استان قزوین: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
قزوین، نام استانی درنیمه شمالی ایران به مرکزیت شهری به همین نام (شهر قزوین) این استان از شمال با استانهای مازنداران و [[استان گیلان|گیلان]]، از غرب با [[استان زنجان]]، از شرق با استان | قزوین، نام استانی درنیمه شمالی ایران به مرکزیت شهری به همین نام (شهر قزوین) این استان از شمال با استانهای [[استان مازندران|مازنداران]] و [[استان گیلان|گیلان]]، از غرب با [[استان زنجان]]، از شرق با [[استان تهران]]، و از جنوب با [[استان مرکزی]] و [[استان همدان|همدان]] همسایه است<ref>سازمان نقشه برداری کشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان قزوین).''''' چ1، تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>. | ||
[[پرونده:باغ صفوی استان قزوین.jpg|بندانگشتی|321x321پیکسل|باغ صفوی استان قزوین، قابل بازیابی از<nowiki/>https://ikiu.ac.ir/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%B2%D9%88%DB%8C%D9%86]] | [[پرونده:باغ صفوی استان قزوین.jpg|بندانگشتی|321x321پیکسل|باغ صفوی استان قزوین، قابل بازیابی از<nowiki/>https://ikiu.ac.ir/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%B2%D9%88%DB%8C%D9%86]] | ||
استان قزوین با مختصات جغرافیایی 24َ˚35 تا 49َ˚36 عرض شمالی و 44َ˚48 تا 51َ˚50 طول شرقی، و وسعت 15491کم، 9/0 درصد از مساحت ایران را تشکیل میدهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص39.</ref>. | استان قزوین با مختصات جغرافیایی 24َ˚35 تا 49َ˚36 عرض شمالی و 44َ˚48 تا 51َ˚50 طول شرقی، و وسعت 15491کم، 9/0 درصد از مساحت ایران را تشکیل میدهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استانهای ایران.''''' چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص39.</ref>. | ||
این استان برابر آخرین تقسیمات کشوری، دارای 5 شهرستان، 19 بخش، 46 دهستان و 24 شهر است. اسامی شهرستانهای استان عبارتند از: آبیک، | این استان برابر آخرین تقسیمات کشوری، دارای 5 شهرستان، 19 بخش، 46 دهستان و 24 شهر است. اسامی شهرستانهای استان عبارتند از: آبیک، [[البرز]]، تاکستان و قزوین<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''نقشه و جدول تقسیمات کشوری'''''. تهران: وزارت کشور، 1383، ص 5 و 6.</ref>. | ||
استان قزوین با داشتن ارتفاعی بالاتر از ارتفاع متوسط ایران (1200م) در 90 درصد از سطح خود، یکی از استانهای مرتفع و کوهستانی ایران است. رشته کوههای البرز غربی و کوههای طارم سراسر شمال استان را فرا گرفته و در جنوب استان نیز کوههای آراسنج و آوج واقع شدهاند. در میان این واحدهای کوهستانی، و در بخش میانی استان، دشت بزرگ قزوین قرار دارد که مراکز هر پنج شهرستان استان، که پنج کانون بزرگ شهری استان نیز هستند، یعنی شهرهای قزوین، تاکستان، بویین زهرا، آبیک و | استان قزوین با داشتن ارتفاعی بالاتر از ارتفاع متوسط ایران (1200م) در 90 درصد از سطح خود، یکی از استانهای مرتفع و کوهستانی ایران است. رشته کوههای البرز غربی و کوههای طارم سراسر شمال استان را فرا گرفته و در جنوب استان نیز کوههای آراسنج و آوج واقع شدهاند. در میان این واحدهای کوهستانی، و در بخش میانی استان، دشت بزرگ قزوین قرار دارد که مراکز هر پنج شهرستان استان، که پنج کانون بزرگ شهری استان نیز هستند، یعنی شهرهای قزوین، تاکستان، بویین زهرا، آبیک و [[البرز]]، در همین دشت قرار دارند<ref name=":0">سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان قزوین.''''' چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 23.</ref>. | ||
