استان کردستان: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۳: | خط ۳: | ||
این استان از جنوب با [[استان کرمانشاه]]، از شمال با استان آذربایجان غربی، از شرق با استانهای [[زنجان]] و [[همدان]] و از غرب با کشور عراق همسایه است<ref>سازمان نقشهبرداری کشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان کردستان).''''' چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>. | این استان از جنوب با [[استان کرمانشاه]]، از شمال با استان آذربایجان غربی، از شرق با استانهای [[زنجان]] و [[همدان]] و از غرب با کشور عراق همسایه است<ref>سازمان نقشهبرداری کشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان کردستان).''''' چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>. | ||
استان کردستان با مختصات جغرافیایی 44َ˚34 تا 28˚36 عرض شمالی و 33َ˚45 تا 15َ˚48 طول شرقی و وسعت 28817کم، 8/1 درصد از مساحت ایران را تشکیل میدهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استانهای ایران'''''. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص35.</ref>. این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 9 شهرستان، 26 بخش، 83 دهستان و 23 شهر است. شهرستانهای استان عبارتند از: بانه، بیجار، دیواندره، سروآباد، سنقر، [[سنندج]]، قروه، کامیاران و مریوان<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''نقشه و جدول تقسیمات کشوری'''''. تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>. | استان کردستان با مختصات جغرافیایی 44َ˚34 تا 28˚36 عرض شمالی و 33َ˚45 تا 15َ˚48 طول شرقی و وسعت 28817کم، 8/1 درصد از مساحت ایران را تشکیل میدهد<ref name=":0">سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استانهای ایران'''''. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص35.</ref>. این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 9 شهرستان، 26 بخش، 83 دهستان و 23 شهر است. شهرستانهای استان عبارتند از: بانه، بیجار، دیواندره، سروآباد، سنقر، [[سنندج]]، قروه، کامیاران و مریوان<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''نقشه و جدول تقسیمات کشوری'''''. تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>. | ||
استان کردستان به ویژه قسمت غربی آن، سرزمینی کوهستانی است. بخش عمدهای از ناهمواریهای استان کردستان را ارتفاعات [[زاگرس]] تشکیل میدهند که با توجه به شکل ظاهری، نحوۀ پیدایش، جهت ناهمواری جنس طبقات آن، به دو بخش غربی و شرقی، به شرح زیر قابل تقسیم هستند<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان کردستان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص3 و 4.</ref>: | استان کردستان به ویژه قسمت غربی آن، سرزمینی کوهستانی است. بخش عمدهای از ناهمواریهای استان کردستان را ارتفاعات [[زاگرس]] تشکیل میدهند که با توجه به شکل ظاهری، نحوۀ پیدایش، جهت ناهمواری جنس طبقات آن، به دو بخش غربی و شرقی، به شرح زیر قابل تقسیم هستند<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان کردستان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص3 و 4.</ref>: | ||
| خط ۹: | خط ۹: | ||
قسمت بیشتر بخش غربی استان را کوهها تشکیل میدهند که جنس آنها عمدتاً رسوبی و از نوع آهکی است. دامنههای ملایم و یکنواخت و درههای باز از دیگر ویژگیهای این کوههاست. چهل چشمه، آربابا، پیازه و کوره میانه مهمترین بلندیهای این قسمت است. | قسمت بیشتر بخش غربی استان را کوهها تشکیل میدهند که جنس آنها عمدتاً رسوبی و از نوع آهکی است. دامنههای ملایم و یکنواخت و درههای باز از دیگر ویژگیهای این کوههاست. چهل چشمه، آربابا، پیازه و کوره میانه مهمترین بلندیهای این قسمت است. | ||
