پرش به محتوا

ایران ساسانی، دین: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی «'''ايران ساساني، دين'''، با روي كار آمدن ساسانيان در ايران، آئين زرتشتي دين رسمي كشور شد كه از ويژگي‌هاي حكومت ساساني است. ساختار حكومت ساسانيان<sup>*</sup>، بر اساس اتحاد دين و دولت بوده است. ساسانيان از خانداني روحاني برخاستند. ساسان، جدّ بزرگ اين...» ایجاد کرد
 
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''ايران ساساني، دين'''، با روي كار آمدن ساسانيان در ايران، آئين زرتشتي دين رسمي كشور شد كه از ويژگي‌هاي حكومت ساساني است. ساختار حكومت ساسانيان<sup>*</sup>، بر اساس اتحاد دين و دولت بوده است.  
'''ایران ساسانی، دین'''، با روی کار آمدن [[ساسانیان]] در ایران، [[زرتشتی، دین|آئین زرتشتی]] دین رسمی کشور شد که از ویژگی‌های [[ساسانیان|حکومت ساسانی]] است. ساختار [[ساسانیان|حکومت ساسانیان]]<sup>*</sup>، بر اساس اتحاد دین و دولت بوده است.  


ساسانيان از خانداني روحاني برخاستند. ساسان، جدّ بزرگ اين خاندان، هيربَد آتشكدة اَناهيتا در استخر پارس بود.<sup>1</sup> با اينكه اردشير بابكان<sup>*</sup>، مؤسس سلسلة ساساني در 224م بر اشكانيان پيروزي يافت، استقرار قطعي قدرت ساسانيان بي درنگ به دست نيامد. در واقع، اردشير كه براي غلبه بر آشفتگي‌هاي موجود، تصميم به ايجاد وحدت و تمركز در سراسر كشور گرفته بود، استقرار يك آئين رسمي و اتحاد ميان دين و دولت را لازم ديد. بدين ترتيب، اردشير براي تثبيت حكومت خويش، از تبليغات ديني نيز بهره برد.<sup>2</sup>  
[[ساسانیان]] از خاندانی روحانی برخاستند. ساسان، جدّ بزرگ این خاندان، هیربَد [[آتشکده]] اَناهیتا در استخر پارس بود<ref>زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، '''''تاریخ ایران باستان'''''. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 6. </ref>. با اینکه [[اردشیر بابکان]]<sup>*</sup>، مؤسس سلسله [[ساسانیان|ساسانی]] در 224م بر اشکانیان پیروزی یافت، استقرار قطعی قدرت [[ساسانیان]] بی درنگ به دست نیامد. در واقع، اردشیر که برای غلبه بر آشفتگی‌های موجود، تصمیم به ایجاد وحدت و تمرکز در سراسر کشور گرفته بود، استقرار یک آئین رسمی و اتحاد میان دین و دولت را لازم دید. بدین ترتیب، [[اردشیر بابکان|اردشیر]] برای تثبیت حکومت خویش، از تبلیغات دینی نیز بهره برد<ref>زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، '''''تاریخ ایران باستان'''''. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 11.</ref><ref>زرین‌کوب، عبدالحسین. '''''روزگاران ایران.''''' ج 1، تهران: سخن، 1374، ص 171.</ref><ref>بویس، مری. '''''زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها'''''. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 131.</ref><ref>Boyce, M. '''''Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices'''''. London: Routledge, 1979, P. 101.</ref>.
[[پرونده:یکی از قدیمی ترین آتشکده های مسیحیان.jpg|بندانگشتی|یکی از قدیمی ترین آتشکده های ساسانیان،برگرفته از سایت تبیان، برگرفته از  [https://www.tebyan.net/news/194832/%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D8%AA%D8%B4%DA%A9%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C /https://www.tebyan.net/news/194832]]]
بر اساس متن پهلویِ ''[[دینکرد]]''، یکی از اقدام‌های [[اردشیر بابکان]]<sup>*</sup> گردآوری و تنظیم ''[[اوستا]]''<sup>*</sup> بود که به دست هیربدانْ هیربدوی، تَنسر (توسر) انجام گرفت. وی نخستین روحانی [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] [[ساسانیان|عهد ساسانی]] است که نامش در متن‌های تاریخی آمده است<ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 162. </ref><ref>کولونین، ولادیمیر. '''''تمدن ایران''''' '''''ساسانی'''''. ترجمه عنایت‌الله رضا، تهران: نشر علمی فرهنگی، 1372، ص 132.</ref>. به این ترتیب، [[اردشیر بابکان|اردشیر]] با دادن اختیاراتی به تنسر و دیگر روحانیان زرتشتی، سلطنت خود را با حمایت اهل دین مربوط ساخت<ref>زرین‌کوب، عبدالحسین. '''''روزگاران''''' '''''ایران'''''. ج 1، ص 177. </ref>.