درجه حرارت و میزان بارش در استان قزوین که عوامل تشکیل دهنده چگونگی آب و هوا هستند، با توجه به توپوگرافی و میزان وزش باد به داخل استان، دارای تفاوتهایی است. اختلاف شدید ارتفاع بین مناطق کوهستانی و دشت قزوین و نیز جهت و امتداد ناهمواریهای شمال استان که مانع از ورود بادهای باران آور خزری و حتی تودههای هوای مدیترانهای میشود، در مجموع آب و هوای کوهستانی متأثر از ارتفاع را حاکم بر استان ساخته است. در نقشه همباران استان میزان بارندگی سالیانه استان از 750 میلی متر در شمال و 650 میلی متر از جنوب آغاز شده و در جنوب شرقی دشت قزوین به تدریج 200 میلی متر کاهش مییابد. با این حال باد «مه» که منشاء آن ارتفاعات اطراف سفیدرود است و نیز باد «راز» که منشاء آن فلات مرکزی ایران است، استان قزوین را تحت تأثیر نتایج مثبت خود قرار میدهد<ref>سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 4.</ref>. بخش عمدهای از گستره جغرافیایی استان قزوین در زیر حوضه دریاچه نمک<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (ج3: حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 5-3، 255 و 256.</ref> (در حوضه آبریز ایران مرکزی) و بخش کوچک تر آن در زیر حوضه سفیدرود (در حوضه آبریز دریاچه خزر) قرار دارد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (ج2 :حوضه آبریز دریای خزر). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 99-95، 291و104.</ref>. | درجه حرارت و میزان بارش در استان قزوین که عوامل تشکیل دهنده چگونگی آب و هوا هستند، با توجه به توپوگرافی و میزان وزش باد به داخل استان، دارای تفاوتهایی است. اختلاف شدید ارتفاع بین مناطق کوهستانی و دشت قزوین و نیز جهت و امتداد ناهمواریهای شمال استان که مانع از ورود بادهای باران آور خزری و حتی تودههای هوای مدیترانهای میشود، در مجموع آب و هوای کوهستانی متأثر از ارتفاع را حاکم بر استان ساخته است. در نقشه همباران استان میزان بارندگی سالیانه استان از 750 میلی متر در شمال و 650 میلی متر از جنوب آغاز شده و در جنوب شرقی دشت قزوین به تدریج 200 میلی متر کاهش مییابد. با این حال باد «مه» که منشاء آن ارتفاعات اطراف [[سفید رود|سفیدرود]] است و نیز باد «راز» که منشاء آن فلات مرکزی ایران است، استان قزوین را تحت تأثیر نتایج مثبت خود قرار میدهد<ref>سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان قزوین'''''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 4.</ref>. بخش عمدهای از گستره جغرافیایی استان قزوین در زیر حوضه دریاچه نمک<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. (ج3: حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 5-3، 255 و 256.</ref> (در حوضه آبریز ایران مرکزی) و بخش کوچک تر آن در زیر حوضه سفیدرود (در حوضه آبریز [[دریاچه خزر]]) قرار دارد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. (ج2 :حوضه آبریز دریای خزر). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 99-95، 291و104.</ref>. | ||
رودهای نسبتاً پر آب طالقان رود و شاهرود در منطقه کوهستانی شمال استان، پس از دریافت ریزآبههای متعدد نهایتاً به دریاچه سد سفیدرود ملحق شده و سپس همراه با رود مذکور به دریای خزر میریزد. | رودهای نسبتاً پر آب طالقان رود و شاهرود در منطقه کوهستانی شمال استان، پس از دریافت ریزآبههای متعدد نهایتاً به دریاچه سد [[سفید رود|سفیدرود]] ملحق شده و سپس همراه با رود مذکور به دریای خزر میریزد. | ||