چهل چشمه با 3137م ارتفاع وسیعترین توده کوهستانی و مهمترین کانون آبگیر استان است که خط الرأس آن، حوضههای آبریز [[دریاچه ارومیه|اورمیه]]، دریای مازندران و [[خلیج فارس]] را از یکدیگر جدا میکند و این یکی از ویژگیهای برجسته در این توده کوهستانی است. کوههای نیمۀ جنوبی بخش غربی، دارای جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی است و مهمترین این رشته کوهها، شاهو با بلندی 3390م، مرتفعترین کوه استان و نیز کوه سالان و هورامان است. در بخش شرقی که از جنوب شرقی قُروه تا شمال بیجار و قسمتهایی از دیواندره و سنندج را در بر میگیرد، به سبب نفوذ مواد مذاب درون زمین از طریق گسلها در میان لایههای رسوبی و فشار و حرارت زیاد، دارای سنگهای از نوع دگرگونی هستند. پنجه علی، بهور و پریشان در جنوب قروه، شیدا در شمال قروه و شاه نشین و سیاه منصور در شمال بیجار از مهمترین ارتفاعات این بخش به شمار میآیند. | چهل چشمه با 3137م ارتفاع وسیعترین توده کوهستانی و مهمترین کانون آبگیر استان است که خط الرأس آن، حوضههای آبریز [[دریاچه ارومیه|اورمیه]]، دریای مازندران و [[خلیج فارس]] را از یکدیگر جدا میکند و این یکی از ویژگیهای برجسته در این توده کوهستانی است. کوههای نیمۀ جنوبی بخش غربی، دارای جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی است و مهمترین این رشته کوهها، شاهو با بلندی 3390م، مرتفعترین کوه استان و نیز کوه سالان و هورامان است. در بخش شرقی که از جنوب شرقی قُروه تا شمال بیجار و قسمتهایی از دیواندره و سنندج را در بر میگیرد، به سبب نفوذ مواد مذاب درون زمین از طریق گسلها در میان لایههای رسوبی و فشار و حرارت زیاد، دارای سنگهای از نوع دگرگونی هستند. پنجه علی، بهور و پریشان در جنوب قروه، شیدا در شمال قروه و شاه نشین و سیاه منصور در شمال بیجار از مهمترین ارتفاعات این بخش به شمار میآیند. مهم ترین دشتهای استان کردستان نیز مانند: دشتهای بیجار، قره، دهگلان، و چاردولی در این بخش گسترده شدهاند<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان کردستان'''''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 4.</ref>. | ||
ارتفاعات استان، به ویژه کوهستانهای غرب آن، منشأ و سرچشمه رودهای پر آب و متعددی است که پس از آبیاری دشتهای داخلی استان، وارد قلمرو استانهای همجوار میشوند. استان کردستان در زیر حوضههای آبریز سفیدرود از حوضه آبریز دریای مازندران، زیرحوضه زرینهرود و سیمینهرود از حوضه آبریز [[دریاچه ارومیه|دریاچه اورمیه]]، زیرحوضه کرخه و زیرحوضه مرزی غرب (رودهای سیروان و زاب) از حوضه آبریز [[خلیج فارس]] و دریای عمان، قرار دارد<ref>سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان کردستان'''''. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص18.</ref>. | |||
در زیرحوضه [[سفید رود|سفیدرود]]، رود پر آب و طولانی قزل اوزن جاری است که از کوههای چهل چشمه، سرچشمه گرفته و پس از عبور از کردستان و استانهای [[استان زنجان|زنجان]] و [[استان گیلان|گیلان]]، در محل سد سفید رود با رودخانه شاهرود در آمیخته و از آن پس با نام سفیدرود به سوی دریای مازندران ادامه مییابد. رودهای سیروان و زاب پس از عبور از کردستان وارد خاک عراق شده و همراه با دجله به [[خلیج فارس]] منتهی میشوند. زرینه رود و سیمینه رود نیز پس از عبور از استان کردستان وارد [[آذربایجان غربی|استان آذربایجان غربی]] شده و به دریاچه اورمیه میپیوندد<ref>'''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. ج2: حوضه آبریز دریای خزر. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 95.</ref><ref>'''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. ج4 :حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص17.</ref><ref>'''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. ج1: حوضه آبریز دریاچه ارومیه. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 43.</ref>. | |||
در زیرحوضه [[سفید رود|سفیدرود]]، رود پر آب و طولانی قزل اوزن جاری است که از کوههای چهل چشمه، سرچشمه گرفته و پس از عبور از کردستان و استانهای زنجان و | |||
