معماری سلجوقی

به طوری‌ که پیش از این نیز اشاره شد، معماری اسلامی ایران، که عاری از هرگونه تأثیر بیگانه باشد و بتوان از آن به عنوان یک معماری اصیل نام برد، معماری دوران سلجوقیان است که قدرت و صلابت و نجابت آن همه در مسجد جامع اصفهان، مشهور به «مسجد جمعه»، تجلی کرده است. این مسجد یکی از بزرگ‌ترین مسجدهای جهان است. لیکن بنیان آن از سلجوقیان نیست و هنوز بخش‌هایی از عهد آل‌بویه در آن پابرجاست. اما آن‌چه که شکوه و عظمت و زیبایی مسجد را سبب می‌شود از دوران سلجوقیان است. در سده‌های بعدتر، در عهد ایلخانیان و صفویان، نیز اجزایی بر آن افزوده شد و تعمیرات و تغییراتی در آن به وجود آمده است. می‌توان در این مسجد سیر تحول معماری مذهبی ایران را در طول ۸ سده، از سده‌ی چهارم تا یازدهم و دوازدهم هجری دنبال کرد. آنچه که در حال حاضر وجود دارد از این قرار است:

حیاط مسجد به ابعاد ۶۰ * ۷۰ متر، با چهار ایوان که، به وسیله‌ی رواق‌های دو طبقه و کاشی‌کاری شده به هم پیوسته‌اند. یک ایوان دراز که با کاشی‌کاری آذین شده است و به یک شبستان گنبددار (براساس چهارتاقی) باز می‌شود. این مسجد، بنابر کتیبه‌اش، به فرمان نظام‌الملک، وزیر آلب ارسلان، و ملک شاه در سال ۴۵۱هش (۴۶۳ه) ساخته شده و احتمال دارد بخش زیرین این مسجد از سده‌ی پیش بوده باشد. شبستان نامبرده اتاقی بزرگ و مکعبی شکل، فضادار و خیره‌کننده است که گنبد بزرگی را متحمل می‌شود. قطر گنبد ۱۷ متر است و بر روی گوشواره‌های سه پره و به شیوه‌ی بقعه‌ی دوازده امام یزد، ولیکن با کمال و فنّی برتر، قرار گرفته است. گوشواره‌ها، خود نیز بر روی پایه‌های کلفت استوانه‌ای، که بالای آن‌ها گچ‌بری شده است، استوارند. رواق‌ها و شبستان‌های مسجد پوشیده از تاق‌های گنبد مانند است که بر استون‌هایی که تاریخ آن‌ها از پیش از سلجوقیان تا زمان صفویان متفاوت است قرار گرفته‌اند. همه‌ی ایوان‌ها در زمان سلجوقیان بازسازی و تجدید آذین شده است. ایوان شمال باختری، که از بیرون بنایی، راه‌راه است، از داخل با ستون‌های بزرگی، پر شده است، چون تاریخ تجدید آذین این قسمت ۱۱۵۴ه(۱۱۲۳هش) است. احتمال می‌رود که آذین نیز از همین دوران باشد. یک شبستان با تاق ضربی، در ابعاد ۴۸ * ۲۵ متر و بدون ستون از سال ۸۲۶هش است؛ شبستانی نیز با محرابی عالی موسوم به محراب الجایتو از سده‌ی هفتم هجری وجود دارد که به همّت محمد ساوی وزیر ساخته شده است. این محراب از شاهکارهای گچ‌بری می‌باشد؛ (شکل۱۳۴) مدرسه‌ای هم از سال ۷۴۵ه ش به آن افزوده شده که دارای یک تاق عرضی و ایوان ورودی جالب است. بخش‌های تودرتوی دیگری نیز دارد که شرح آنها چندان لازم به نظر نمی‌رسد. زیباترین بخش مسجد، نخست ایوان‌های عظیم آن است. در دوران اسلامی هرگز ایوان‌هایی با این عظمت با مقرنس‌هایی چنان باشکوه ساخته نشده است؛ و دیگر گنبدی آجری است که درست در نقطه‌ی روبروی محراب، یعنی در بخش شمالی مسجد و در سال ۴۶۷هش ساخته شده است. این گنبد، که به گنبد خرگاه موسوم است، شاید کامل‌ترین گنبد شناخته شده باشد. ابعاد این‌گنبد چندان زیاد نیست (۲۰ متر بلندا و ۱۰ متر قطر)، ولیکن شکوه و وقار خاصی دارد که از طرح آن ناشی می‌شود.

شعر بسیار زیبا و بقول «پوپ» درحد کمال یک غزل در یک کل کاملاً یکپارچه جوش خورده است. در باب کمال فن این‌گنبد کافی است که توجه کنیم که بیش از ۹۰۰ سال است این گنبد در سرزمینی زلزله‌خیز و به صورت تک‌پوشه ساخته شده و هنوز کوچک‌ترین ترکی هم برنداشته است. به نظر می‌آید که این‌گنبد همانند برج -گنبد قابوس برای ابدیت ساخته شده باشد. دیگر مساجد سلجوقیان نیز به شیوه و سبک مسجد جامع اصفهان ساخته شده‌اند، ولیکن در اندازه‌های کوچک‌تر و ساده‌تر. از میان آنها می‌توان مسجد جامع اردستان، از سال ۵۵۹ هش. مسجد زواره، از سال ۵۳۲ هش، و مسجد گلپایگان، از سال ۴۹۹ تا ۵۱۴ هش را نام برد. مسجد جامع نو در شیراز نیز، که از زمان اتابکان فارس است، از ساختمان‌های سلجوقی است. این مسجد وسیع‌ترین مسجد ایران است. این مسجدها، آرایش و آذین چندان زیادی ندارند و در بعضی، مانند مسجد اردستان، آذین بنا و آرایش آن به بندکشی و حاشیه‌ی گچ‌بری با نقش‌های سفالین است که به ساختمان کیفیتی مجرد ولی کاملاً جدّی می‌بخشد.

مسجد جامع قزوین، از سال ۴ - ۴۹۲هش، به‌سبب داشتن شبستانی آرام که با گنبدی به قطر ۱۵ متر پوشیده شده است، حالت بسیار گیرایی دارد. ترمبه یا گوشواره‌ی متقاطع خالی آن، که تقریباً حالتی آغازین دارد، بدون اینکه هیچ شکل فرعی برای پر کردن آن در نظر گرفته شود، سال‌ها دل‌مشغولی معماران بود. دو ردیف کتیبه‌ای که سراسر دور گنبد را می‌پوشاند از زیبایی ویژه‌ای برخوردار است. کتیبه‌ی بالایی با یک خط کوفی باشکوه، و کتیبه‌ی زیرین به خط نسخ ظریفی نوشته شده است. هر دوی این کتیبه‌ها سفید روی زمینه‌ی آبی با نقش‌های مو و پیچک است که با دلچسبی بی‌مانند اجرا شده‌اند.

مدرسه‌ی زیبای‌ کوچکی نیز به نام حیدریه با گچ‌بری‌های هندسی بسیار زیبا در قزوین وجود دارد که با مدارس چهار ایوانی متفاوت است؛ یعنی یک ایوان بزرگ در جلو چهارتاقی جنوبی و یک ایوان کوچک‌تر در ضلع شمالی و در نقطه‌ی مقابل دارد. این مدرسه امروزه به یک مسجد بزرگ از سده‌ی سیزدهم هجری ملحق شده است. یکی از زیباترین خطوط کوفی در تمام ایران را در کتیبه‌ی آذینی آن می‌توانیم ببینیم. علاوه بر آن، یک محراب گچ‌بری شده‌ی زیبا و باشکوه نیز دارد. آرامگاه علویان در همدان هم از همین دوران است و گچ‌بری‌های فوق‌العاده غنی دارد که تا اندازه‌ای به گچ‌بری‌های مدرسه‌ی حیدریه شبیه است. این‌گچ‌بری، که تمام سطح بنا را پوشانیده است، از تخیّل زیادی برخوردار است.

آثار سلجوقیان در خراسان و خراسان بزرگ و ماوراء النهر هم دیده می‌شود، که از آن میان رباط ملک را می‌توان نام برد که تنها یک دیوار از آن باقی مانده است. این دیوار نشان می‌دهد که کاروانسرا، علاوه بر آن، دژ محکم مرزی هم بوده است. یک ردیف پایه‌های بلند استوانه‌ای، که طول آن‌ها پنج برابر عرضشان است، در بالا به تاقچه‌هایی متصل است که شکل آن‌ها از گوشواره‌های زاویه‌ی گنبدها اقتباس شده است.

از بناهای درخور توجه دیگر سلجوقی کاروانسرای رباط شرف است که در مرو به سال ۵۳۴ ه ش به دست سلطان سنجر ساخته شده است. این کاروانسرا با کاخی همراه بود که اکنون از آن‌ها یک نیمه ویرانه مانده است. این بنا از بیرون دژی معتبر با دیوارهای بلند و ساده و بارویی، محکم است و سردر زیبایی به شکل دو تاق نمای تودرتو است: تاق‌نمای بیرونی که نواری از اَجرهای برجسته دارد، و تاق نمای درونی، که کتیبه‌ی کوفی گچ‌بری شده دارد. در داخل، دو صحن بزرگ چهار ایوانی دارد که هردو به صورت مسجد تجهیز شده‌اند و هریک از آن‌ها محرابی، با گچ‌بری ظریفی دارد. سلطان سنجر نیز در آرامگاهی در مرو به خاک سپرده شده است. این آرامگاه را یکی از خدمتگزاران او در سال ۵۳۶هش بنا کرده است. مساحت اتاق این آرامگاه ۷۲۵ متر مربع است و گنبدی به ارتفاع ۲۷ متر دارد، که از کاشی‌های آبی پوشیده شده و امروز بخشی از آن ریخته است. شبکه‌ی دنده‌های تودرتو، که در درون‌گنبد دیده می‌شود، چنین می‌نماید که بار سنگین گنبد را متحمل می‌گردد؛ در حالی که فقط جنبه‌ی آذینی دارد. گذر از فضای شبستان یا چهارتاقی ساختمان به فضای‌ گنبد، یعنی از مکعب به نیم کره با سکنج‌هایی، است که گوشواره‌ها یا ترمبه‌ها را پنهان‌ کرده‌اند؛ درحالی که آن‌ها در بناهای آغازین دوران سلجوقی به صورت کمی خشن یا ناشیانه بیرون زده‌اند. پایه‌ی گنبد، که معمولاً به صورت هشت پهلو بود، به همان طرز تاق نمادار شده و تالار آراسته به پایه‌های آجری با آذین‌های خود از سنگینی حجم بنا می‌کاهد، بدون اینکه به سادگی و بی‌پیرایگی کل بنا لطمه‌ای بزند. ورودی تالار از سوی خاور است و دیوار برابر آن با شبکه‌ای مسدود شده و دو طرف دیگر ساده است. باز کردن ورودی از طرف خاور شاید تأثیری باشد بر جا مانده از سنت‌های مهر پرستی کهن، و در هر صورت این طرح برای آرامگاه مناسب‌تر از طرح آتشکده‌ای «چهارسو باز» می‌باشد.

این ساختمان را می‌توان گذری فنی از مقبره‌ی شاه اسماعیل به مقبره‌ی سلطان محمد خدابنده «الجایتو» دانست؛ زیرا تاق نماهای گوشه‌های پایه‌ی گنبد به صورت یک شبکه‌ی آجرچینی درآمده و نور را به داخل تالار می‌رسانند. دیوارها با گونه‌ای ساروج بندکشی شده است که در دوران سلجوقی ابداع شده بود. این مقبره یکی از زیباترین آثار معماری باقی مانده از دوران سلجوقیان است، که به دست مغول ویران نشده است.

نیز نگاه کنید به

• هنر سلجوقیان
• معماری صفوی
• معماری دوران قاجار
• هنر معماری ایران در دوران پهلوی
• هنر معماری و شهرسازی در دوره جمهوری اسلامی ایران

منبع اصلی

آیت اللهی، حبیب الله (1380). کتاب ایران: تاریخ هنر. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.

نویسنده مقاله

حبیب الله آیت اللهی