جریانهای سطحی موجود در دشت قزوین که از ارتفاعات شمال، غرب و جنوب سرچشمه میگیرد به طور مستقیم و یا غیرمستقیم، نهایتاً رود شور را تشکیل میدهند و به سوی دریاچه نمک (قم) روان میشوند<ref name=":0" />. | جریانهای سطحی موجود در دشت قزوین که از ارتفاعات شمال، غرب و جنوب سرچشمه میگیرد به طور مستقیم و یا غیرمستقیم، نهایتاً رود شور را تشکیل میدهند و به سوی [[دریاچه نمک]] (قم) روان میشوند<ref name=":0" />. | ||
استان قزوین، عموماً بر روی منطقهای زلزله خیز با خطر «خیلی بالا»، «بالا»، و «متوسط، با گسلهای متعدد که در نیم قرن اخیر موجب وقوع زلزلههای شدید، بویژه دو زلزله مرگبار و ویرانگر بوئین زهرا و رودبار ـ طارم به بزرگی 2/7 و 3/7 ریشتر در 1341 و 1369 شده است، قرار دارد<ref>الف: سازمان نقشه برداری کشور. اطلس زمین شناسی (اطلس ملی ایران). چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص45. | استان قزوین، عموماً بر روی منطقهای زلزله خیز با خطر «خیلی بالا»، «بالا»، و «متوسط، با گسلهای متعدد که در نیم قرن اخیر موجب وقوع زلزلههای شدید، بویژه دو زلزله مرگبار و ویرانگر بوئین زهرا و رودبار ـ طارم به بزرگی 2/7 و 3/7 ریشتر در 1341 و 1369 شده است، قرار دارد<ref>الف: سازمان نقشه برداری کشور. '''''اطلس زمین شناسی (اطلس ملی ایران)'''''. چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص45. | ||
ب: منبع 4. ص 34 و 35.</ref>. | ب: منبع 4. ص 34 و 35.</ref>. | ||
سرزمین قزوین، با نامهای باستانی خود از جمله شادشاپور، کازبین، کاسپین، کاشوین، کژوین و نیز با لقبهای باب الجنه، دارالموحدین<ref>چکنگی، علی رضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص177 ص 235.</ref>، از گذشتههای دور به عنوان سرزمینی تاریخی و شناخته شده در جغرافیای ایران، در منابع و آثار تاریخی مکتوب، مطرح بوده است. | سرزمین قزوین، با نامهای باستانی خود از جمله شادشاپور، کازبین، کاسپین، کاشوین، کژوین و نیز با لقبهای باب الجنه، دارالموحدین<ref>چکنگی، علی رضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص177 ص 235.</ref>، از گذشتههای دور به عنوان سرزمینی تاریخی و شناخته شده در جغرافیای ایران، در منابع و آثار تاریخی مکتوب، مطرح بوده است. | ||
در حدودالعالم از قزوین چنین یاد شده است که «از گرد وی بارۀ، و ایشانرا یکی جوی آبست کی اندر میان مزگت جامع گذرد و چندانست کی بخورند...»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری، 1362، ص142.</ref> | در حدودالعالم از قزوین چنین یاد شده است که «از گرد وی بارۀ، و ایشانرا یکی جوی آبست کی اندر میان مزگت جامع گذرد و چندانست کی بخورند...»<ref>'''''حدودالعالم من المشرق الی المغرب'''''. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری، 1362، ص142.</ref> | ||
در عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات پنج بار از قزوین نام برده شده با این عنوان که شهر قزوین را شاپور (ذولاکتاف) بنا کرد و اهالی آن مردمی هستند «دین دار با جمال و هیبت و شجاع و جمعیت و کثرتی دارند کی در عالم شهری بنا شد کی در آن گروهی از قزوین بنا شد...»<ref>طوسی، محمد بن محمود بن احمد. عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات. به اهتمام منوچهر ستوده، چ2، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1382، ص 258 و 259.</ref>. | در عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات پنج بار از قزوین نام برده شده با این عنوان که شهر قزوین را شاپور (ذولاکتاف) بنا کرد و اهالی آن مردمی هستند «دین دار با جمال و هیبت و شجاع و جمعیت و کثرتی دارند کی در عالم شهری بنا شد کی در آن گروهی از قزوین بنا شد...»<ref>طوسی، محمد بن محمود بن احمد. '''''عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات'''''. به اهتمام منوچهر ستوده، چ2، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1382، ص 258 و 259.</ref>. | ||