بر اساس متن پهلويِ ''دينكرد''، يكي از اقدام‌هاي اردشير بابكان<sup>*</sup> گردآوري و تنظيم ''اوستا''<sup>*</sup> بود كه به دست هيربدانْ هيربدوي، تَنسر (توسر) انجام گرفت. وي نخستين روحاني زرتشتي عهد ساساني است كه نامش در متن‌هاي تاريخي آمده است.<sup>3</sup> به اين ترتيب، اردشير با دادن اختياراتي به تنسر و ديگر روحانيان زرتشتي، سلطنت خود را با حمايت اهل دين مربوط ساخت.<sup>4</sup>  
در اوایل [[ساسانیان|عصر ساسانی]]، اصلاح گاهشماری [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] انجام شد. همچنین، [[ساسانیان]] استفاده از تندیس را در آیین‌های دینی ممنوع کردند و در بناهای مقدس به جای شمایل، [[آتش]] مقدس نشاندند<ref>برای تفصیل، نک: بویس. همان. ص 133-138؛ Boyce. Ibid. PP. 104-109 .</ref>. سپس [[شاپور]] اول فرمان داد تا بخش‌هایی از ''[[اوستا]]'' درباره [[پزشکی]]، نجوم، حکمت و بلاغت را که در سرزمین‌های دیگر پراکنده شده بود، گردآورده، به ''[[اوستا]]'' بیفزایند<ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 162. </ref><ref>بویس، مری. '''''زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها'''''. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 143.</ref><ref>Boyce, M. '''''Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices'''''. London: Routledge, 1979, P. 113.</ref>.


در اوايل عصر ساساني، اصلاح گاهشماري زرتشتي انجام شد. همچنين، ساسانيان استفاده از تنديس را در آيين‌هاي ديني ممنوع كردند و در بناهاي مقدس به جاي شمايل، آتش مقدس نشاندند.<sup>5</sup> سپس شاپور اول فرمان داد تا بخش‌هايي از ''اوستا'' دربارة پزشكي، نجوم، حكمت و بلاغت را كه در سرزمين‌هاي ديگر پراكنده شده بود، گردآورده، به ''اوستا'' بيفزايند.<sup>6</sup>  
دومین روحانی بزرگ [[ساسانیان|عصر ساسانی]] کردیر (کرتیر) بود که تثبیت نفوذ دستگاه دینی [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] در [[ساسانیان|دوره ساسانی]] با برآمدن وی عملی شد. وی که در زمان [[شاپور]] اول لقب «هیربد» داشت، به تدریج قدرت دینی را در سراسر کشور به دست آورد. کردیر دین‌های غیر [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] را در قلمرو [[ساسانیان]] به شدت سرکوب کرد و نفوذ موبدان را توسعه بسیار بخشید<ref>ویدنگرن، گئو. '''''مانی و تعلیمات او'''''. ترجمه نزهت صفای اصفهانی، تهران: نشر مرکز، 1376، ص 54-59.</ref><ref>تفضلی، احمد. «کرتیر و سیاست اتحاد دین و دولت در دوره ساسانی»، '''''یکی قطره باران'''''. تهران: نشر نو، 1370، ص 730-733.</ref><ref>Widengren, G. '''''Mani and Manichaeism.''''' Tr. Ch. Kessler, London: Weidenfeld and Nicolson, 1965, PP. 38ff</ref>.


