر بود.[۲] پیشوای دوازدهم شیعیان حضرت مهدی(عج) است که به عقیده شیعیان به اراده خداوند غایب است تا به روزگار مناسب ظاهر شود و جهان را از ظلم و بیعدالتی پاک کند.
مطالعه شرح حال امامان شیعه و ارتباط آنها با حکام زمان، نشان میدهد که رهبران معنوی به منظور اجرای اصول و مبانی دین براساس آنچه رسول خدا (ص) دستور داده است همواره با حکام زمان خویش مبارزه میکردند و هرگز از آنها تبعیت نمیکردند و بیعت با آنها را نمیپذیرفتند. ارتباطاط مردمی امامان سبب جلب اعتماد مردم شد و از خلفا فاصله گرفتند. بنابراین مردم جز با زور و استبداد خلفا به دستورات آنها تن نمیدادند. حمایت از حقوق مردم، مبارزه با ظلم و بیعدالتی، ساده زیستی و اجرای احکام الهی عمدهترین عوامل تجمع مردم پیرامون امامان بود به این سبب خلفا از قیام مردم به رهبری پیشوایان معنوی خوف داشتند، از این روی برای اینکه بتوانند به آسودگی حکومت کنند رهبران معنوی مردم را تبعیا، زندانی یا شهید میکردند.
به سخن دیگر، زندگی تمامی پیشوایان معنوی تحت حمایت مردم، سراسر مبارزه علیه خلفا بود که برخی از طریق جنگ و رویارویی مثل نهضت امام حسین (ع) و برخی دیگر از طریق ارشاد، هدایت و آگاهسازی مردم عمل میکردند. قوای نظامی و قدرت سرکوب خلفا از پیشوایان دینی شخصیتهایی اسطورهای ساخته که همواره تا به امروز مورد احترام و ستایش پیروان آنها میباشند. به این سبب مراسم تولد و سوگ آنها به عنوان بخشی از فرهنگ جامعه با شکوه فراوان برگزار میشود و صفات عالیه معنوی و مبارزات آنها به عنوان الگوهای مناسب به نسلهای آینده منتقل میشود. پیشوایی معنوی از حضرت علی (ع) تا دوازدهمین فرزندش از طریق توارث از نسلی به نسل دیگر و بر اساس شایستگی و تقوی منتقل شده است.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
منبع اصلی
فربد، محمد صادق (1385). کتاب ایران: سوگواری های مذهبی در ایران. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
محمد صادق فربد