و در نزهۀالقلوب متعلق به حمدالله مستوفی که خود از اهالی قزوین است، 26 دفعه ذکر قزوین آمده است، از جمله: «... ولاتیش کما بیش سیصد پاره دیه و مزرعه است به هشت ناحیت و در آن دیههای معتبرست چون: فارسچین و خیارج و قرقسین و شال و سگزآباد و سیاه دهان (سیاه دُهُن) و سومیقان و شهرستانک و...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص191.</ref> | و در نزهۀالقلوب متعلق به [[حمدالله مستوفی]] که خود از اهالی قزوین است، 26 دفعه ذکر قزوین آمده است، از جمله: «... ولاتیش کما بیش سیصد پاره دیه و مزرعه است به هشت ناحیت و در آن دیههای معتبرست چون: فارسچین و خیارج و قرقسین و شال و سگزآباد و سیاه دهان (سیاه دُهُن) و سومیقان و شهرستانک و...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب'''''. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص191.</ref> | ||
در عصر | در عصر [[مغول ها|مغول]]، «قزوین و سلطانیه» که پیشتر فقط قزوین نامیده میشد، به عنوان یک تومان از نُه تومان موجود در تقسیمات کشوری آن عصر، شناخته میشد<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''. چ1. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص60.</ref>. در عصر [[صفویان|صفوی]]، انتخاب قزوین به عنوان پایتخت بر اهمیت منطقه افزود و این شهر دارالسلطنه نام گرفت<ref>'''''تذکرۀالملوک'''''. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص4 و 5.</ref>. | ||
و در پایان قرن هفدهم میلادی یکی از ایالتهای ایران بود که توسط بیگلربیگان اداره میشد<ref>پیگولوسکایا، ای.و. و دیگران. تاریخ ایران. ترجمه کریم کشاورز، تهران: پیام، ص550.</ref>. و در دوره فرمانروایی کریمخان زند، قزوین با عنوان دارالملک یکی از ایالتهای ایران بود<ref>تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص 78.</ref>، تا این که در 1316 به عنوان بخشی از «استان شمال» که بعداً «استان یکم» نامیده شد<ref>تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص85 و 87.</ref>. در 1326 استان مرکزی به مرکزیت شهر تهران تأسیس شد و شهرستان قزوین نیز آن استان جای گرفت و در 1356، شهرستان قزوین زیر پوشش استان زنجان قرار گرفت و بالاخره در 1376، استان قزوین تأسیس گردید<ref>دفتر تقسیمات کشوری. جدول، نقشه و بروشور تاریخچه تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.</ref>. | و در پایان قرن هفدهم میلادی یکی از ایالتهای ایران بود که توسط بیگلربیگان اداره میشد<ref>پیگولوسکایا، ای.و. و دیگران. '''''تاریخ ایران'''''. ترجمه کریم کشاورز، تهران: پیام، ص550.</ref>. و در دوره فرمانروایی کریمخان زند، قزوین با عنوان دارالملک یکی از ایالتهای ایران بود<ref>'''''تذکرۀالملوک'''''. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص 78.</ref>، تا این که در 1316 به عنوان بخشی از «استان شمال» که بعداً «استان یکم» نامیده شد<ref>'''''تذکرۀالملوک'''''. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص85 و 87.</ref>. در 1326 استان مرکزی به مرکزیت شهر تهران تأسیس شد و شهرستان قزوین نیز آن استان جای گرفت و در 1356، شهرستان قزوین زیر پوشش [[استان زنجان]] قرار گرفت و بالاخره در 1376، استان قزوین تأسیس گردید<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''جدول، نقشه و بروشور تاریخچه تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.</ref>. | ||
شهرستانهای تابع استان قزوین در سرشماری 1375، دارای 968257 تن جمعیت بود، که طبق برآورد انجام گرفته این تعداد در 1384 به 116686 تن رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1383، ص 149 و 150.</ref>. | شهرستانهای تابع استان قزوین در سرشماری 1375، دارای 968257 تن جمعیت بود، که طبق برآورد انجام گرفته این تعداد در 1384 به 116686 تن رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1383، ص 149 و 150.</ref>. | ||
استان قزوین با توجه به نزدیکی به پایتخت و داشتن شبکه ارتباطی زمینی با استانهای مختلف، یکی از مناطق پر رفت و آمد کشور است. تأسیس شهر صنعتی البرز و شهرکهای صنعتی دیگر در مناطق مختلف استان و نیز بهره مندی از امکانات مساعد طبیعی و نیز احداث مراکز آموزشی و دانشگاههای مختلف، این استان را در مجموع به صورت یکی از استانهای توسعه یافته و جذب کننده جمعیت در آورده است. افزون بر آن، وجود جاذبههای گوناگون طبیعی و تاریخی، از جنگلهای طارم سفلی و چشم انداز کوهستانی و جنگلی الموت گرفته تا نمکزار جنوب شرقی استان و از دره زیبای شاهرود و ارتفاعات آن گرفته تا دشت حاصلخیز قزوین، در مجموع شرایط مساعدی را برای توسعه گردشگری و فعالیتهای اقتصادی فراهم ساخته است<ref>سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 46-64.</ref>. | استان قزوین با توجه به نزدیکی به پایتخت و داشتن شبکه ارتباطی زمینی با استانهای مختلف، یکی از مناطق پر رفت و آمد کشور است. تأسیس شهر صنعتی البرز و شهرکهای صنعتی دیگر در مناطق مختلف استان و نیز بهره مندی از امکانات مساعد طبیعی و نیز احداث مراکز آموزشی و دانشگاههای مختلف، این استان را در مجموع به صورت یکی از استانهای توسعه یافته و جذب کننده جمعیت در آورده است. افزون بر آن، وجود جاذبههای گوناگون طبیعی و تاریخی، از جنگلهای طارم سفلی و چشم انداز کوهستانی و جنگلی الموت گرفته تا نمکزار جنوب شرقی استان و از دره زیبای شاهرود و ارتفاعات آن گرفته تا دشت حاصلخیز قزوین، در مجموع شرایط مساعدی را برای توسعه گردشگری و فعالیتهای اقتصادی فراهم ساخته است<ref>سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان قزوین'''''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 46-64.</ref>. | ||
== نیز نگاه کنید به == | |||
== | * [[استان مازندران|مازنداران]] | ||
* [[استان گیلان|گیلان]] | |||
* [[استان زنجان]] | |||
* [[استان تهران]] | |||
* [[استان مرکزی]] | |||
* [[استان همدان|همدان]] | |||
* [[البرز]] | |||
== مآخذ == | |||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | |||
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | |||
== نویسنده مقاله == | |||
غلامحسین تکمیل همایون | |||
[[رده:جغرافیا]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۳۷
قزوین، نام استانی درنیمه شمالی ایران به مرکزیت شهری به همین نام (شهر قزوین) این استان از شمال با استانهای مازنداران و گیلان، از غرب با استان زنجان، از شرق با استان تهران، و از جنوب با استان مرکزی و همدان همسایه است[۱].
استان قزوین با مختصات جغرافیایی 24َ˚35 تا 49َ˚36 عرض شمالی و 44َ˚48 تا 51َ˚50 طول شرقی، و وسعت 15491کم، 9/0 درصد از مساحت ایران را تشکیل میدهد[۲].
این استان برابر آخرین تقسیمات کشوری، دارای 5 شهرستان، 19 بخش، 46 دهستان و 24 شهر است. اسامی شهرستانهای استان عبارتند از: آبیک، البرز، تاکستان و قزوین[۳].
استان قزوین با داشتن ارتفاعی بالاتر از ارتفاع متوسط ایران (1200م) در 90 درصد از سطح خود، یکی از استانهای مرتفع و کوهستانی ایران است. رشته کوههای البرز غربی و کوههای طارم سراسر شمال استان را فرا گرفته و در جنوب استان نیز کوههای آراسنج و آوج واقع شدهاند. در میان این واحدهای کوهستانی، و در بخش میانی استان، دشت بزرگ قزوین قرار دارد که مراکز هر پنج شهرستان استان، که پنج کانون بزرگ شهری استان نیز هستند، یعنی شهرهای قزوین، تاکستان، بویین زهرا، آبیک و البرز، در همین دشت قرار دارند[۴].
درجه حرارت و میزان بارش در استان قزوین که عوامل تشکیل دهنده چگونگی آب و هوا هستند، با توجه به توپوگرافی و میزان وزش باد به داخل استان، دارای تفاوتهایی است. اختلاف شدید ارتفاع بین مناطق کوهستانی و دشت قزوین و نیز جهت و امتداد ناهمواریهای شمال استان که مانع از ورود بادهای باران آور خزری و حتی تودههای هوای مدیترانهای میشود، در مجموع آب و هوای کوهستانی متأثر از ارتفاع را حاکم بر استان ساخته است. در نقشه همباران استان میزان بارندگی سالیانه استان از 750 میلی متر در شمال و 650 میلی متر از جنوب آغاز شده و در جنوب شرقی دشت قزوین به تدریج 200 میلی متر کاهش مییابد. با این حال باد «مه» که منشاء آن ارتفاعات اطراف سفیدرود است و نیز باد «راز» که منشاء آن فلات مرکزی ایران است، استان قزوین را تحت تأثیر نتایج مثبت خود قرار میدهد[۵]. بخش عمدهای از گستره جغرافیایی استان قزوین در زیر حوضه دریاچه نمک[۶] (در حوضه آبریز ایران مرکزی) و بخش کوچک تر آن در زیر حوضه سفیدرود (در حوضه آبریز دریاچه خزر) قرار دارد[۷].
رودهای نسبتاً پر آب طالقان رود و شاهرود در منطقه کوهستانی شمال استان، پس از دریافت ریزآبههای متعدد نهایتاً به دریاچه سد سفیدرود ملحق شده و سپس همراه با رود مذکور به دریای خزر میریزد.
جریانهای سطحی موجود در دشت قزوین که از ارتفاعات شمال، غرب و جنوب سرچشمه میگیرد به طور مستقیم و یا غیرمستقیم، نهایتاً رود شور را تشکیل میدهند و به سوی دریاچه نمک (قم) روان میشوند[۴].
استان قزوین، عموماً بر روی منطقهای زلزله خیز با خطر «خیلی بالا»، «بالا»، و «متوسط، با گسلهای متعدد که در نیم قرن اخیر موجب وقوع زلزلههای شدید، بویژه دو زلزله مرگبار و ویرانگر بوئین زهرا و رودبار ـ طارم به بزرگی 2/7 و 3/7 ریشتر در 1341 و 1369 شده است، قرار دارد[۸].
سرزمین قزوین، با نامهای باستانی خود از جمله شادشاپور، کازبین، کاسپین، کاشوین، کژوین و نیز با لقبهای باب الجنه، دارالموحدین[۹]، از گذشتههای دور به عنوان سرزمینی تاریخی و شناخته شده در جغرافیای ایران، در منابع و آثار تاریخی مکتوب، مطرح بوده است.
در حدودالعالم از قزوین چنین یاد شده است که «از گرد وی بارۀ، و ایشانرا یکی جوی آبست کی اندر میان مزگت جامع گذرد و چندانست کی بخورند...»[۱۰]
در عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات پنج بار از قزوین نام برده شده با این عنوان که شهر قزوین را شاپور (ذولاکتاف) بنا کرد و اهالی آن مردمی هستند «دین دار با جمال و هیبت و شجاع و جمعیت و کثرتی دارند کی در عالم شهری بنا شد کی در آن گروهی از قزوین بنا شد...»[۱۱].