دومين روحاني بزرگ عصر ساساني كردير (كرتير) بود كه تثبيت نفوذ دستگاه ديني زرتشتي در دورة ساساني با برآمدن وي عملي شد. وي كه در زمان شاپور اول لقب «هيربد» داشت، به تدريج قدرت ديني را در سراسر كشور به دست آورد. كردير دين‌هاي غير زرتشتي را در قلمرو ساسانيان به شدت سركوب كرد و نفوذ موبدان را توسعة بسيار بخشيد.<sup>7</sup>
دوره پادشاهی نَرسه، مرحله بردباری دینی در قلمرو [[ساسانیان]] بود. این تسامح تا فرمانروایی شاپور دوم ادامه یافت. در این روزگار، رسمی شدن [[مسیحی، دین|مسیحیت]] در امپراتوری روم (313م) و حمایت امپراتور روم از [[مسیحی، دین|مسیحیان]] ایران، سبب شد که دشمنی مذهبی نیز میان ایران و روم پدید آید.  


دورة پادشاهي نَرسه، مرحلة بردباري ديني در قلمرو ساسانيان بود. اين تسامح تا فرمانروايي شاپور دوم ادامه يافت. در اين روزگار، رسمي شدن مسيحيت در امپراتوري روم (313م) و حمايت امپراتور روم از مسيحيان ايران، سبب شد كه دشمني مذهبي نيز ميان ايران و روم پديد آيد.  
در نتیجه، سیاست تعصب مذهبی ساسانیان و تعقیب و آزار اقلیت‌های دینی، به ویژه [[مسیحی، دین|مسیحیان]] در [[کشور ایران|ایران]] شدت گرفت. در این ایام، آذر بَدِ مارَسپندان، موبد بزرگ عصر [[شاپور]] دوم به تقویت دستگاه دینی [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] پرداخت.


در نتيجه، سياست تعصب مذهبي ساسانيان و تعقيب و آزار اقليت‌هاي ديني، به ويژه مسيحيان در ايران شدت گرفت. در اين ايام، آذر بَدِ مارَسپندان، موبد بزرگ عصر شاپور دوم به تقويت دستگاه ديني زرتشتي پرداخت. به فرمان شاپور دوم، براي رفع اختلاف دربارة متن صحيح ''اوستا''، شورايي به رياست آذربد مارسپندان تشكيل شد كه در آنجا، متن قطعي ''اوستا'' تصويب، و به 21 نَسك تقسيم گرديد.<sup>8</sup>  
به فرمان شاپور دوم، برای رفع اختلاف درباره متن صحیح ''[[اوستا]]''، شورایی به ریاست آذربد مارسپندان تشکیل شد که در آنجا، متن قطعی ''[[اوستا]]'' تصویب، و به 21 نَسک تقسیم گردید<ref>پورداود، ابراهیم. '''''خرده اوستا'''''. بمبئی: 1310، ص 32-33. </ref><ref>آموزگار، ژاله، تفضلی، احمد. '''''اسطوره زندگی زرتشت'''''. تهران: کتاب‌سرای بابل، 1375، ص 103.</ref><ref>کریستن‌سن. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ص 163، 327.</ref><ref>'''''روایات داراب هرمزدیار'''''. ج 1، بمبئی: بریتیش ایندیا پرس، 1922م، ص 287-290.</ref>.


با كوشش‌هاي روحانيان بزرگ زرتشتي، مانند تنسر، كردير و آذربد مارسپندان سازمان ديني منظمي ايجاد شد. اين تشكيلات به تدريج به وجود آمد و ظاهراً پيش از ساسانيان وجود نداشت. به اين ترتيب، سلسله مراتب روحانيان زرتشتي نيز شكل گرفت. روحانيان طبقة فرودست «مُغ» ناميده مي‌شدند. مغي كه وظايف مهم‌تري به عهده داشت، «موبد» بود و روحاني بزرگ،«موبدانْ موبد» نام داشت. دستة ديگري از روحانيان «هيربد» خوانده مي‌شدند كه تشريفات مذهبي را انجام مي‌دادند و معلمان مدرسه نيز از اين دسته بودند.<sup>9</sup>
با کوشش‌های روحانیان بزرگ [[زرتشتی، دین|زرتشتی]]، مانند تنسر، کردیر و آذربد مارسپندان سازمان دینی منظمی ایجاد شد. این تشکیلات به تدریج به وجود آمد و ظاهراً پیش از [[ساسانیان]] وجود نداشت. به این ترتیب، سلسله مراتب روحانیان [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] نیز شکل گرفت.


روحانيان زرتشتي در آتشكده‌ها، دعاها و اعمال ديني را انجام مي‌دادند. از ميان آتشكده‌هاي كشور، 3 آتشكده اهميت خاص داشت: «آذَرْ فَرْنْبَغْ» يا آتش روحانيان در كاريان فارس، «آذر گُشَسب» يا آتش جنگجويان و خاندان شاهي در شيز آذربايجان، و «آذر بُرزينْ مِهر» يا آتش كشاورزان در كوه ريوند نزديك نيشابور.<sup>10</sup>  
روحانیان طبقه فرودست «مُغ» نامیده می‌شدند. مغی که وظایف مهم‌تری به عهده داشت، «موبد» بود و روحانی بزرگ،«موبدانْ موبد» نام داشت. دسته دیگری از روحانیان «هیربد» خوانده می‌شدند که تشریفات مذهبی را انجام می‌دادند و معلمان مدرسه نیز از این دسته بودند<ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 138. </ref><ref>موله، م. '''''ایران''''' '''''باستان'''''. ترجمه ژاله آموزگار، تهران: دانشگاه تهران، 1356،ص 96.</ref>.


به عقيدة بعضي از محققان، بسياري از پادشاهان ساساني، و حتي كردير و آذربد مارسپندان زُرواني<sup>*</sup> مذهب بوده‌اند. برخي ديگر، تاريخ ديني عصر ساسانيان را كشمكش ميان مزداگرايان و زروانگرايان دانسته‌اند. به هر حال، با اينكه زروانگرايي و مزداگرايي از نظر اعتقادي دو گرايش ديني محسوب مي‌شدند، از لحاظ عملي يكي بودند؛ چنان كه دربارة وجود آئين‌ها و يا دستگاه ديني جداگانة زرواني، شواهدي به دست نيامده است.<sup>11</sup>  
روحانیان [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] در [[آتشکده|آتشکده‌]]<nowiki/>ها، دعاها و اعمال دینی را انجام می‌دادند. از میان [[آتشکده|آتشکده‌]]<nowiki/>های کشور، 3 [[آتشکده]] اهمیت خاص داشت: «آذَرْ فَرْنْبَغْ» یا [[آتش]] روحانیان در کاریان [[استان فارس|فارس]]، «آذر گُشَسب» یا [[آتش]] جنگجویان و خاندان شاهی در شیز آذربایجان، و «آذر بُرزینْ مِهر» یا [[آتش]] کشاورزان در کوه ریوند نزدیک [[نیشابور]]<ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 187-191.</ref>.


گذشته از آئين زرواني كه شاخه‌اي از دين زرتشتي بود ـ ايران عصر ساساني شاهد دو حركت ديني مستقل نيز بود: دين مانوي<sup>*</sup> و دين مزدكي<sup>*</sup> كه هر دو سركوب و پيروانشان قلع و قمع شدند.  
به عقیده بعضی از محققان، بسیاری از پادشاهان [[ساسانیان|ساسانی]]، و حتی کردیر و آذربد مارسپندان زُروانی<sup>*</sup> مذهب بوده‌اند. برخی دیگر، تاریخ دینی [[ساسانیان|عصر ساسانیان]] را کشمکش میان مزداگرایان و زروانگرایان دانسته‌اند. به هر حال، با اینکه زروانگرایی و مزداگرایی از نظر اعتقادی دو گرایش دینی محسوب می‌شدند، از لحاظ عملی یکی بودند؛ چنان که درباره وجود آئین‌ها و یا دستگاه دینی جداگانه زروانی، شواهدی به دست نیامده است<ref>بویس. همان. ص 142-143، 149.</ref><ref>دوشن ـ گیمن، ژاک. '''''دین ایران باستان'''''. ترجمه رویا منجم، تهران: فکر روز، 1375، ص 367-369.</ref><ref>فرای، ریچارد. '''''میراث باستانی ایران'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: علمی و فرهنگی، 1368، ص 358.</ref><ref>Boyce, M. '''''Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices'''''. London: Routledge, 1979, P. 112, 118.</ref>.  


گذشته از آئین زروانی که شاخه‌ای از [[زرتشتی، دین|دین زرتشتی]] بود ـ [[کشور ایران|ایران]] [[ساسانیان|عصر ساسانی]] شاهد دو حرکت دینی مستقل نیز بود: [[مانوی، دین|دین مانوی]]<sup>*</sup> و [[مزدکی، آئین|دین مزدکی]]<sup>*</sup> که هر دو سرکوب و پیروانشان قلع و قمع شدند. 


'''مآخذ:'''
== نیز نگاه کنید به ==


1-    زرين‌كوب، عبدالحسين؛ زرين‌كوب، روزبه. «تاريخ سياسي ساسانيان»، '''''تاريخ ايران باستان'''''. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 6.
* [[ایران اشكانی، دین|ایران اشکانی، دین]]
* [[ایران مادی، دین]]
* [[ایران هخامنشی، دین]]
* [[زرتشتی، دین]]
* [[زرتشت]]
* [[اردشیر بابکان]]


2-    همان. ص 11؛ زرين‌كوب، عبدالحسين. '''''روزگاران ايران.''''' ج 1، تهران: سخن، 1374، ص 171؛ بويس، مري. '''''زرتشتيان، باورها و آداب ديني آن‌ها'''''. ترجمة عسكر بهرامي، تهران: ققنوس، 1381، ص 131؛
== مآخذ ==
<references />


Boyce, M. '''''Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices'''''. London: Routledge, 1979, P. 101.
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،


3-    كريستن سن، آرتور. '''''ايران در زمان ساسانيان'''''. ترجمة رشيد ياسمي، تهران: ابن سينا، 1351، ص 162؛ كولونين، ولاديمير. '''''تمدن ايران''''' '''''ساساني'''''. ترجمة عنايت‌الله رضا، تهران: نشر علمي فرهنگي، 1372، ص 132.
== نویسنده مقاله ==
 
نامعلوم
4-    زرين‌كوب، عبدالحسين. '''''روزگاران''''' '''''ايران'''''. ج 1، ص 177.
[[رده:ادیان و مذاهب]]
 
[[رده:ادیان]]
5-    براي تفصيل، نك: بويس. همان. ص 133-138؛ Boyce. Ibid. PP. 104-109 .
 
6-    كريستن سن. همان. ص 162؛ بويس. همان. ص 143؛ Boyce. Ibid. P. 113 .
 
7-    ويدنگرن، گئو. '''''ماني و تعليمات او'''''. ترجمة نزهت صفاي اصفهاني، تهران: نشر مركز، 1376، ص 54-59؛ تفضلي، احمد. «كرتير و سياست اتحاد دين و دولت در دورة ساساني»، '''''يكي قطره باران'''''. تهران: نشر نو، 1370، ص 730-733.
 
Widengren, G. '''''Mani and Manichaeism.''''' Tr. Ch. Kessler, London: Weidenfeld and Nicolson, 1965, PP. 38ff.
 
8-    پورداود، ابراهيم. '''''خرده اوستا'''''. بمبئي: 1310، ص 32-33؛ آموزگار، ژاله؛ تفضلي، احمد. '''''اسطورة زندگي زرتشت'''''. تهران: كتاب‌سراي بابل، 1375، ص 103؛ كريستن‌سن. '''''ايران در زمان ساسانيان'''''. ص 163، 327؛ '''''روايات داراب هرمزديار'''''. ج 1، بمبئي: بريتيش اينديا پرس، 1922م، ص 287-290.
 
9-    كريستن‌سن. همان. ص 138؛ موله، م. '''''ايران''''' '''''باستان'''''. ترجمة ژاله آموزگار، تهران: دانشگاه تهران، 1356،ص 96.
 
10-  كريستن‌سن. همان. ص 187-191.
 
11-  بويس. همان. ص 142-143، 149؛ دوشن ـ گيمن، ژاك. '''''دين ايران باستان'''''. ترجمة رويا منجم، تهران: فكر روز، 1375، ص 367-369؛ فراي، ريچارد. '''''ميراث باستاني ايران'''''. ترجمة مسعود رجب‌نيا، تهران: علمي و فرهنگي، 1368، ص 358؛ Boyce. Ibid. PP. 112, 118 .

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۵۳

ایران ساسانی، دین، با روی کار آمدن ساسانیان در ایران، آئین زرتشتی دین رسمی کشور شد که از ویژگی‌های حکومت ساسانی است. ساختار حکومت ساسانیان*، بر اساس اتحاد دین و دولت بوده است.

ساسانیان از خاندانی روحانی برخاستند. ساسان، جدّ بزرگ این خاندان، هیربَد آتشکده اَناهیتا در استخر پارس بود[۱]. با اینکه اردشیر بابکان*، مؤسس سلسله ساسانی در 224م بر اشکانیان پیروزی یافت، استقرار قطعی قدرت ساسانیان بی درنگ به دست نیامد. در واقع، اردشیر که برای غلبه بر آشفتگی‌های موجود، تصمیم به ایجاد وحدت و تمرکز در سراسر کشور گرفته بود، استقرار یک آئین رسمی و اتحاد میان دین و دولت را لازم دید. بدین ترتیب، اردشیر برای تثبیت حکومت خویش، از تبلیغات دینی نیز بهره برد[۲][۳][۴][۵].

یکی از قدیمی ترین آتشکده های ساسانیان،برگرفته از سایت تبیان، برگرفته از /https://www.tebyan.net/news/194832

بر اساس متن پهلویِ دینکرد، یکی از اقدام‌های اردشیر بابکان* گردآوری و تنظیم اوستا* بود که به دست هیربدانْ هیربدوی، تَنسر (توسر) انجام گرفت. وی نخستین روحانی زرتشتی عهد ساسانی است که نامش در متن‌های تاریخی آمده است[۶][۷]. به این ترتیب، اردشیر با دادن اختیاراتی به تنسر و دیگر روحانیان زرتشتی، سلطنت خود را با حمایت اهل دین مربوط ساخت[۸].

در اوایل عصر ساسانی، اصلاح گاهشماری زرتشتی انجام شد. همچنین، ساسانیان استفاده از تندیس را در آیین‌های دینی ممنوع کردند و در بناهای مقدس به جای شمایل، آتش مقدس نشاندند[۹]. سپس شاپور اول فرمان داد تا بخش‌هایی از اوستا درباره پزشکی، نجوم، حکمت و بلاغت را که در سرزمین‌های دیگر پراکنده شده بود، گردآورده، به اوستا بیفزایند[۱۰][۱۱][۱۲].

دومین روحانی بزرگ عصر ساسانی کردیر (کرتیر) بود که تثبیت نفوذ دستگاه دینی زرتشتی در دوره ساسانی با برآمدن وی عملی شد. وی که در زمان شاپور اول لقب «هیربد» داشت، به تدریج قدرت دینی را در سراسر کشور به دست آورد. کردیر دین‌های غیر زرتشتی را در قلمرو ساسانیان به شدت سرکوب کرد و نفوذ موبدان را توسعه بسیار بخشید[۱۳][۱۴][۱۵].

دوره پادشاهی نَرسه، مرحله بردباری دینی در قلمرو ساسانیان بود. این تسامح تا فرمانروایی شاپور دوم ادامه یافت. در این روزگار، رسمی شدن مسیحیت در امپراتوری روم (313م) و حمایت امپراتور روم از مسیحیان ایران، سبب شد که دشمنی مذهبی نیز میان ایران و روم پدید آید.

در نتیجه، سیاست تعصب مذهبی ساسانیان و تعقیب و آزار اقلیت‌های دینی، به ویژه مسیحیان در ایران شدت گرفت. در این ایام، آذر بَدِ مارَسپندان، موبد بزرگ عصر شاپور دوم به تقویت دستگاه دینی زرتشتی پرداخت.

به فرمان شاپور دوم، برای رفع اختلاف درباره متن صحیح اوستا، شورایی به ریاست آذربد مارسپندان تشکیل شد که در آنجا، متن قطعی اوستا تصویب، و به 21 نَسک تقسیم گردید[۱۶][۱۷][۱۸][۱۹].

با کوشش‌های روحانیان بزرگ زرتشتی، مانند تنسر، کردیر و آذربد مارسپندان سازمان دینی منظمی ایجاد شد. این تشکیلات به تدریج به وجود آمد و ظاهراً پیش از ساسانیان وجود نداشت. به این ترتیب، سلسله مراتب روحانیان زرتشتی نیز شکل گرفت.

روحانیان طبقه فرودست «مُغ» نامیده می‌شدند. مغی که وظایف مهم‌تری به عهده داشت، «موبد» بود و روحانی بزرگ،«موبدانْ موبد» نام داشت. دسته دیگری از روحانیان «هیربد» خوانده می‌شدند که تشریفات مذهبی را انجام می‌دادند و معلمان مدرسه نیز از این دسته بودند[۲۰][۲۱].

روحانیان زرتشتی در آتشکده‌ها، دعاها و اعمال دینی را انجام می‌دادند. از میان آتشکده‌های کشور، 3 آتشکده اهمیت خاص داشت: «آذَرْ فَرْنْبَغْ» یا آتش روحانیان در کاریان فارس، «آذر گُشَسب» یا آتش جنگجویان و خاندان شاهی در شیز آذربایجان، و «آذر بُرزینْ مِهر» یا آتش کشاورزان در کوه ریوند نزدیک نیشابور[۲۲].

به عقیده بعضی از محققان، بسیاری از پادشاهان ساسانی، و حتی کردیر و آذربد مارسپندان زُروانی* مذهب بوده‌اند. برخی دیگر، تاریخ دینی عصر ساسانیان را کشمکش میان مزداگرایان و زروانگرایان دانسته‌اند. به هر حال، با اینکه زروانگرایی و مزداگرایی از نظر اعتقادی دو گرایش دینی محسوب می‌شدند، از لحاظ عملی یکی بودند؛ چنان که درباره وجود آئین‌ها و یا دستگاه دینی جداگانه زروانی، شواهدی به دست نیامده است[۲۳][۲۴][۲۵][۲۶].

گذشته از آئین زروانی که شاخه‌ای از دین زرتشتی بود ـ ایران عصر ساسانی شاهد دو حرکت دینی مستقل نیز بود: دین مانوی* و دین مزدکی* که هر دو سرکوب و پیروانشان قلع و قمع شدند.

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، تاریخ ایران باستان. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 6.
  2. ↑ زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، تاریخ ایران باستان. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 11.
  3. ↑ زرین‌کوب، عبدالحسین. روزگاران ایران. ج 1، تهران: سخن، 1374، ص 171.
  4. ↑ بویس، مری. زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 131.
  5. ↑ Boyce, M. Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 1979, P. 101.
  6. ↑ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 162.
  7. ↑ کولونین، ولادیمیر. تمدن ایران ساسانی. ترجمه عنایت‌الله رضا، تهران: نشر علمی فرهنگی، 1372، ص 132.
  8. ↑ زرین‌کوب، عبدالحسین. روزگاران ایران. ج 1، ص 177.
  9. ↑ برای تفصیل، نک: بویس. همان. ص 133-138؛ Boyce. Ibid. PP. 104-109 .
  10. ↑ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 162.
  11. ↑ بویس، مری. زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 143.
  12. ↑ Boyce, M. Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 1979, P. 113.
  13. ↑ ویدنگرن، گئو. مانی و تعلیمات او. ترجمه نزهت صفای اصفهانی، تهران: نشر مرکز، 1376، ص 54-59.
  14. ↑ تفضلی، احمد. «کرتیر و سیاست اتحاد دین و دولت در دوره ساسانی»، یکی قطره باران. تهران: نشر نو، 1370، ص 730-733.
  15. ↑ Widengren, G. Mani and Manichaeism. Tr. Ch. Kessler, London: Weidenfeld and Nicolson, 1965, PP. 38ff
  16. ↑ پورداود، ابراهیم. خرده اوستا. بمبئی: 1310، ص 32-33.
  17. ↑ آموزگار، ژاله، تفضلی، احمد. اسطوره زندگی زرتشت. تهران: کتاب‌سرای بابل، 1375، ص 103.
  18. ↑ کریستن‌سن. ایران در زمان ساسانیان. ص 163، 327.
  19. ↑ روایات داراب هرمزدیار. ج 1، بمبئی: بریتیش ایندیا پرس، 1922م، ص 287-290.
  20. ↑ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 138.
  21. ↑ موله، م. ایران باستان. ترجمه ژاله آموزگار، تهران: دانشگاه تهران، 1356،ص 96.
  22. ↑ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 187-191.
  23. ↑ بویس. همان. ص 142-143، 149.
  24. ↑ دوشن ـ گیمن، ژاک. دین ایران باستان. ترجمه رویا منجم، تهران: فکر روز، 1375، ص 367-369.
  25. ↑ فرای، ریچارد. میراث باستانی ایران. ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: علمی و فرهنگی، 1368، ص 358.
  26. ↑ Boyce, M. Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 1979, P. 112, 118.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

نامعلوم

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=ایران_ساسانی،_دین&oldid=7835»