پرش به محتوا

استان قزوین: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی «'''قزوين،''' نام استاني درنيمه شمالي ايران به مركزيت شهري به همين نام (← شهر قزوين) ايت استان از شمال با استان‌هاي مازنداران و گيلان، ازغرب با استان زنجان، از شرق با استان تهران، و از جنوب با استان مركزي و همدانريال همسايه است.<sup>1</sup> استان قزوي...» ایجاد کرد
 
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
 
(۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''قزوين،''' نام استاني درنيمه شمالي ايران به مركزيت شهري به همين نام (← شهر قزوين) ايت استان از شمال با استان‌هاي مازنداران و گيلان، ازغرب با استان زنجان، از شرق با استان تهران، و از جنوب با استان مركزي و همدانريال همسايه است.<sup>1</sup>
قزوین، نام استانی درنیمه شمالی ایران به مرکزیت شهری به همین نام (شهر قزوین) این استان از شمال با استان‌های [[استان مازندران|مازنداران]] و [[استان گیلان|گیلان]]، از غرب با [[استان زنجان]]، از شرق با [[استان تهران]]، و از جنوب با [[استان مرکزی]] و [[استان همدان|همدان]] همسایه است<ref>سازمان نقشه برداری کشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان قزوین).''''' چ1، تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.
[[پرونده:باغ صفوی استان قزوین.jpg|بندانگشتی|321x321پیکسل|باغ صفوی استان قزوین، قابل بازیابی از<nowiki/>https://ikiu.ac.ir/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%B2%D9%88%DB%8C%D9%86]]
استان قزوین با مختصات جغرافیایی 24َ˚35 تا 49َ˚36 عرض شمالی و 44َ˚48 تا 51َ˚50 طول شرقی، و وسعت 15491کم، 9/0 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران.''''' چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص39.</ref>.


استان قزوين با مختصات جغرافيايي 24َ˚35 تا 49َ˚36 عرض شمالي و 44َ˚48 تا 51َ˚50 طول شرقي، و وسعت 15491كم، 9/0 درصد از مساحت ايران را تشكيل مي‌دهد.<sup>1</sup>
این استان برابر آخرین تقسیمات کشوری، دارای 5 شهرستان، 19 بخش، 46 دهستان و 24 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: آبیک، [[البرز]]، تاکستان و قزوین<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''نقشه و جدول تقسیمات کشوری'''''. تهران: وزارت کشور، 1383، ص 5 و 6.</ref>.


اين استان برابر آخرين تقسيمات كشوري، داراي 5 شهرستان، 19 بخش، 46 دهستان و 24 شهر است. اسامي شهرستان‌هاي استان عبارتند از: آبيك، البرز، تاكستان و قزوين.<sup>3</sup>
استان قزوین با داشتن ارتفاعی بالاتر از ارتفاع متوسط ایران (1200م) در 90 درصد از سطح خود، یکی از استان‌های مرتفع و کوهستانی ایران است. رشته کوه‌های البرز غربی و کوه‌های طارم سراسر شمال استان را فرا گرفته و در جنوب استان نیز کوه‌های آراسنج و آوج واقع شده‌اند. در میان این واحدهای کوهستانی، و در بخش میانی استان، دشت بزرگ قزوین قرار دارد که مراکز هر پنج شهرستان استان، که پنج کانون بزرگ شهری استان نیز هستند، یعنی شهرهای قزوین، تاکستان، بویین زهرا، آبیک و [[البرز]]، در همین دشت قرار دارند<ref name=":0">سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان قزوین.''''' چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 23.</ref>.


استان قزوين با داشتن ارتفاعي بالاتر از ارتفاع متوسط ايران (1200م) در 90 درصد از سطح خود، يكي از استان‌هاي مرتفع و كوهستاني ايران است. رشته كوه‌هاي البرز غربي و كوه‌هاي طارم سراسر شمال استان را فرا گرفته و در جنوب استان نيز كوه‌هاي آراسنج و آوج واقع شده‌اند. در ميان اين واحدهاي كوهستاني، و در بخش مياني استان، دشت بزرگ قزوين قرار دارد كه مراكز هر پنج شهرستان استان، كه پنج كانون بزرگ شهري استان نيز هستند، يعني شهرهاي قزوين، تاكستان، بويين زهرا، آبيك و البرز، در همين دشت قرار دارند.<sup>4</sup>
درجه حرارت و میزان بارش در استان قزوین که عوامل تشکیل دهنده چگونگی آب و هوا هستند، با توجه به توپوگرافی و میزان وزش باد به داخل استان، دارای تفاوت‌هایی است. اختلاف شدید ارتفاع بین مناطق کوهستانی و دشت قزوین و نیز جهت و امتداد ناهمواری‌های شمال استان که مانع از ورود بادهای باران آور خزری و حتی توده‌های هوای مدیترانه‌ای می‌شود، در مجموع آب و هوای کوهستانی متأثر از ارتفاع را حاکم بر استان ساخته است. در نقشه همباران استان میزان بارندگی سالیانه استان از 750 میلی متر در شمال و 650 میلی متر از جنوب آغاز شده و در جنوب شرقی دشت قزوین به تدریج 200 میلی متر کاهش می‌یابد. با این حال باد «مه» که منشاء آن ارتفاعات اطراف [[سفید رود|سفیدرود]] است و نیز باد «راز» که منشاء آن فلات مرکزی ایران است، استان قزوین را تحت تأثیر نتایج مثبت خود قرار می‌دهد<ref>سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان قزوین'''''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 4.</ref>. بخش عمده‌ای از گستره جغرافیایی استان قزوین در زیر حوضه دریاچه نمک<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. (ج3: حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 5-3، 255 و 256.</ref> (در حوضه آبریز ایران مرکزی) و بخش کوچک تر آن در زیر حوضه سفیدرود (در حوضه آبریز [[دریاچه خزر]]) قرار دارد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. (ج2 :حوضه آبریز دریای خزر). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 99-95، 291و104.</ref>.


درجه حرارت و ميزان بارش در استان قزوين كه عوامل تشكيل دهنده چگونگي آب و هوا هستند، با توجه به توپوگرافي و ميزان وزش باد به داخل استان، داراي تفاوت‌هايي است. اختلاف شديد ارتفاع بين مناطق كوهستاني و دشت قزوين و نيز جهت و امتداد ناهمواري‌هاي شمال استان كه مانع از ورود بادهاي باران آور خزري و حتي توده‌هاي هواي مديترانه‌اي مي‌شود، در مجموع آب و هواي كوهستاني متأثر از ارتفاع را حاكم بر استان ساخته است. در نقشه همباران استان ميزان بارندگي ساليانه استان از 750 ميلي متر در شمال و 650 ميلي متر از جنوب آغاز شده و در جنوب شرقي دشت قزوين به تدريج 200 ميلي متر كاهش مي‌يابد. با اين حال باد «مه» كه منشاء آن ارتفاعات اطراف سفيدرود است و نيز باد «راز» كه منشاء آن فلات مركزي ايران است، استان قزوين را تحت تأثير نتايج مثبت خود قرار مي‌دهد.<sup>5</sup> بخش عمده‌اي از گستره جغرافيايي استان قزوين در زير حوضه درياچه نمك<sup>6</sup> (در حوضه آبريز ايران مركزي) و بخش كوچك تر آن در زير حوضه سفيدرود (در حوضه آبريز درياچه خزر) قرار دارد.<sup>7</sup>
رودهای نسبتاً پر آب طالقان رود و شاهرود در منطقه کوهستانی شمال استان، پس از دریافت ریزآبه‌های متعدد نهایتاً به دریاچه سد [[سفید رود|سفیدرود]] ملحق شده و سپس همراه با رود مذکور به دریای خزر می‌ریزد.


رودهاي نسبتاً پر آب طالقان رود و شاهرود در منطقه كوهستاني شمال استان، پس از دريافت ريزآبه‌هاي متعدد نهايتاً به درياچه سد سفيدرود ملحق شده و سپس همراه با رود مذكور به درياي خزر مي‌ريزد.
جریان‌های سطحی موجود در دشت قزوین که از ارتفاعات شمال، غرب و جنوب سرچشمه می‌گیرد به طور مستقیم و یا غیرمستقیم، نهایتاً رود شور را تشکیل می‌دهند و به سوی [[دریاچه نمک]] (قم) روان می‌شوند<ref name=":0" />.


جريان‌هاي سطحي موجود در دشت قزوين كه از ارتفاعات شمال، غرب و جنوب سرچشمه مي‌گيرد به طور مستقيم و يا غيرمستقيم، نهايتاً رود شور را تشكيل مي‌دهند و به سوي درياچه نمك (قم) روان مي‌شوند.<sup>8</sup>
استان قزوین، عموماً بر روی منطقه‌ای زلزله خیز با خطر «خیلی بالا»، «بالا»، و «متوسط، با گسل‌های متعدد که در نیم قرن اخیر موجب وقوع زلزله‌های شدید، بویژه دو زلزله مرگبار و ویرانگر بوئین زهرا و رودبار ـ طارم به بزرگی 2/7 و 3/7 ریشتر در 1341 و 1369 شده است، قرار دارد<ref>الف: سازمان نقشه برداری کشور. '''''اطلس زمین شناسی (اطلس ملی ایران)'''''. چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص45.


استان قزوين، عموماً بر روي منطقه‌اي زلزله خيز با خطر «خيلي بالا»، «بالا»، و «متوسط، با گسل‌هاي متعدد كه در نيم قرن اخير موجب وقوع زلزله‌هاي شديد، بويژه دو زلزله مرگبار و ويرانگر بوئين زهرا و رودبار ـ طارم به بزرگي 2/7 و 3/7 ريشتر در 1341 و 1369 شده است، قرار دارد.<sup>9</sup>
ب: منبع 4. ص 34 و 35.</ref>.


سرزمين قزوين، با نام‌هاي باستاني خود از جمله شادشاپور، كازبين، كاسپين، كاشوين، كژوين و نيز با لقب‌هاي باب الجنه، دارالموحدين،<sup>10</sup> از گذشته‌هاي دور به عنوان سرزميني تاريخي و شناخته شده در جغرافياي ايران، در منابع و آثار تاريخي مكتوب، مطرح بوده است.
سرزمین قزوین، با نام‌های باستانی خود از جمله شادشاپور، کازبین، کاسپین، کاشوین، کژوین و نیز با لقب‌های باب الجنه، دارالموحدین<ref>چکنگی، علی رضا. '''''فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور'''''. چ1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص177 ص 235.</ref>، از گذشته‌های دور به عنوان سرزمینی تاریخی و شناخته شده در جغرافیای ایران، در منابع و آثار تاریخی مکتوب، مطرح بوده است.


در حدودالعالم از قزوين چنين ياد شده است كه «از گرد وي بارۀ، و ايشانرا يكي جوي آبست كي اندر ميان مزگت جامع گذرد و چندانست كي بخورند...»<sup>11</sup>
در حدودالعالم از قزوین چنین یاد شده است که «از گرد وی بارۀ، و ایشانرا یکی جوی آبست کی اندر میان مزگت جامع گذرد و چندانست کی بخورند...»<ref>'''''حدودالعالم من المشرق الی المغرب'''''. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری، 1362، ص142.</ref>


در عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات پنج بار از قزوين نام برده شده با اين عنوان كه شهر قزوين را شاپور ] ذولاكتاف[ بنا كرد و اهالي آن مردمي هستند «دين دار با جمال و هيبت و شجاع و جمعيت و كثرتي دارند كي در عالم شهري بنا شد كي در آن گروهي از قزوين بنا شد...».<sup>12</sup>
در عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات پنج بار از قزوین نام برده شده با این عنوان که شهر قزوین را شاپور (ذولاکتاف) بنا کرد و اهالی آن مردمی هستند «دین دار با جمال و هیبت و شجاع و جمعیت و کثرتی دارند کی در عالم شهری بنا شد کی در آن گروهی از قزوین بنا شد...»<ref>طوسی، محمد بن محمود بن احمد. '''''عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات'''''. به اهتمام منوچهر ستوده، چ2، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1382، ص 258 و 259.</ref>.


و در نزهۀالقلوب متعلق به حمدالله مستوفي كه خود از اهالي قزوين است، 26 دفعه ذكر قزوين آمده است، از جمله: «... ولاتيش كما بيش سيصد پاره ديه و مزرعه است به هشت ناحيت و در آن ديه‌هاي معتبرست چون: فارسچين و خيارج و قرقسين و شال و سگزآباد و سياه دهان ] سياه دُهُن[ و سوميقان و شهرستانك و...»<sup>13</sup>
و در نزهۀالقلوب متعلق به [[حمدالله مستوفی]] که خود از اهالی قزوین است، 26 دفعه ذکر قزوین آمده است، از جمله: «... ولاتیش کما بیش سیصد پاره دیه و مزرعه است به هشت ناحیت و در آن دیه‌های معتبرست چون: فارسچین و خیارج و قرقسین و شال و سگزآباد و سیاه دهان (سیاه دُهُن) و سومیقان و شهرستانک و...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب'''''. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص191.</ref>


در عصر مغول، «قزوين و سلطانيه» كه پيشتر فقط قزوين ناميده مي‌شد، به عنوان يك تومان از نُه تومان موجود در تقسيمات كشوري آن عصر، شناخته مي‌شد.<sup>14</sup> در عصر صفوي، انتخاب قزوين به عنوان پايتخت بر اهميت منطقه افزود و اين شهر دارالسلطنه نام گرفت.<sup>15</sup>
در عصر [[مغول ها|مغول]]، «قزوین و سلطانیه» که پیشتر فقط قزوین نامیده می‌شد، به عنوان یک تومان از نُه تومان موجود در تقسیمات کشوری آن عصر، شناخته می‌شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص60.</ref>. در عصر [[صفویان|صفوی]]، انتخاب قزوین به عنوان پایتخت بر اهمیت منطقه افزود و این شهر دارالسلطنه نام گرفت<ref>'''''تذکرۀالملوک'''''. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص4 و 5.</ref>.


و در پايان قرن هفدهم ميلادي يكي از ايالت‌هاي ايران بود كه توسط بيگلربيگان اداره مي‌شد.<sup>16</sup> و در دوره فرمانروايي كريمخان زند، قزوين با عنوان دارالملك يكي از ايالت‌هاي ايران بود،<sup>17</sup> تا اين كه در 1316 به عنوان بخشي از «استان شمال» كه بعداً «استان يكم» ناميده شد.<sup>18</sup> در 1326 استان مركزي به مركزيت شهر تهران تأسيس شد و شهرستان قزوين نيز آن استان جاي گرفت و در 1356، شهرستان قزوين زير پوشش استان زنجان قرار گرفت  و بالاخره در 1376، استان قزوين تأسيس گرديد.<sup>19</sup>  
و در پایان قرن هفدهم میلادی یکی از ایالت‌های ایران بود که توسط بیگلربیگان اداره می‌شد<ref>پیگولوسکایا، ای.و. و دیگران. '''''تاریخ ایران'''''. ترجمه کریم کشاورز، تهران: پیام، ص550.</ref>. و در دوره فرمانروایی کریمخان زند، قزوین با عنوان دارالملک یکی از ایالت‌های ایران بود<ref>'''''تذکرۀالملوک'''''. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص 78.</ref>، تا این که در 1316 به عنوان بخشی از «استان شمال» که بعداً «استان یکم» نامیده شد<ref>'''''تذکرۀالملوک'''''. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص85 و 87.</ref>. در 1326 استان مرکزی به مرکزیت شهر تهران تأسیس شد و شهرستان قزوین نیز آن استان جای گرفت و در 1356، شهرستان قزوین زیر پوشش [[استان زنجان]] قرار گرفت  و بالاخره در 1376، استان قزوین تأسیس گردید<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''جدول، نقشه و بروشور تاریخچه تقسیمات کشوری'''''. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.</ref>.


شهرستان‌هاي تابع استان قزوين در سرشماري 1375، داراي 968257 تن جمعيت بود، كه طبق برآورد انجام گرفته اين تعداد در 1384 به 116686 تن رسيده است.<sup>20</sup>
شهرستان‌های تابع استان قزوین در سرشماری 1375، دارای 968257 تن جمعیت بود، که طبق برآورد انجام گرفته این تعداد در 1384 به 116686 تن رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1383، ص 149 و 150.</ref>.


استان قزوين با توجه به نزديكي به پايتخت و داشتن شبكه ارتباطي زميني با استان‌هاي مختلف، يكي از مناطق پر رفت و آمد كشور است. تأسيس شهر صنعتي البرز و شهرك‌هاي صنعتي ديگر در مناطق مختلف استان و نيز بهره مندي از امكانات مساعد طبيعي و نيز احداث مراكز آموزشي و دانشگاه‌هاي مختلف، اين استان را در مجموع به صورت يكي از استان‌هاي توسعه يافته و جذب كننده جمعيت در آورده است. افزون بر آن، وجود جاذبه‌هاي گوناگون طبيعي و تاريخي، از جنگل‌هاي طارم سفلي و چشم انداز كوهستاني و جنگلي الموت گرفته تا نمكزار جنوب شرقي استان و از دره زيباي شاهرود و ارتفاعات آن گرفته تا دشت حاصلخيز قزوين، در مجموع شرايط مساعدي را براي توسعه گردشگري و فعاليت‌هاي اقتصادي فراهم ساخته است.<sup>21</sup>
استان قزوین با توجه به نزدیکی به پایتخت و داشتن شبکه ارتباطی زمینی با استان‌های مختلف، یکی از مناطق پر رفت و آمد کشور است. تأسیس شهر صنعتی البرز و شهرک‌های صنعتی دیگر در مناطق مختلف استان و نیز بهره مندی از امکانات مساعد طبیعی و نیز احداث مراکز آموزشی و دانشگاه‌های مختلف، این استان را در مجموع به صورت یکی از استان‌های توسعه یافته و جذب کننده جمعیت در آورده است. افزون بر آن، وجود جاذبه‌های گوناگون طبیعی و تاریخی، از جنگل‌های طارم سفلی و چشم انداز کوهستانی و جنگلی الموت گرفته تا نمکزار جنوب شرقی استان و از دره زیبای شاهرود و ارتفاعات آن گرفته تا دشت حاصلخیز قزوین، در مجموع شرایط مساعدی را برای توسعه گردشگری و فعالیت‌های اقتصادی فراهم ساخته است<ref>سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان قزوین'''''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 46-64.</ref>.


== نیز نگاه کنید به ==


'''مآخذ:'''
* [[استان مازندران|مازنداران]]
* [[استان گیلان|گیلان]]
* [[استان زنجان]]
* [[استان تهران]]
* [[استان مرکزی]]
* [[استان همدان|همدان]]
* [[البرز]]


1.           '''''سازمان نقشه برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني''''' (استان قزوين). چ1، تهران: سازمان نقشه برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور)، 1384، ص1.
== مآخذ ==
<references />


2.           '''''سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران'''''. چ2. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص39.
== منبع اصلی ==
 
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
3.            '''''دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري'''''. تهران: وزارت كشور، 1383، ص 5 و 6.
 
4.           سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي. '''''جغرافياي استان قزوين'''''. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1383، ص 23.
 
5.           همان. ص4.
 
6.           '''''سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور'''''. (ج3: حوضه آبريز درياي خزر). تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1383، ص 5-3، 255 و 256.
 
7.           '''''سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي رودهاي كشور'''''. (ج2 :حوضه آبريز درياي خزر). چ1. تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1382، ص 99-95، 291و104.
 
8.            منبع 4. ص 23.
 
9.           '''''الف : سازمان نقشه برداري كشور. اطلس زمين شناسي (اطلس ملي ايران)'''''. چ1. تهران: سازمان نقشه برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور)، 1382، ص45.
 
ب: منبع 4. ص 34 و 35.
 
10.         چكنگي، علي رضا. '''''فرهنگنامه تطبيقي نام‌هاي قديم و جديد مكان‌هاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور.''''' چ1. مشهد: آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1378، ص177 ص 235.
 
11.            '''''حدودالعالم من المشرق الي المغرب'''''. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوري، 1362، ص142.
 
12.           طوسي، محمد بن محمود بن احمد. '''''عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات'''''. به اهتمام منوچهر ستوده، چ2، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1382، ص 258 و 259.
 
13.           مستوفي قزويني، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب'''''. به كوشش دكتر محمد دبيرسياقي، چ1، قزوين: حديث امروز، 1381، ص191.
 
14.           اميراحمديان، بهرام. '''''تقسيمات كشوري'''''. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص60.
 
15.           '''''تذكرۀالملوك'''''. سازمان اداري حكومت صفوي يا تعليقات مينورسكي بر تذكرۀالملوك، به كوشش محمد دبير سياقي، ترجمه مسعود رجب نيا، چ3، تهران: اميركبير، 1378، ص4 و 5.
 
16.           پيگولوسكايا، اي.و. و ديگران. '''''تاريخ ايران'''''. ترجمه كريم كشاورز، تهران: پيام، ] بي تا[، ص 550.
 
17.           منبع 14. ص78.
 
18.           همان. ص 85 و 87.
 
19.           دفتر تقسيمات كشوري. '''''جدول، نقشه و بروشور تاريخچه تقسيمات كشوري'''''. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.
 
20.          مركز آمار ايران. '''''بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور'''''. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور)، 1383، ص 149 و 150.
 
21.           منبع 4. ص 64-46.


== نویسنده مقاله ==
غلامحسین تکمیل همایون
غلامحسین تکمیل همایون
[[رده:جغرافیا]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۳۷

قزوین، نام استانی درنیمه شمالی ایران به مرکزیت شهری به همین نام (شهر قزوین) این استان از شمال با استان‌های مازنداران و گیلان، از غرب با استان زنجان، از شرق با استان تهران، و از جنوب با استان مرکزی و همدان همسایه است[۱].

باغ صفوی استان قزوین، قابل بازیابی ازhttps://ikiu.ac.ir/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%B2%D9%88%DB%8C%D9%86

استان قزوین با مختصات جغرافیایی 24َ˚35 تا 49َ˚36 عرض شمالی و 44َ˚48 تا 51َ˚50 طول شرقی، و وسعت 15491کم، 9/0 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد[۲].

این استان برابر آخرین تقسیمات کشوری، دارای 5 شهرستان، 19 بخش، 46 دهستان و 24 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: آبیک، البرز، تاکستان و قزوین[۳].

استان قزوین با داشتن ارتفاعی بالاتر از ارتفاع متوسط ایران (1200م) در 90 درصد از سطح خود، یکی از استان‌های مرتفع و کوهستانی ایران است. رشته کوه‌های البرز غربی و کوه‌های طارم سراسر شمال استان را فرا گرفته و در جنوب استان نیز کوه‌های آراسنج و آوج واقع شده‌اند. در میان این واحدهای کوهستانی، و در بخش میانی استان، دشت بزرگ قزوین قرار دارد که مراکز هر پنج شهرستان استان، که پنج کانون بزرگ شهری استان نیز هستند، یعنی شهرهای قزوین، تاکستان، بویین زهرا، آبیک و البرز، در همین دشت قرار دارند[۴].

درجه حرارت و میزان بارش در استان قزوین که عوامل تشکیل دهنده چگونگی آب و هوا هستند، با توجه به توپوگرافی و میزان وزش باد به داخل استان، دارای تفاوت‌هایی است. اختلاف شدید ارتفاع بین مناطق کوهستانی و دشت قزوین و نیز جهت و امتداد ناهمواری‌های شمال استان که مانع از ورود بادهای باران آور خزری و حتی توده‌های هوای مدیترانه‌ای می‌شود، در مجموع آب و هوای کوهستانی متأثر از ارتفاع را حاکم بر استان ساخته است. در نقشه همباران استان میزان بارندگی سالیانه استان از 750 میلی متر در شمال و 650 میلی متر از جنوب آغاز شده و در جنوب شرقی دشت قزوین به تدریج 200 میلی متر کاهش می‌یابد. با این حال باد «مه» که منشاء آن ارتفاعات اطراف سفیدرود است و نیز باد «راز» که منشاء آن فلات مرکزی ایران است، استان قزوین را تحت تأثیر نتایج مثبت خود قرار می‌دهد[۵]. بخش عمده‌ای از گستره جغرافیایی استان قزوین در زیر حوضه دریاچه نمک[۶] (در حوضه آبریز ایران مرکزی) و بخش کوچک تر آن در زیر حوضه سفیدرود (در حوضه آبریز دریاچه خزر) قرار دارد[۷].

رودهای نسبتاً پر آب طالقان رود و شاهرود در منطقه کوهستانی شمال استان، پس از دریافت ریزآبه‌های متعدد نهایتاً به دریاچه سد سفیدرود ملحق شده و سپس همراه با رود مذکور به دریای خزر می‌ریزد.

جریان‌های سطحی موجود در دشت قزوین که از ارتفاعات شمال، غرب و جنوب سرچشمه می‌گیرد به طور مستقیم و یا غیرمستقیم، نهایتاً رود شور را تشکیل می‌دهند و به سوی دریاچه نمک (قم) روان می‌شوند[۴].

استان قزوین، عموماً بر روی منطقه‌ای زلزله خیز با خطر «خیلی بالا»، «بالا»، و «متوسط، با گسل‌های متعدد که در نیم قرن اخیر موجب وقوع زلزله‌های شدید، بویژه دو زلزله مرگبار و ویرانگر بوئین زهرا و رودبار ـ طارم به بزرگی 2/7 و 3/7 ریشتر در 1341 و 1369 شده است، قرار دارد[۸].

سرزمین قزوین، با نام‌های باستانی خود از جمله شادشاپور، کازبین، کاسپین، کاشوین، کژوین و نیز با لقب‌های باب الجنه، دارالموحدین[۹]، از گذشته‌های دور به عنوان سرزمینی تاریخی و شناخته شده در جغرافیای ایران، در منابع و آثار تاریخی مکتوب، مطرح بوده است.

در حدودالعالم از قزوین چنین یاد شده است که «از گرد وی بارۀ، و ایشانرا یکی جوی آبست کی اندر میان مزگت جامع گذرد و چندانست کی بخورند...»[۱۰]

در عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات پنج بار از قزوین نام برده شده با این عنوان که شهر قزوین را شاپور (ذولاکتاف) بنا کرد و اهالی آن مردمی هستند «دین دار با جمال و هیبت و شجاع و جمعیت و کثرتی دارند کی در عالم شهری بنا شد کی در آن گروهی از قزوین بنا شد...»[۱۱].

و در نزهۀالقلوب متعلق به حمدالله مستوفی که خود از اهالی قزوین است، 26 دفعه ذکر قزوین آمده است، از جمله: «... ولاتیش کما بیش سیصد پاره دیه و مزرعه است به هشت ناحیت و در آن دیه‌های معتبرست چون: فارسچین و خیارج و قرقسین و شال و سگزآباد و سیاه دهان (سیاه دُهُن) و سومیقان و شهرستانک و...»[۱۲]

در عصر مغول، «قزوین و سلطانیه» که پیشتر فقط قزوین نامیده می‌شد، به عنوان یک تومان از نُه تومان موجود در تقسیمات کشوری آن عصر، شناخته می‌شد[۱۳]. در عصر صفوی، انتخاب قزوین به عنوان پایتخت بر اهمیت منطقه افزود و این شهر دارالسلطنه نام گرفت[۱۴].

و در پایان قرن هفدهم میلادی یکی از ایالت‌های ایران بود که توسط بیگلربیگان اداره می‌شد[۱۵]. و در دوره فرمانروایی کریمخان زند، قزوین با عنوان دارالملک یکی از ایالت‌های ایران بود[۱۶]، تا این که در 1316 به عنوان بخشی از «استان شمال» که بعداً «استان یکم» نامیده شد[۱۷]. در 1326 استان مرکزی به مرکزیت شهر تهران تأسیس شد و شهرستان قزوین نیز آن استان جای گرفت و در 1356، شهرستان قزوین زیر پوشش استان زنجان قرار گرفت  و بالاخره در 1376، استان قزوین تأسیس گردید[۱۸].

شهرستان‌های تابع استان قزوین در سرشماری 1375، دارای 968257 تن جمعیت بود، که طبق برآورد انجام گرفته این تعداد در 1384 به 116686 تن رسیده است[۱۹].

استان قزوین با توجه به نزدیکی به پایتخت و داشتن شبکه ارتباطی زمینی با استان‌های مختلف، یکی از مناطق پر رفت و آمد کشور است. تأسیس شهر صنعتی البرز و شهرک‌های صنعتی دیگر در مناطق مختلف استان و نیز بهره مندی از امکانات مساعد طبیعی و نیز احداث مراکز آموزشی و دانشگاه‌های مختلف، این استان را در مجموع به صورت یکی از استان‌های توسعه یافته و جذب کننده جمعیت در آورده است. افزون بر آن، وجود جاذبه‌های گوناگون طبیعی و تاریخی، از جنگل‌های طارم سفلی و چشم انداز کوهستانی و جنگلی الموت گرفته تا نمکزار جنوب شرقی استان و از دره زیبای شاهرود و ارتفاعات آن گرفته تا دشت حاصلخیز قزوین، در مجموع شرایط مساعدی را برای توسعه گردشگری و فعالیت‌های اقتصادی فراهم ساخته است[۲۰].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ سازمان نقشه برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان قزوین). چ1، تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1384، ص1.
  2. ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص39.
  3. ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1383، ص 5 و 6.
  4. ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 23.
  5. ↑ سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 4.
  6. ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (ج3: حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 5-3، 255 و 256.
  7. ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (ج2 :حوضه آبریز دریای خزر). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 99-95، 291و104.
  8. ↑ الف: سازمان نقشه برداری کشور. اطلس زمین شناسی (اطلس ملی ایران). چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص45. ب: منبع 4. ص 34 و 35.
  9. ↑ چکنگی، علی رضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص177 ص 235.
  10. ↑ حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری، 1362، ص142.
  11. ↑ طوسی، محمد بن محمود بن احمد. عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات. به اهتمام منوچهر ستوده، چ2، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1382، ص 258 و 259.
  12. ↑ مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص191.
  13. ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص60.
  14. ↑ تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص4 و 5.
  15. ↑ پیگولوسکایا، ای.و. و دیگران. تاریخ ایران. ترجمه کریم کشاورز، تهران: پیام، ص550.
  16. ↑ تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص 78.
  17. ↑ تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص85 و 87.
  18. ↑ دفتر تقسیمات کشوری. جدول، نقشه و بروشور تاریخچه تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.
  19. ↑ مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1383، ص 149 و 150.
  20. ↑ سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 46-64.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=استان_قزوین&oldid=6958»