و در نزهۀالقلوب متعلق به حمدالله مستوفی که خود از اهالی قزوین است، 26 دفعه ذکر قزوین آمده است، از جمله: «... ولاتیش کما بیش سیصد پاره دیه و مزرعه است به هشت ناحیت و در آن دیههای معتبرست چون: فارسچین و خیارج و قرقسین و شال و سگزآباد و سیاه دهان (سیاه دُهُن) و سومیقان و شهرستانک و...»[۱۲]
در عصر مغول، «قزوین و سلطانیه» که پیشتر فقط قزوین نامیده میشد، به عنوان یک تومان از نُه تومان موجود در تقسیمات کشوری آن عصر، شناخته میشد[۱۳]. در عصر صفوی، انتخاب قزوین به عنوان پایتخت بر اهمیت منطقه افزود و این شهر دارالسلطنه نام گرفت[۱۴].
و در پایان قرن هفدهم میلادی یکی از ایالتهای ایران بود که توسط بیگلربیگان اداره میشد[۱۵]. و در دوره فرمانروایی کریمخان زند، قزوین با عنوان دارالملک یکی از ایالتهای ایران بود[۱۶]، تا این که در 1316 به عنوان بخشی از «استان شمال» که بعداً «استان یکم» نامیده شد[۱۷]. در 1326 استان مرکزی به مرکزیت شهر تهران تأسیس شد و شهرستان قزوین نیز آن استان جای گرفت و در 1356، شهرستان قزوین زیر پوشش استان زنجان قرار گرفت و بالاخره در 1376، استان قزوین تأسیس گردید[۱۸].
شهرستانهای تابع استان قزوین در سرشماری 1375، دارای 968257 تن جمعیت بود، که طبق برآورد انجام گرفته این تعداد در 1384 به 116686 تن رسیده است[۱۹].
استان قزوین با توجه به نزدیکی به پایتخت و داشتن شبکه ارتباطی زمینی با استانهای مختلف، یکی از مناطق پر رفت و آمد کشور است. تأسیس شهر صنعتی البرز و شهرکهای صنعتی دیگر در مناطق مختلف استان و نیز بهره مندی از امکانات مساعد طبیعی و نیز احداث مراکز آموزشی و دانشگاههای مختلف، این استان را در مجموع به صورت یکی از استانهای توسعه یافته و جذب کننده جمعیت در آورده است. افزون بر آن، وجود جاذبههای گوناگون طبیعی و تاریخی، از جنگلهای طارم سفلی و چشم انداز کوهستانی و جنگلی الموت گرفته تا نمکزار جنوب شرقی استان و از دره زیبای شاهرود و ارتفاعات آن گرفته تا دشت حاصلخیز قزوین، در مجموع شرایط مساعدی را برای توسعه گردشگری و فعالیتهای اقتصادی فراهم ساخته است[۲۰].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ سازمان نقشه برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان قزوین). چ1، تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1384، ص1.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص39.
- ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1383، ص 5 و 6.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 23.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 4.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (ج3: حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 5-3، 255 و 256.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (ج2 :حوضه آبریز دریای خزر). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 99-95، 291و104.
- ↑ الف: سازمان نقشه برداری کشور. اطلس زمین شناسی (اطلس ملی ایران). چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص45. ب: منبع 4. ص 34 و 35.
- ↑ چکنگی، علی رضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص177 ص 235.
- ↑ حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری، 1362، ص142.
- ↑ طوسی، محمد بن محمود بن احمد. عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات. به اهتمام منوچهر ستوده، چ2، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1382، ص 258 و 259.
- ↑ مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص191.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص60.
- ↑ تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص4 و 5.
- ↑ پیگولوسکایا، ای.و. و دیگران. تاریخ ایران. ترجمه کریم کشاورز، تهران: پیام، ص550.
- ↑ تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص 78.
- ↑ تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص85 و 87.
- ↑ دفتر تقسیمات کشوری. جدول، نقشه و بروشور تاریخچه تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.
- ↑ مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1383، ص 149 و 150.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 46-64.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون