پرش به محتوا

استان خراسان رضوی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی «'''خراسان رضوي،''' استاني در شمال شرقي ايران، به مركزيت شهر مشهد (← مشهد). اين استان از شمال با كشور تركمنستان و استان خراسان شمالي، از شرق با كشور افغانستان، از جنوب با استان خراسان جنوبي، از جنوب غرب با استان يزد و از غرب با استان سمنان همسايه ا...» ایجاد کرد
 
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''خراسان رضوي،''' استاني در شمال شرقي ايران، به مركزيت شهر مشهد (← مشهد).
[[استان خراسان رضوی|خراسان رضوی]]، استانی در شمال شرقی [[کشور ایران|ایران]]، به مرکزیت شهر [[مشهد]].
[[پرونده:استان خراسان رضوی.jpg|بندانگشتی|341x341پیکسل|استان خراسان رضوی، قابل بازیابی از<nowiki/>https://servatafarini.com/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C/]]
این استان از شمال با کشور ترکمنستان و [[استان خراسان شمالی]]، از شرق با [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 کشور افغانستان]، از جنوب با [[استان خراسان جنوبی]]، از جنوب غرب با [[استان یزد]] و از غرب با [[استان سمنان]] همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خراسان رضوی).''''' تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.


اين استان از شمال با كشور تركمنستان و استان خراسان شمالي، از شرق با كشور افغانستان، از جنوب با استان خراسان جنوبي، از جنوب غرب با استان يزد و از غرب با استان سمنان همسايه است.<sup>1</sup>
خراسان رضوی با مختصات جغرافیایی '13 ˚56 تا '16 ˚61 طول شرقی و '08 ˚33 تا '43 ˚37 عرض شمالی و 692/145112 کم وسعت، 8/8 درصد از مساحت سرزمین ایران را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران.''''' تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 23.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، استان دارای 20 شهرستان، 64 بخش، 161 دهستان و 69 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: بردسکن، تایباد، تربت جام، تربت حیدریه، چِناران، خلیل آباد، خواف، دَرْگَز، رَشْتْخوار، سبزوار، سَرَخْس، فردوس، فریمان، قوچان، کاشْمَر، کَلات، گُناباد، [[مشهد]]، [[نیشابور]]، مه ولات (به مرکزیت فیض آباد)<ref>دفتر تقسیمات كشوری. '''''نقشه و جدول تقسیمات كشوری.''''' تهران: وزارت كشور، 1384.</ref>.


خراسان رضوي با مختصات جغرافيايي '13 ˚56 تا '16 ˚61 طول شرقي و '08 ˚33 تا '43 ˚37 عرض شمالي و 692/145112 كم‍ وسعت، 8/8 درصد از مساحت سرزمين ايران را تشكيل مي‌دهد.<sup>2</sup> براساس آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري، استان داراي 20 شهرستان، 64 بخش، 161 دهستان و 69 شهر است. اسامي شهرستان‌هاي استان عبارتند از: بردسكن، تايباد، تربت جام، تربت حيدريه، چِناران، خليل آباد، خواف، دَرْگَز، رَشْتْخوار، سبزوار، سَرَخْس، فردوس، فريمان، قوچان، كاشْمَر، كَلات، گُناباد، مشهد، نيشابور، مه ولات (به مركزيت فيض آباد).<sup>3</sup>
در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، سه رشته کوه با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی به نام‌های هزار مسجد، بینالود و جُغَتای در شمال استان به چشم می‌خورد که توسط کَشَف‌رود و رود جَوین از هم جدا شده‌اند. دامنه‌های شمالی هزار مسجد، واقع در مرز طبیعی خراسان رضوی با ترکمنستان، سرزمینی هموار به نظر می‌آید و جلگه سرخس در بخش شرقی آن قرار دارد. بلندترین قله استان به ارتفاع 3211م در کوه‌های بینالود، در غرب مرکز استان ([[مشهد]]) واقع شده است. مسیر رود کال شور سبزوار ارتفاعات شمالی خراسان رضوی را از کوه‌های مرکزی استان جدا می‌سازد. قله‌های مرتفع کوه‌های مرکزی چهل تن 3013م، شاهزاده قاسم 2813م، کوه سلیمانی 2625م و کوه میان جام 2812م شناسایی شده‌اند. ارتفاعات موجود در مرز جنوب استان با استان خراسان جنوبی را اراضی پستی که رودهای کالِ دونَخ و کالِ شور از آن می‌گذرند، از کوه‌های مرکزی خراسان رضوی متمایز می‌کنند<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). '''''اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران.''''' تهران: گیتاشناسی، 1383، ص110 و 111 (نقشه طبیعی استان خراسان رضوی).</ref>.


در نقشه جغرافيايي طبيعي استان، سه رشته كوه با جهت شمال غربي ـ جنوب شرقي به نام‌هاي هزار مسجد، بينالود و جُغَتاي در شمال استان به چشم مي‌خورد كه توسط كَشَف‌رود و رود جَوين از هم جدا شده‌اند. دامنه‌هاي شمالي هزار مسجد، واقع در مرز طبيعي خراسان رضوي با تركمنستان، سرزميني هموار به نظر مي‌آيد و جلگه سرخس در بخش شرقي آن قرار دارد. بلندترين قلة استان به ارتفاع 3211م‍ در كوه‌هاي بينالود، در غرب مركز استان (مشهد) واقع شده است. مسير رود كال شور سبزوار ارتفاعات شمالي خراسان رضوي را از كوه‌هاي مركزي استان جدا مي‌سازد. قله‌هاي مرتفع كوه‌هاي مركزي چهل تن 3013م‍، شاهزاده قاسم 2813م‍، كوه سليماني 2625م‍ و كوه ميان جام 2812م‍ شناسايي شده‌اند. ارتفاعات موجود در مرز جنوب استان با استان خراسان جنوبي را اراضي پستي كه رودهاي كالِ دونَخ و كالِ شور از آن مي‌گذرند، از كوه‌هاي مركزي خراسان رضوي متمايز مي‌كنند.<sup>4</sup>
رشته کوه‌های استان، منشأ سرچشمه رودخانه‌های متعددی هستند که برخی از آنها در داخل استان قرار دارند و سدهایی نظیر یَنْگِجَه [[نیشابور]]، طُرُق، کارده، فریمان، مدرس، باهز، دهقان و... که در دهه‌های اخیر ساخته شده‌اند، مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند و برخی دیگر از جمله کَشَف‌رود، جام رود به نمکزارها و رودخانه‌های مرزی منتهی می‌شوند.


رشته كوه‌هاي استان، منشأ سرچشمه رودخانه‌هاي متعددي هستند كه برخي از آنها در داخل استان قرار دارند و سدهايي نظير يَنْگِجَه نيشابور، طُرُق، كارده، فريمان، مدرس، باهز، دهقان و... كه در دهه‌هاي اخير ساخته شده‌اند، مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرند و برخي ديگر از جمله كَشَف‌رود، جام رود به نمكزارها و رودخانه‌هاي مرزي منتهي مي‌شوند.
کالِ شور سبزوار و اترک نیز از جمله رودهایی است که وارد استان‌های همسایه غربی ([[استان خراسان شمالی|خراسان شمالی]] و [[استان سمنان|سمنان]]) می‌شوند. کویر نمک در مرز مشترک استان‌های یزد و خراسان رضوی و کالِ نمکزار در مرز افغانستان نیز مقصد رودهایی با نامهای کالِ شور، کالِ نمک، کالِ دونَخ، کالِ سالار و ... هستند<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). '''''اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران'''''؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 273؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور'''''. ( حوضه آبریز ایران مركزی.) تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 110 و 111.</ref>.


كالِ شور سبزوار و اترك نيز از جمله رودهايي است كه وارد استان‌هاي همساية غربي (خراسان شمالي و سمنان) مي‌شوند. كوير نمك در مرز مشترك استان‌هاي يزد و خراسان رضوي و كالِ نمكزار در مرز افغانستان نيز مقصد رودهايي با نام‌هاي كالِ شور، كالِ نمك، كالِ دونَخ، كالِ سالار و ... هستند.<sup>5</sup>
بیش از 60 درصد سطح [[استان خراسان رضوی]] را مناطق بیابانی و نیمه بیابانی فرا گرفته است و از مجموع 20 شهرستان استان، تعداد 13 شهرستان به طور کامل در بیابان واقع شده، یا قسمت‌هایی از آن‌ها بیابانی است. گرچه در سال‌های اخیر با تثبیت شن‌های روان و کاشت انواع نهال، سعی در مهار کردن و جلوگیری از گسترش بیابان‌ها شده است، ولیکن این بیابان‌ها به سبب استفاده از انرژی آفتابی و بادی، مواد معدنی و حتی توسعه گردشگری در آن‌ها، دارای اثرات مثبتی نیز در استان بوده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان خراسان رضوی'''''. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 339–29.</ref>.


بيش از 60 درصد سطح استان خراسان رضوي را مناطق بياباني و نيمه بياباني فرا گرفته است و از مجموع 20 شهرستان استان، تعداد 13 شهرستان به طور كامل در بيابان واقع شده، يا قسمت‌هايي از آن‌ها بياباني است. گرچه در سال‌هاي اخير با تثبيت شن‌هاي روان و كاشت انواع نهال، سعي در مهار كردن و جلوگيري از گسترش بيابان‌ها شده است، وليكن اين بيابان‌ها به سبب استفاده از انرژي آفتابي و بادي، مواد معدني و حتي توسعه گردشگري در آن‌ها، داراي اثرات مثبتي نيز در استان بوده است.<sup>6</sup>
در [[استان خراسان رضوی]]، مجموعه‌های جنگلی چندی، از جمله در ارتفاعات هزار مسجد و بینالود و نیز مراتع مختلفی با درجات خوب و متوسط (حدود 15 درصد) و فقیر و خیلی فقیر (85 درصد) وجود دارد که تا حدودی موجب رونق دامداری، از جمله پرورش شتر در مناطق خشک و بیابانی شده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان خراسان رضوی'''''. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 34, 39, 40.</ref>.


در استان خراسان رضوي، مجموعه‌هاي جنگلي چندي، از جمله در ارتفاعات هزار مسجد و بينالود و نيز مراتع مختلفي با درجات خوب و متوسط (حدود 15 درصد) و فقير و خيلي فقير (85 درصد) وجود دارد كه تا حدودي موجب رونق دامداري، از جمله پرورش شتر در مناطق خشك و بياباني شده است.<sup>7</sup>
این استان به لحاظ آب و هوایی در معرض توده هوای سرد قطبی از شمال، توده هوای مرطوب غربی از مرزهای غربی و توده هوای گرم و خشک از مرزهای جنوبی استان که در همسایگی کویر مرکزی ایران واقع است، قرار دارد. میزان بارندگی از 100-140 مم در جنوب استان تا 260-300 مم در مناطق کوهستانی متغییر است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان خراسان رضوی.''''' تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 8-12.</ref>.


اين استان به لحاظ آب و هوايي در معرض تودة هواي سرد قطبي از شمال، تودة هواي مرطوب غربي از مرزهاي غربي و تودة هواي گرم و خشك از مرزهاي جنوبي استان كه در همسايگي كوير مركزي ايران واقع است، قرار دارد. ميزان بارندگي از 100-140 مم‍ در جنوب استان تا 260-300 مم‍ در مناطق كوهستاني متغيير است.<sup>8</sup>
برخی پتانسیل‌ها و امکانات مساعد طبیعی، استفاده مطلوب از ویژگی‌های اقلیمی، بهره گیری از آب قنات از گذشته‌های دور تا کنون، احداث سد و مهار آب‌های سطحی برای مصارف کشاورزی، در مجموع استان را به یکی از قطب‌های مهم کشاورزی کشور درآورده است. این استان به لحاظ تعداد بهره‌برداران کشاورزی، میزان تولید محصولات زراعی، مساحت اراضی زیر کشت، تولید گندم و جو و محصولات باغی و گوشت قرمز و مانند آنها در صدر استان‌های کشور جای گرفته است<ref>مركز آمار ایران'''''. سالنامه آماری كشور (1383).''''' تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 163، 175، 176 و 215.</ref>.


برخي پتانسيل‌ها و امكانات مساعد طبيعي، استفادة مطلوب از ويژگي‌هاي اقليمي، بهره گيري از آب قنات از گذشته‌هاي دور تا كنون، احداث سد و مهار آب‌هاي سطحي براي مصارف كشاورزي، در مجموع استان را به يكي از قطب‌هاي مهم كشاورزي كشور درآورده است. اين استان به لحاظ تعداد بهره‌برداران كشاورزي، ميزان توليد محصولات زراعي، مساحت اراضي زير كشت، توليد گندم و جو و محصولات باغي و گوشت قرمز و مانند آنها در صدر استان‌هاي كشور جاي گرفته است.<sup>9</sup>
[[استان خراسان رضوی]] به لحاظ فعالیت کارگاه‌ها و مراکز تولیدی و صنعتی، به ویژه در دهه‌های اخیر در آن رشد چشمگیری داشته و در این زمینه پس از استان‌های [[استان تهران|تهران]] و [[اصفهان]] در صدر استان‌های دیگر کشور قرار گرفته است<ref>مركز آمار ایران. '''''سالنامه آماری كشور (1383).''''' تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 288, 290, 299.</ref>. استان به لحاظ موقعیت جغرافیایی و ارتباط با کشورهای همسایه در زمینه‌های مختلف دارای اهمیت ویژه‌ای است.


استان خراسان رضوي به لحاظ فعاليت كارگاه‌ها و مراكز توليدي و صنعتي، به ويژه در دهه‌هاي اخير در آن رشد چشمگيري داشته و در اين زمينه پس از استان‌هاي تهران و اصفهان در صدر استان‌هاي ديگر كشور قرار گرفته است.<sup>10</sup> استان به لحاظ موقعيت جغرافيايي و ارتباط با كشورهاي همسايه در زمينه‌هاي مختلف داراي اهميت ويژه‌اي است.
خراسان، سرزمینی تاریخی و با مدنیتی کهن است و حدود و ثغور خراسان در گذشته بسیار بیشتر از آن اندازه‌ای است که امروز در محدوده مرزهای ایران جای دارد. در حدودالعالم افزون بر ذکر شهرها و آبادی‌های مهم خراسان، فقط 18 بار از سرزمین خراسان نام برده شده و حدود آن بدین شرح بیان شده است:


خراسان، سرزميني تاريخي و با مدنيتي كهن است و حدود و ثغور خراسان در گذشته بسيار بيشتر از آن اندازه‌اي است كه امروز در محدوده مرزهاي ايران جاي دارد. در حدودالعالم افزون بر ذكر شهرها و آبادي‌هاي مهم خراسان، فقط 18 بار از سرزمين خراسان نام برده شده و حدود آن بدين شرح بيان شده است:
«ناحیت مشرق وی [خراسان] هندوستان است و جنوب وی بعضی از حدود خراسان است و بعضی بیابان کرگس کوه و مغرب وی نواحی گرگانست و حدود غور و شمال وی رود جیحون است. و این ناحیتیست بزرگ با خواستۀ بسیار و نعمتی فراح. و نزدیک میانه آبادانی جهانست و اندروی معدنهاء زرست و سیم و گوهرهایی که از کوه خیزد. و از این ناحیت اسب خیزد و مردمان جنگی...»<ref>'''''حدودالعالم من المشرق الی المغرب.''''' به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص 88.</ref>. حمدالله مستوفی نیز در ذکر «ارباع [نواحی] مملکت خراسان» می‌گوید: «درو چند شهرست. حدودش با ولایت قُهستان و قومس و [[استان مازندران|مازندران]] و مَفازه [بیابان] خوارزم پیوسته است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب.''''' به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 211.</ref>.


«ناحيت مشرق وي ]خراسان[ هندوستان است و جنوب وي بعضي از حدود خراسان است و بعضي بيابان كرگس كوه و مغرب وي نواحي گرگانست و حدود غور و شمال وي رود جيحون است. و اين ناحيتيست بزرگ با خواستۀ بسيار و نعمتي فراح. و نزديك ميانه آباداني جهانست و اندروي معدنهاء زرست و سيم و گوهرهايي كه از كوه خيزد. و از اين ناحيت اسب خيزد و مردمان جنگي...».<sup>11</sup> حمدالله مستوفي نيز در ذكر «ارباع [نواحي] مملكت خراسان» مي‌گويد: «درو چند شهرست. حدودش با ولايت قُهستان و قومس و مازندران و مَفازة [بيابان] خوارزم پيوسته است...».<sup>12</sup>
خراسان پس از اسلام نیز آن گونه شهرت و اهمیت داشته است که نام دروازه و راهی که از بغداد به سوی ایران گشوده می‌شده است، دروازه و راه خراسان بوده است<ref name=":0" />. این خطه مقر و پایگاه حکومتی مأمون، فرزند ‌هارون الرشید خلیفه مقتدر عباسی بوده است و نیز مدفن خود خلیفه. عزیمت امام هشتم شیعیان جهان [[علی بن موسی الرضا(ع)|حضرت امام رضا(ع)]] به خراسان و وجود مرقد مطهر ایشان در نزدیکی شهر باستانی توس، خطه خراسان را پرآوازه‌تر ساخت، به گونه‌ای که در حال حاضر شهر زیارتی [[مشهد|مشهد مقدس]]، پس از [[مکه]] معظمه بزرگ ترین قطب زیارتی در جهان [[اسلام]] است<ref name=":0">لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی.''''' تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 92.</ref>.


خراسان پس از اسلام نيز آن گونه شهرت و اهميت داشته است كه نام دروازه و راهي كه از بغداد به سوي ايران گشوده مي‌شده است، دروازه و راه خراسان بوده است.<sup>13</sup> اين خطه مقر و پايگاه حكومتي مأمون، فرزند ‌هارون الرشيد خليفه مقتدر عباسي بوده است و نيز مدفن خود خليفه. عزيمت امام هشتم شيعيان جهان حضرت امام رضا(ع) به خراسان و وجود مرقد مطهر ايشان در نزديكي شهر باستاني توس، خطه خراسان را پرآوازه‌تر ساخت، به گونه‌اي كه در حال حاضر شهر زيارتي مشهد مقدس، پس از مكه معظمه بزرگ ترين قطب زيارتي در جهان اسلام است.<sup>13</sup>
در 1383 و در طرح تقسیم استان خراسان به سه استان، در شمال (به مرکزیت [[بجنورد]])، در جنوب (به مرکزیت بیرجند) و در مرکز (به مرکزیت [[مشهد]])، قسمت مرکزی استان، به احترام [[علی بن موسی الرضا(ع)|حضرت امام رضا(ع)]]، «خراسان رضوی» نام گرفت<ref>دفتر تقسیمات كشوری. '''''تقسیمات كشوری'''''. (دفترك). تهران: وزارت كشور، 1383.</ref>.


در 1383 و در طرح تقسيم استان خراسان به سه استان، در شمال (به مركزيت بجنورد)، در جنوب (به مركزيت بيرجند) و در مرکز (به مرکزيت مشهد)، قسمت مركزي استان، به احترام حضرت امام رضا(ع)، «خراسان رضوي» نام گرفت.<sup>14</sup>
جمعیت شهرستان‌هایی که خراسان رضوی را تشکیل می‌دهند، در سرشماری 1375، مجموعاً 4/789/423  تن بوده است که با توجه به رشد طبیعی جمعیت و مهاجرپذیری، به ویژه در شهر [[مشهد]]، جمعیت استان در سرشماری 1385 بسیار بیشتر از جمعیت آن در 1375 خواهد بود. جمعیت مرکز استان ([[مشهد|شهر مشهد]]) در 1375 تعداد 1887405 تن بوده که طبق پیش بینی‌های آماری در 1384 به 2070604 تن رسیده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان خراسان رضوی.''''' تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص58.</ref><ref>مركز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور'''''. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 101 و 104.</ref>.


جمعيت شهرستان‌هايي كه خراسان رضوي را تشكيل مي‌دهند، در سرشماري 1375، مجموعاً 428/789/4 تن بوده است كه با توجه به رشد طبيعي جمعيت و مهاجرپذيري، به ويژه در شهر مشهد، جمعيت استان در سرشماري 1385 بسيار بيشتر از جمعيت آن در 1375 خواهد بود. جمعيت مركز استان (شهر مشهد) در 1375 تعداد 1887405 تن بوده كه طبق پيش بيني‌هاي آماري در 1384 به 2070604 تن رسيده است.<sup>15</sup>
استان خراسان (مجموعه سه استان [[استان خراسان رضوی|رضوی]]، [[استان خراسان شمالی|شمالی]] و [[استان خراسان جنوبی|جنوبی]] کنونی) در 1316 با نام استان نهم تأسیس شد و در 1339 نام تاریخی آن (خراسان) مجدداً رسمیت یافت<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات كشوری'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص91 و 98.</ref>.


استان خراسان (مجموعة سه استان رضوي، شمالي و جنوبي كنوني) در 1316 با نام استان نهم تأسيس شد و در 1339 نام تاريخي آن (خراسان) مجدداً رسميت يافت.<sup>16</sup>
== نیز نگاه کنید به ==


* [[استان خراسان جنوبی]]
* [[استان خراسان شمالی]]
* [[مشهد]]
* [[نیشابور]]
* [[بجنورد]]
* [[علی بن موسی الرضا(ع)]]


'''مآخذ:'''
== مآخذ ==
<references />


1.   سازمان نقشه‌برداري كشور'''''. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني''''' (استان خراسان رضوي). تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
== منبع اصلی ==
 
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
2.   سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح'''''. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران'''''. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص 23.
 
3.   دفتر تقسيمات كشوري'''''. نقشه و جدول تقسيمات كشوري'''''. تهران: وزارت كشور، 1384.
 
4.   گيتاشناسي (واحد پژوهش و تأليف). '''''اطلس گيتاشناسي استان‌هاي ايران'''''. تهران: گيتاشناسي، 1383، ص110 و 111 (نقشه طبيعي استان خراسان رضوي).
 
5.   همان؛ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح'''''. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور'''''. (حوضه آبريز درياي خزر). تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1382، ص 273؛ سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح'''''. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور'''''. ( حوضه آبريز ايران مركزي.) تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1383، ص 110 و 111.
 
6.   سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. '''''جغرافياي استان خراسان رضوي'''''. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1384، ص 339–29.
 
7.   همان. ص 34، 39 و 40.
 
8.   همان. ص 8 و 12.
 
9.   مركز آمار ايران. '''''سالنامه آماري كشور (1383)'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص 163، 175، 176 و 215.
 
10. همان. ص 288، 290، 299.
 
11. '''''حدودالعالم من المشرق الي المغرب'''''. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوري، 1362، ص 88.
 
12.  مستوفي قزويني، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب'''''. به كوشش دكتر محمد دبيرسياقي، قزوين: حديث امروز، 1381، ص 211.
 
13. لسترنج، گاي. '''''جغرافياي تاريخي سرزمين‌هاي خلافت شرقي'''''. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1383، ص 92.
 
14. '''''دفتر تقسيمات كشوري. تقسيمات كشوري'''''. (دفترك). تهران: وزارت كشور، 1383.
 
15. الف: منبع 6. ص 58.
 
ب: مركز آمار ايران. '''''بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص 101 و 104.
 
16. اميراحمديان، بهرام. '''''تقسيمات كشوري'''''. تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص91 و 98.


== نویسنده مقاله ==
غلامحسین تکمیل همایون
غلامحسین تکمیل همایون
[[رده:جغرافیا]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۲۵

خراسان رضوی، استانی در شمال شرقی ایران، به مرکزیت شهر مشهد.

استان خراسان رضوی، قابل بازیابی ازhttps://servatafarini.com/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C/

این استان از شمال با کشور ترکمنستان و استان خراسان شمالی، از شرق با کشور افغانستان، از جنوب با استان خراسان جنوبی، از جنوب غرب با استان یزد و از غرب با استان سمنان همسایه است[۱].

خراسان رضوی با مختصات جغرافیایی '13 ˚56 تا '16 ˚61 طول شرقی و '08 ˚33 تا '43 ˚37 عرض شمالی و 692/145112 کم وسعت، 8/8 درصد از مساحت سرزمین ایران را تشکیل می‌دهد[۲]. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، استان دارای 20 شهرستان، 64 بخش، 161 دهستان و 69 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: بردسکن، تایباد، تربت جام، تربت حیدریه، چِناران، خلیل آباد، خواف، دَرْگَز، رَشْتْخوار، سبزوار، سَرَخْس، فردوس، فریمان، قوچان، کاشْمَر، کَلات، گُناباد، مشهد، نیشابور، مه ولات (به مرکزیت فیض آباد)[۳].

در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، سه رشته کوه با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی به نام‌های هزار مسجد، بینالود و جُغَتای در شمال استان به چشم می‌خورد که توسط کَشَف‌رود و رود جَوین از هم جدا شده‌اند. دامنه‌های شمالی هزار مسجد، واقع در مرز طبیعی خراسان رضوی با ترکمنستان، سرزمینی هموار به نظر می‌آید و جلگه سرخس در بخش شرقی آن قرار دارد. بلندترین قله استان به ارتفاع 3211م در کوه‌های بینالود، در غرب مرکز استان (مشهد) واقع شده است. مسیر رود کال شور سبزوار ارتفاعات شمالی خراسان رضوی را از کوه‌های مرکزی استان جدا می‌سازد. قله‌های مرتفع کوه‌های مرکزی چهل تن 3013م، شاهزاده قاسم 2813م، کوه سلیمانی 2625م و کوه میان جام 2812م شناسایی شده‌اند. ارتفاعات موجود در مرز جنوب استان با استان خراسان جنوبی را اراضی پستی که رودهای کالِ دونَخ و کالِ شور از آن می‌گذرند، از کوه‌های مرکزی خراسان رضوی متمایز می‌کنند[۴].

رشته کوه‌های استان، منشأ سرچشمه رودخانه‌های متعددی هستند که برخی از آنها در داخل استان قرار دارند و سدهایی نظیر یَنْگِجَه نیشابور، طُرُق، کارده، فریمان، مدرس، باهز، دهقان و... که در دهه‌های اخیر ساخته شده‌اند، مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند و برخی دیگر از جمله کَشَف‌رود، جام رود به نمکزارها و رودخانه‌های مرزی منتهی می‌شوند.

کالِ شور سبزوار و اترک نیز از جمله رودهایی است که وارد استان‌های همسایه غربی (خراسان شمالی و سمنان) می‌شوند. کویر نمک در مرز مشترک استان‌های یزد و خراسان رضوی و کالِ نمکزار در مرز افغانستان نیز مقصد رودهایی با نامهای کالِ شور، کالِ نمک، کالِ دونَخ، کالِ سالار و ... هستند[۵].

بیش از 60 درصد سطح استان خراسان رضوی را مناطق بیابانی و نیمه بیابانی فرا گرفته است و از مجموع 20 شهرستان استان، تعداد 13 شهرستان به طور کامل در بیابان واقع شده، یا قسمت‌هایی از آن‌ها بیابانی است. گرچه در سال‌های اخیر با تثبیت شن‌های روان و کاشت انواع نهال، سعی در مهار کردن و جلوگیری از گسترش بیابان‌ها شده است، ولیکن این بیابان‌ها به سبب استفاده از انرژی آفتابی و بادی، مواد معدنی و حتی توسعه گردشگری در آن‌ها، دارای اثرات مثبتی نیز در استان بوده است[۶].

در استان خراسان رضوی، مجموعه‌های جنگلی چندی، از جمله در ارتفاعات هزار مسجد و بینالود و نیز مراتع مختلفی با درجات خوب و متوسط (حدود 15 درصد) و فقیر و خیلی فقیر (85 درصد) وجود دارد که تا حدودی موجب رونق دامداری، از جمله پرورش شتر در مناطق خشک و بیابانی شده است[۷].

این استان به لحاظ آب و هوایی در معرض توده هوای سرد قطبی از شمال، توده هوای مرطوب غربی از مرزهای غربی و توده هوای گرم و خشک از مرزهای جنوبی استان که در همسایگی کویر مرکزی ایران واقع است، قرار دارد. میزان بارندگی از 100-140 مم در جنوب استان تا 260-300 مم در مناطق کوهستانی متغییر است[۸].

برخی پتانسیل‌ها و امکانات مساعد طبیعی، استفاده مطلوب از ویژگی‌های اقلیمی، بهره گیری از آب قنات از گذشته‌های دور تا کنون، احداث سد و مهار آب‌های سطحی برای مصارف کشاورزی، در مجموع استان را به یکی از قطب‌های مهم کشاورزی کشور درآورده است. این استان به لحاظ تعداد بهره‌برداران کشاورزی، میزان تولید محصولات زراعی، مساحت اراضی زیر کشت، تولید گندم و جو و محصولات باغی و گوشت قرمز و مانند آنها در صدر استان‌های کشور جای گرفته است[۹].

استان خراسان رضوی به لحاظ فعالیت کارگاه‌ها و مراکز تولیدی و صنعتی، به ویژه در دهه‌های اخیر در آن رشد چشمگیری داشته و در این زمینه پس از استان‌های تهران و اصفهان در صدر استان‌های دیگر کشور قرار گرفته است[۱۰]. استان به لحاظ موقعیت جغرافیایی و ارتباط با کشورهای همسایه در زمینه‌های مختلف دارای اهمیت ویژه‌ای است.

خراسان، سرزمینی تاریخی و با مدنیتی کهن است و حدود و ثغور خراسان در گذشته بسیار بیشتر از آن اندازه‌ای است که امروز در محدوده مرزهای ایران جای دارد. در حدودالعالم افزون بر ذکر شهرها و آبادی‌های مهم خراسان، فقط 18 بار از سرزمین خراسان نام برده شده و حدود آن بدین شرح بیان شده است:

«ناحیت مشرق وی [خراسان] هندوستان است و جنوب وی بعضی از حدود خراسان است و بعضی بیابان کرگس کوه و مغرب وی نواحی گرگانست و حدود غور و شمال وی رود جیحون است. و این ناحیتیست بزرگ با خواستۀ بسیار و نعمتی فراح. و نزدیک میانه آبادانی جهانست و اندروی معدنهاء زرست و سیم و گوهرهایی که از کوه خیزد. و از این ناحیت اسب خیزد و مردمان جنگی...»[۱۱]. حمدالله مستوفی نیز در ذکر «ارباع [نواحی] مملکت خراسان» می‌گوید: «درو چند شهرست. حدودش با ولایت قُهستان و قومس و مازندران و مَفازه [بیابان] خوارزم پیوسته است...»[۱۲].

خراسان پس از اسلام نیز آن گونه شهرت و اهمیت داشته است که نام دروازه و راهی که از بغداد به سوی ایران گشوده می‌شده است، دروازه و راه خراسان بوده است[۱۳]. این خطه مقر و پایگاه حکومتی مأمون، فرزند ‌هارون الرشید خلیفه مقتدر عباسی بوده است و نیز مدفن خود خلیفه. عزیمت امام هشتم شیعیان جهان حضرت امام رضا(ع) به خراسان و وجود مرقد مطهر ایشان در نزدیکی شهر باستانی توس، خطه خراسان را پرآوازه‌تر ساخت، به گونه‌ای که در حال حاضر شهر زیارتی مشهد مقدس، پس از مکه معظمه بزرگ ترین قطب زیارتی در جهان اسلام است[۱۳].

در 1383 و در طرح تقسیم استان خراسان به سه استان، در شمال (به مرکزیت بجنورد)، در جنوب (به مرکزیت بیرجند) و در مرکز (به مرکزیت مشهد)، قسمت مرکزی استان، به احترام حضرت امام رضا(ع)، «خراسان رضوی» نام گرفت[۱۴].

جمعیت شهرستان‌هایی که خراسان رضوی را تشکیل می‌دهند، در سرشماری 1375، مجموعاً 4/789/423 تن بوده است که با توجه به رشد طبیعی جمعیت و مهاجرپذیری، به ویژه در شهر مشهد، جمعیت استان در سرشماری 1385 بسیار بیشتر از جمعیت آن در 1375 خواهد بود. جمعیت مرکز استان (شهر مشهد) در 1375 تعداد 1887405 تن بوده که طبق پیش بینی‌های آماری در 1384 به 2070604 تن رسیده است[۱۵][۱۶].

استان خراسان (مجموعه سه استان رضوی، شمالی و جنوبی کنونی) در 1316 با نام استان نهم تأسیس شد و در 1339 نام تاریخی آن (خراسان) مجدداً رسمیت یافت[۱۷].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خراسان رضوی). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.
  2. ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 23.
  3. ↑ دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.
  4. ↑ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص110 و 111 (نقشه طبیعی استان خراسان رضوی).
  5. ↑ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 273؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ( حوضه آبریز ایران مركزی.) تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 110 و 111.
  6. ↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 339–29.
  7. ↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 34, 39, 40.
  8. ↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 8-12.
  9. ↑ مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 163، 175، 176 و 215.
  10. ↑ مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 288, 290, 299.
  11. ↑ حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص 88.
  12. ↑ مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 211.
  13. ↑ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 92.
  14. ↑ دفتر تقسیمات كشوری. تقسیمات كشوری. (دفترك). تهران: وزارت كشور، 1383.
  15. ↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص58.
  16. ↑ مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 101 و 104.
  17. ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص91 و 98.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=استان_خراسان_رضوی&oldid=6952»