آب و هوای کردستان تحت تأثیر عوامل متعددی شکل گرفته است. استان کردستان در قسمت شمالی رشته کوه [[زاگرس]] که چون دیوارهای عظیم از شمال غرب تا جنوب ایران کشیده شده، جای گرفته است. وزش بادهای مرطوبی که از غرب میوزد و تغییرات ارتفاعی، در مجموع شرایط نسبتاً مطلوبی را به لحاظ آب و هوا و میزان متوسط بارندگی فراهم ساخته است، به گونهای که میانگین سالانۀ دما در ارتفاعات استان، حدود 8 درجه سانتی گراد و در مناطق پست 13 درجه سانتیگراد است. همچنین حداکثر متوسط بارندگی سالانه در ارتفاعات غرب و شمال غرب استان، به میزان 800 میلی متر و حداقل آن در شمال شرقی استان به میزان 300 میلی متر است<ref>'''''جغرافیای استان کردستان'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص8.</ref>. | آب و هوای کردستان تحت تأثیر عوامل متعددی شکل گرفته است. استان کردستان در قسمت شمالی رشته کوه [[زاگرس]] که چون دیوارهای عظیم از شمال غرب تا جنوب ایران کشیده شده، جای گرفته است. وزش بادهای مرطوبی که از غرب میوزد و تغییرات ارتفاعی، در مجموع شرایط نسبتاً مطلوبی را به لحاظ آب و هوا و میزان متوسط بارندگی فراهم ساخته است، به گونهای که میانگین سالانۀ دما در ارتفاعات استان، حدود 8 درجه سانتی گراد و در مناطق پست 13 درجه سانتیگراد است. همچنین حداکثر متوسط بارندگی سالانه در ارتفاعات غرب و شمال غرب استان، به میزان 800 میلی متر و حداقل آن در شمال شرقی استان به میزان 300 میلی متر است<ref>'''''جغرافیای استان کردستان'''''. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص8.</ref>. | ||
افزون بر دریاچه سد قشلاق که در شمال شهر [[سنندج]] و بر روی رودخانه قشلاق احداث شده و نیز دریاچه سد زرینهرود که از ساخت سدی بر روی رودخانه زرینه رود در شمال استان و در مرز با استان [[آذربایجان غربی]] پدید آمده است، پدیده دیدنی دیگر، دریاچه طبیعی زریوار در منطقهای کوهستانی و پوشیده از جنگل واقع در غرب استان و در کنار شهر مریوان و در نزدیکی مرز ایران و عراق است. زریوار دریاچهای زمین ساختی (تکتونیکی[1]) و دارای آب شیرین است. این دریاچه با وسعت 15 تا 20 | افزون بر دریاچه سد قشلاق که در شمال شهر [[سنندج]] و بر روی رودخانه قشلاق احداث شده و نیز دریاچه سد زرینهرود که از ساخت سدی بر روی رودخانه زرینه رود در شمال استان و در مرز با استان [[آذربایجان غربی]] پدید آمده است، پدیده دیدنی دیگر، دریاچه طبیعی زریوار در منطقهای کوهستانی و پوشیده از جنگل واقع در غرب استان و در کنار شهر مریوان و در نزدیکی مرز ایران و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق] است. زریوار دریاچهای زمین ساختی (تکتونیکی[1]) و دارای آب شیرین است. این دریاچه با وسعت 15 تا 20 کیلومتر<ref name=":0" />، علاوه بر جاذبه گردشگری خود، به لحاظ پرورش ماهی و استفاده از آب آن برای کشاورزی، دارای اهمیت است<ref>'''''اطلس زمینشناسی (اطلس ملی ایران)'''''. چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص12؛ جغرافیای استان کردستان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 21.</ref>. کردستان به لحاظ درجهبندی احتمال وقوع زلزله در آن، از استانهای کم خطر و استثنایی کشور است، به گونهای که بیشترین مساحت آن در منطقه خطر پایین و خطر متوسط قرار دارد<ref>'''''اطلس زمینشناسی (اطلس ملی ایران)'''.'' تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 45.</ref>. | ||
کردستان، از جمله مناطق باستانی و دارای مدنیت کهن در تاریخ ایران است که حدود و نام آن در منابع تاریخی و جغرافیایی گذشته بارها ذکر شده است؛ در نزهۀالقلوب در «ذکر بقاع» آن آمده است: «و آن شانزده ولایتست و هوایش معتدل و حدودش به ولایات عراق عرب و [[استان خوزستان|خوزستان]] و عراق عجم و آذربایجان و دیار بکر پیوسته است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب.''''' به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص162.</ref>. در تذکرۀالملوک از کردستان به عنوان یکی از چهار ولایت ایران نام برده شده که همراه با سیزده بیگلربیگی، مجموعه تقسیمات کشوری دوره صفویه را تشکیل میداده است<ref>'''''تذکرۀالملوک.''''' سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، ترجمۀ مسعود رجب نیا، چ3. تهران: امیرکبیر، 1378، ص 4 و 5.</ref>. در زمان کریمخان | کردستان، از جمله مناطق باستانی و دارای مدنیت کهن در تاریخ ایران است که حدود و نام آن در منابع تاریخی و جغرافیایی گذشته بارها ذکر شده است؛ در نزهۀالقلوب در «ذکر بقاع» آن آمده است: «و آن شانزده ولایتست و هوایش معتدل و حدودش به ولایات عراق عرب و [[استان خوزستان|خوزستان]] و عراق عجم و آذربایجان و دیار بکر پیوسته است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب.''''' به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص162.</ref>. در تذکرۀالملوک از کردستان به عنوان یکی از چهار ولایت ایران نام برده شده که همراه با سیزده بیگلربیگی، مجموعه تقسیمات کشوری [[صفویان|دوره صفویه]] را تشکیل میداده است<ref>'''''تذکرۀالملوک.''''' سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، ترجمۀ مسعود رجب نیا، چ3. تهران: امیرکبیر، 1378، ص 4 و 5.</ref>. در زمان [[کریم خان زند|کریمخان زند]]، سرزمین کردستان با لقب دارالشجاعه کردستان یکی از ایالتهای ایران شناخته میشد<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 78.</ref>. در تقسیمات کشوری دوره [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه پهلوی]]، با چند استان و شهرستان همجوار استان غرب را تشکیل داد و سپس استان پنجم نام گرفت<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 85 و 89.</ref>. | ||
سرانجام در 1337ش، استان کردستان به مرکزیت سنندج تأسیس گردید<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 98 و 97.</ref>. سرزمین کردستان، در دهههای اخیر چه از سوی گروههای تجزیه طلب و آشوبگر و چه در جریان جنگهای اول و دوم جهانی و نیز جنگ عراق با | سرانجام در 1337ش، استان کردستان به مرکزیت [[سنندج]] تأسیس گردید<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 98 و 97.</ref>. سرزمین کردستان، در دهههای اخیر چه از سوی گروههای تجزیه طلب و آشوبگر و چه در جریان [[جنگ جهانی اول|جنگهای اول و دوم جهانی]] و نیز [[جنگ ایران و عراق|جنگ عراق با ایران]]، صدمهها و لطمههای بسیار به خود دید، اما در سالهای اخیر با هوشیاری و کمک مردم و مساعدتهای حکومت مرکزی، نسبت به بازسازی و توسعه آن تلاشهای بسیار زیادی انجام گرفت، به گونهای که در حال حاضر این استان به لحاظ احداث راه، تأسیسات آموزشی، خدماتی و تولیدی، تا حد بسیاری، محرومیتها و عقب ماندگیهای گذشته را جبران کرده است<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری'''''، چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 24 و 34 و 47.</ref>. | ||
استان کردستان در سرشماری 1375 تعداد 1346483 جمعیت داشته که طبق برآورد انجام گرفته، این تعداد در 1384 به 1574119 رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشو'''''ر. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 161 و 162.</ref>. استان کردستان به لحاظ جاذبههای طبیعی، فرهنگی و تاریخی از مناطق بِکر و دیدنی برای گردشگری در ایران است<ref>'''''جغرافیای استان کردستان'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 48-63.</ref>. | استان کردستان در سرشماری 1375 تعداد 1346483 جمعیت داشته که طبق برآورد انجام گرفته، این تعداد در 1384 به 1574119 رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشو'''''ر. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 161 و 162.</ref>. استان کردستان به لحاظ جاذبههای طبیعی، فرهنگی و تاریخی از مناطق بِکر و دیدنی برای گردشگری در ایران است<ref>'''''جغرافیای استان کردستان'''''. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 48-63.</ref>. | ||
| خط ۳۰: | خط ۲۸: | ||
* [[استان کرمانشاه]] | * [[استان کرمانشاه]] | ||
* [[سنندج]] | * [[سنندج]] | ||
* [[زنجان]] | * [[زنجان]] | ||
* [[همدان]] | * [[همدان]] | ||
| خط ۴۲: | خط ۴۰: | ||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
غلامحسین تکمیل همایون | غلامحسین تکمیل همایون | ||
[[رده:جغرافیا]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۴۷
کردستان، نام استانی در غرب کشور و به مرکزیت شهر سنندج.
این استان از جنوب با استان کرمانشاه، از شمال با استان آذربایجان غربی، از شرق با استانهای زنجان و همدان و از غرب با کشور عراق همسایه است[۱].
استان کردستان با مختصات جغرافیایی 44َ˚34 تا 28˚36 عرض شمالی و 33َ˚45 تا 15َ˚48 طول شرقی و وسعت 28817کم، 8/1 درصد از مساحت ایران را تشکیل میدهد[۲]. این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 9 شهرستان، 26 بخش، 83 دهستان و 23 شهر است. شهرستانهای استان عبارتند از: بانه، بیجار، دیواندره، سروآباد، سنقر، سنندج، قروه، کامیاران و مریوان[۳].
استان کردستان به ویژه قسمت غربی آن، سرزمینی کوهستانی است. بخش عمدهای از ناهمواریهای استان کردستان را ارتفاعات زاگرس تشکیل میدهند که با توجه به شکل ظاهری، نحوۀ پیدایش، جهت ناهمواری جنس طبقات آن، به دو بخش غربی و شرقی، به شرح زیر قابل تقسیم هستند[۴]:
قسمت بیشتر بخش غربی استان را کوهها تشکیل میدهند که جنس آنها عمدتاً رسوبی و از نوع آهکی است. دامنههای ملایم و یکنواخت و درههای باز از دیگر ویژگیهای این کوههاست. چهل چشمه، آربابا، پیازه و کوره میانه مهمترین بلندیهای این قسمت است.
چهل چشمه با 3137م ارتفاع وسیعترین توده کوهستانی و مهمترین کانون آبگیر استان است که خط الرأس آن، حوضههای آبریز اورمیه، دریای مازندران و خلیج فارس را از یکدیگر جدا میکند و این یکی از ویژگیهای برجسته در این توده کوهستانی است. کوههای نیمۀ جنوبی بخش غربی، دارای جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی است و مهمترین این رشته کوهها، شاهو با بلندی 3390م، مرتفعترین کوه استان و نیز کوه سالان و هورامان است. در بخش شرقی که از جنوب شرقی قُروه تا شمال بیجار و قسمتهایی از دیواندره و سنندج را در بر میگیرد، به سبب نفوذ مواد مذاب درون زمین از طریق گسلها در میان لایههای رسوبی و فشار و حرارت زیاد، دارای سنگهای از نوع دگرگونی هستند. پنجه علی، بهور و پریشان در جنوب قروه، شیدا در شمال قروه و شاه نشین و سیاه منصور در شمال بیجار از مهمترین ارتفاعات این بخش به شمار میآیند. مهم ترین دشتهای استان کردستان نیز مانند: دشتهای بیجار، قره، دهگلان، و چاردولی در این بخش گسترده شدهاند[۵].
ارتفاعات استان، به ویژه کوهستانهای غرب آن، منشأ و سرچشمه رودهای پر آب و متعددی است که پس از آبیاری دشتهای داخلی استان، وارد قلمرو استانهای همجوار میشوند. استان کردستان در زیر حوضههای آبریز سفیدرود از حوضه آبریز دریای مازندران، زیرحوضه زرینهرود و سیمینهرود از حوضه آبریز دریاچه اورمیه، زیرحوضه کرخه و زیرحوضه مرزی غرب (رودهای سیروان و زاب) از حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان، قرار دارد[۶].
در زیرحوضه سفیدرود، رود پر آب و طولانی قزل اوزن جاری است که از کوههای چهل چشمه، سرچشمه گرفته و پس از عبور از کردستان و استانهای زنجان و گیلان، در محل سد سفید رود با رودخانه شاهرود در آمیخته و از آن پس با نام سفیدرود به سوی دریای مازندران ادامه مییابد. رودهای سیروان و زاب پس از عبور از کردستان وارد خاک عراق شده و همراه با دجله به خلیج فارس منتهی میشوند. زرینه رود و سیمینه رود نیز پس از عبور از استان کردستان وارد استان آذربایجان غربی شده و به دریاچه اورمیه میپیوندد[۷][۸][۹].
آب و هوای کردستان تحت تأثیر عوامل متعددی شکل گرفته است. استان کردستان در قسمت شمالی رشته کوه زاگرس که چون دیوارهای عظیم از شمال غرب تا جنوب ایران کشیده شده، جای گرفته است. وزش بادهای مرطوبی که از غرب میوزد و تغییرات ارتفاعی، در مجموع شرایط نسبتاً مطلوبی را به لحاظ آب و هوا و میزان متوسط بارندگی فراهم ساخته است، به گونهای که میانگین سالانۀ دما در ارتفاعات استان، حدود 8 درجه سانتی گراد و در مناطق پست 13 درجه سانتیگراد است. همچنین حداکثر متوسط بارندگی سالانه در ارتفاعات غرب و شمال غرب استان، به میزان 800 میلی متر و حداقل آن در شمال شرقی استان به میزان 300 میلی متر است[۱۰].
افزون بر دریاچه سد قشلاق که در شمال شهر سنندج و بر روی رودخانه قشلاق احداث شده و نیز دریاچه سد زرینهرود که از ساخت سدی بر روی رودخانه زرینه رود در شمال استان و در مرز با استان آذربایجان غربی پدید آمده است، پدیده دیدنی دیگر، دریاچه طبیعی زریوار در منطقهای کوهستانی و پوشیده از جنگل واقع در غرب استان و در کنار شهر مریوان و در نزدیکی مرز ایران و عراق است. زریوار دریاچهای زمین ساختی (تکتونیکی[1]) و دارای آب شیرین است. این دریاچه با وسعت 15 تا 20 کیلومتر[۲]، علاوه بر جاذبه گردشگری خود، به لحاظ پرورش ماهی و استفاده از آب آن برای کشاورزی، دارای اهمیت است[۱۱]. کردستان به لحاظ درجهبندی احتمال وقوع زلزله در آن، از استانهای کم خطر و استثنایی کشور است، به گونهای که بیشترین مساحت آن در منطقه خطر پایین و خطر متوسط قرار دارد[۱۲].
کردستان، از جمله مناطق باستانی و دارای مدنیت کهن در تاریخ ایران است که حدود و نام آن در منابع تاریخی و جغرافیایی گذشته بارها ذکر شده است؛ در نزهۀالقلوب در «ذکر بقاع» آن آمده است: «و آن شانزده ولایتست و هوایش معتدل و حدودش به ولایات عراق عرب و خوزستان و عراق عجم و آذربایجان و دیار بکر پیوسته است...»[۱۳]. در تذکرۀالملوک از کردستان به عنوان یکی از چهار ولایت ایران نام برده شده که همراه با سیزده بیگلربیگی، مجموعه تقسیمات کشوری دوره صفویه را تشکیل میداده است[۱۴]. در زمان کریمخان زند، سرزمین کردستان با لقب دارالشجاعه کردستان یکی از ایالتهای ایران شناخته میشد[۱۵]. در تقسیمات کشوری دوره رضاشاه پهلوی، با چند استان و شهرستان همجوار استان غرب را تشکیل داد و سپس استان پنجم نام گرفت[۱۶].
سرانجام در 1337ش، استان کردستان به مرکزیت سنندج تأسیس گردید[۱۷]. سرزمین کردستان، در دهههای اخیر چه از سوی گروههای تجزیه طلب و آشوبگر و چه در جریان جنگهای اول و دوم جهانی و نیز جنگ عراق با ایران، صدمهها و لطمههای بسیار به خود دید، اما در سالهای اخیر با هوشیاری و کمک مردم و مساعدتهای حکومت مرکزی، نسبت به بازسازی و توسعه آن تلاشهای بسیار زیادی انجام گرفت، به گونهای که در حال حاضر این استان به لحاظ احداث راه، تأسیسات آموزشی، خدماتی و تولیدی، تا حد بسیاری، محرومیتها و عقب ماندگیهای گذشته را جبران کرده است[۱۸].
استان کردستان در سرشماری 1375 تعداد 1346483 جمعیت داشته که طبق برآورد انجام گرفته، این تعداد در 1384 به 1574119 رسیده است[۱۹]. استان کردستان به لحاظ جاذبههای طبیعی، فرهنگی و تاریخی از مناطق بِکر و دیدنی برای گردشگری در ایران است[۲۰].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ سازمان نقشهبرداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان کردستان). چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1384، ص1.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص35.
- ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1384.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان کردستان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص3 و 4.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان کردستان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 4.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان کردستان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص18.
- ↑ فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج2: حوضه آبریز دریای خزر. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 95.
- ↑ فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج4 :حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص17.
- ↑ فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج1: حوضه آبریز دریاچه ارومیه. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 43.
- ↑ جغرافیای استان کردستان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص8.
- ↑ اطلس زمینشناسی (اطلس ملی ایران). چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص12؛ جغرافیای استان کردستان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 21.
- ↑ اطلس زمینشناسی (اطلس ملی ایران). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 45.
- ↑ مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص162.
- ↑ تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، ترجمۀ مسعود رجب نیا، چ3. تهران: امیرکبیر، 1378، ص 4 و 5.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری، چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 78.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری، چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 85 و 89.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری، چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 98 و 97.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری، چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 24 و 34 و 47.
- ↑ مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 161 و 162.
- ↑ جغرافیای استان کردستان. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 48-63.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون