پرش به محتوا

استان خراسان رضوی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
Hasti (بحث | مشارکت‌ها)
۸۴ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
خراسان رضوی، استانی در شمال شرقی ایران، به مركزیت شهر [[مشهد]].
[[استان خراسان رضوی|خراسان رضوی]]، استانی در شمال شرقی [[کشور ایران|ایران]]، به مرکزیت شهر [[مشهد]].
[[پرونده:استان خراسان رضوی.jpg|بندانگشتی|341x341پیکسل|استان خراسان رضوی، قابل بازیابی از<nowiki/>https://servatafarini.com/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C/]]
این استان از شمال با کشور ترکمنستان و [[استان خراسان شمالی]]، از شرق با [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 کشور افغانستان]، از جنوب با [[استان خراسان جنوبی]]، از جنوب غرب با [[استان یزد]] و از غرب با [[استان سمنان]] همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خراسان رضوی).''''' تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.


این استان از شمال با كشور تركمنستان و استان خراسان شمالی، از شرق با كشور افغانستان، از جنوب با استان خراسان جنوبی، از جنوب غرب با استان یزد و از غرب با استان سمنان همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خراسان رضوی). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.
خراسان رضوی با مختصات جغرافیایی '13 ˚56 تا '16 ˚61 طول شرقی و '08 ˚33 تا '43 ˚37 عرض شمالی و 692/145112 کم وسعت، 8/8 درصد از مساحت سرزمین ایران را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران.''''' تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 23.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، استان دارای 20 شهرستان، 64 بخش، 161 دهستان و 69 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: بردسکن، تایباد، تربت جام، تربت حیدریه، چِناران، خلیل آباد، خواف، دَرْگَز، رَشْتْخوار، سبزوار، سَرَخْس، فردوس، فریمان، قوچان، کاشْمَر، کَلات، گُناباد، [[مشهد]]، [[نیشابور]]، مه ولات (به مرکزیت فیض آباد)<ref>دفتر تقسیمات كشوری. '''''نقشه و جدول تقسیمات كشوری.''''' تهران: وزارت كشور، 1384.</ref>.


خراسان رضوی با مختصات جغرافیایی '13 ˚56 تا '16 ˚61 طول شرقی و '08 ˚33 تا '43 ˚37 عرض شمالی و 692/145112 كم وسعت، 8/8 درصد از مساحت سرزمین ایران را تشكیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 23.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات كشوری، استان دارای 20 شهرستان، 64 بخش، 161 دهستان و 69 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: بردسكن، تایباد، تربت جام، تربت حیدریه، چِناران، خلیل آباد، خواف، دَرْگَز، رَشْتْخوار، سبزوار، سَرَخْس، فردوس، فریمان، قوچان، كاشْمَر، كَلات، گُناباد، مشهد، نیشابور، مه ولات (به مركزیت فیض آباد).<sup>3</sup>
در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، سه رشته کوه با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی به نام‌های هزار مسجد، بینالود و جُغَتای در شمال استان به چشم می‌خورد که توسط کَشَف‌رود و رود جَوین از هم جدا شده‌اند. دامنه‌های شمالی هزار مسجد، واقع در مرز طبیعی خراسان رضوی با ترکمنستان، سرزمینی هموار به نظر می‌آید و جلگه سرخس در بخش شرقی آن قرار دارد. بلندترین قله استان به ارتفاع 3211م در کوه‌های بینالود، در غرب مرکز استان ([[مشهد]]) واقع شده است. مسیر رود کال شور سبزوار ارتفاعات شمالی خراسان رضوی را از کوه‌های مرکزی استان جدا می‌سازد. قله‌های مرتفع کوه‌های مرکزی چهل تن 3013م، شاهزاده قاسم 2813م، کوه سلیمانی 2625م و کوه میان جام 2812م شناسایی شده‌اند. ارتفاعات موجود در مرز جنوب استان با استان خراسان جنوبی را اراضی پستی که رودهای کالِ دونَخ و کالِ شور از آن می‌گذرند، از کوه‌های مرکزی خراسان رضوی متمایز می‌کنند<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). '''''اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران.''''' تهران: گیتاشناسی، 1383، ص110 و 111 (نقشه طبیعی استان خراسان رضوی).</ref>.


در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، سه رشته كوه با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی به نامهای هزار مسجد، بینالود و جُغَتای در شمال استان به چشم می‌خورد كه توسط كَشَف‌رود و رود جَوین از هم جدا شده‌اند. دامنه‌های شمالی هزار مسجد، واقع در مرز طبیعی خراسان رضوی با تركمنستان، سرزمینی هموار به نظر می‌آید و جلگه سرخس در بخش شرقی آن قرار دارد. بلندترین قله استان به ارتفاع 3211م در كوه‌های بینالود، در غرب مركز استان (مشهد) واقع شده است. مسیر رود كال شور سبزوار ارتفاعات شمالی خراسان رضوی را از كوه‌های مركزی استان جدا می‌سازد. قله‌های مرتفع كوه‌های مركزی چهل تن 3013م، شاهزاده قاسم 2813م، كوه سلیمانی 2625م و كوه میان جام 2812م شناسایی شده‌اند. ارتفاعات موجود در مرز جنوب استان با استان خراسان جنوبی را اراضی پستی كه رودهای كالِ دونَخ و كالِ شور از آن می‌گذرند، از كوه‌های مركزی خراسان رضوی متمایز می‌كنند.<sup>4</sup>
رشته کوه‌های استان، منشأ سرچشمه رودخانه‌های متعددی هستند که برخی از آنها در داخل استان قرار دارند و سدهایی نظیر یَنْگِجَه [[نیشابور]]، طُرُق، کارده، فریمان، مدرس، باهز، دهقان و... که در دهه‌های اخیر ساخته شده‌اند، مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند و برخی دیگر از جمله کَشَف‌رود، جام رود به نمکزارها و رودخانه‌های مرزی منتهی می‌شوند.


رشته كوه‌های استان، منشأ سرچشمه رودخانه‌های متعددی هستند كه برخی از آنها در داخل استان قرار دارند و سدهایی نظیر یَنْگِجَه نیشابور، طُرُق، كارده، فریمان، مدرس، باهز، دهقان و... كه در دهه‌های اخیر ساخته شده‌اند، مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند و برخی دیگر از جمله كَشَف‌رود، جام رود به نمكزارها و رودخانه‌های مرزی منتهی می‌شوند.
کالِ شور سبزوار و اترک نیز از جمله رودهایی است که وارد استان‌های همسایه غربی ([[استان خراسان شمالی|خراسان شمالی]] و [[استان سمنان|سمنان]]) می‌شوند. کویر نمک در مرز مشترک استان‌های یزد و خراسان رضوی و کالِ نمکزار در مرز افغانستان نیز مقصد رودهایی با نامهای کالِ شور، کالِ نمک، کالِ دونَخ، کالِ سالار و ... هستند<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). '''''اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران'''''؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 273؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور'''''. ( حوضه آبریز ایران مركزی.) تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 110 و 111.</ref>.


كالِ شور سبزوار و اترك نیز از جمله رودهایی است كه وارد استان‌های همسایه غربی (خراسان شمالی و سمنان) می‌شوند. كویر نمك در مرز مشترك استان‌های یزد و خراسان رضوی و كالِ نمكزار در مرز افغانستان نیز مقصد رودهایی با نامهای كالِ شور، كالِ نمك، كالِ دونَخ، كالِ سالار و ... هستند.<sup>5</sup>
بیش از 60 درصد سطح [[استان خراسان رضوی]] را مناطق بیابانی و نیمه بیابانی فرا گرفته است و از مجموع 20 شهرستان استان، تعداد 13 شهرستان به طور کامل در بیابان واقع شده، یا قسمت‌هایی از آن‌ها بیابانی است. گرچه در سال‌های اخیر با تثبیت شن‌های روان و کاشت انواع نهال، سعی در مهار کردن و جلوگیری از گسترش بیابان‌ها شده است، ولیکن این بیابان‌ها به سبب استفاده از انرژی آفتابی و بادی، مواد معدنی و حتی توسعه گردشگری در آن‌ها، دارای اثرات مثبتی نیز در استان بوده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان خراسان رضوی'''''. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 339–29.</ref>.


بیش از 60 درصد سطح استان خراسان رضوی را مناطق بیابانی و نیمه بیابانی فرا گرفته است و از مجموع 20 شهرستان استان، تعداد 13 شهرستان به طور كامل در بیابان واقع شده، یا قسمت‌هایی از آن‌ها بیابانی است. گرچه در سال‌های اخیر با تثبیت شن‌های روان و كاشت انواع نهال، سعی در مهار كردن و جلوگیری از گسترش بیابان‌ها شده است، ولیكن این بیابان‌ها به سبب استفاده از انرژی آفتابی و بادی، مواد معدنی و حتی توسعه گردشگری در آن‌ها، دارای اثرات مثبتی نیز در استان بوده است.<sup>6</sup>
در [[استان خراسان رضوی]]، مجموعه‌های جنگلی چندی، از جمله در ارتفاعات هزار مسجد و بینالود و نیز مراتع مختلفی با درجات خوب و متوسط (حدود 15 درصد) و فقیر و خیلی فقیر (85 درصد) وجود دارد که تا حدودی موجب رونق دامداری، از جمله پرورش شتر در مناطق خشک و بیابانی شده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان خراسان رضوی'''''. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 34, 39, 40.</ref>.


در استان خراسان رضوی، مجموعه‌های جنگلی چندی، از جمله در ارتفاعات هزار مسجد و بینالود و نیز مراتع مختلفی با درجات خوب و متوسط (حدود 15 درصد) و فقیر و خیلی فقیر (85 درصد) وجود دارد كه تا حدودی موجب رونق دامداری، از جمله پرورش شتر در مناطق خشك و بیابانی شده است.<sup>7</sup>
این استان به لحاظ آب و هوایی در معرض توده هوای سرد قطبی از شمال، توده هوای مرطوب غربی از مرزهای غربی و توده هوای گرم و خشک از مرزهای جنوبی استان که در همسایگی کویر مرکزی ایران واقع است، قرار دارد. میزان بارندگی از 100-140 مم در جنوب استان تا 260-300 مم در مناطق کوهستانی متغییر است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان خراسان رضوی.''''' تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 8-12.</ref>.


این استان به لحاظ آب و هوایی در معرض توده هوای سرد قطبی از شمال، توده هوای مرطوب غربی از مرزهای غربی و توده هوای گرم و خشك از مرزهای جنوبی استان كه در همسایگی كویر مركزی ایران واقع است، قرار دارد. میزان بارندگی از 100-140 مم در جنوب استان تا 260-300 مم در مناطق كوهستانی متغییر است.<sup>8</sup>
برخی پتانسیل‌ها و امکانات مساعد طبیعی، استفاده مطلوب از ویژگی‌های اقلیمی، بهره گیری از آب قنات از گذشته‌های دور تا کنون، احداث سد و مهار آب‌های سطحی برای مصارف کشاورزی، در مجموع استان را به یکی از قطب‌های مهم کشاورزی کشور درآورده است. این استان به لحاظ تعداد بهره‌برداران کشاورزی، میزان تولید محصولات زراعی، مساحت اراضی زیر کشت، تولید گندم و جو و محصولات باغی و گوشت قرمز و مانند آنها در صدر استان‌های کشور جای گرفته است<ref>مركز آمار ایران'''''. سالنامه آماری كشور (1383).''''' تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 163، 175، 176 و 215.</ref>.


برخی پتانسیل‌ها و امكانات مساعد طبیعی، استفاده مطلوب از ویژگی‌های اقلیمی، بهره گیری از آب قنات از گذشته‌های دور تا كنون، احداث سد و مهار آب‌های سطحی برای مصارف كشاورزی، در مجموع استان را به یكی از قطب‌های مهم كشاورزی كشور درآورده است. این استان به لحاظ تعداد بهره‌برداران كشاورزی، میزان تولید محصولات زراعی، مساحت اراضی زیر كشت، تولید گندم و جو و محصولات باغی و گوشت قرمز و مانند آنها در صدر استان‌های كشور جای گرفته است.<sup>9</sup>
[[استان خراسان رضوی]] به لحاظ فعالیت کارگاه‌ها و مراکز تولیدی و صنعتی، به ویژه در دهه‌های اخیر در آن رشد چشمگیری داشته و در این زمینه پس از استان‌های [[استان تهران|تهران]] و [[اصفهان]] در صدر استان‌های دیگر کشور قرار گرفته است<ref>مركز آمار ایران. '''''سالنامه آماری كشور (1383).''''' تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 288, 290, 299.</ref>. استان به لحاظ موقعیت جغرافیایی و ارتباط با کشورهای همسایه در زمینه‌های مختلف دارای اهمیت ویژه‌ای است.


استان خراسان رضوی به لحاظ فعالیت كارگاه‌ها و مراكز تولیدی و صنعتی، به ویژه در دهه‌های اخیر در آن رشد چشمگیری داشته و در این زمینه پس از استان‌های تهران و اصفهان در صدر استان‌های دیگر كشور قرار گرفته است.<sup>10</sup> استان به لحاظ موقعیت جغرافیایی و ارتباط با كشورهای همسایه در زمینه‌های مختلف دارای اهمیت ویژه‌ای است.
خراسان، سرزمینی تاریخی و با مدنیتی کهن است و حدود و ثغور خراسان در گذشته بسیار بیشتر از آن اندازه‌ای است که امروز در محدوده مرزهای ایران جای دارد. در حدودالعالم افزون بر ذکر شهرها و آبادی‌های مهم خراسان، فقط 18 بار از سرزمین خراسان نام برده شده و حدود آن بدین شرح بیان شده است:


خراسان، سرزمینی تاریخی و با مدنیتی كهن است و حدود و ثغور خراسان در گذشته بسیار بیشتر از آن اندازه‌ای است كه امروز در محدوده مرزهای ایران جای دارد. در حدودالعالم افزون بر ذكر شهرها و آبادی‌های مهم خراسان، فقط 18 بار از سرزمین خراسان نام برده شده و حدود آن بدین شرح بیان شده است:
«ناحیت مشرق وی [خراسان] هندوستان است و جنوب وی بعضی از حدود خراسان است و بعضی بیابان کرگس کوه و مغرب وی نواحی گرگانست و حدود غور و شمال وی رود جیحون است. و این ناحیتیست بزرگ با خواستۀ بسیار و نعمتی فراح. و نزدیک میانه آبادانی جهانست و اندروی معدنهاء زرست و سیم و گوهرهایی که از کوه خیزد. و از این ناحیت اسب خیزد و مردمان جنگی...»<ref>'''''حدودالعالم من المشرق الی المغرب.''''' به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص 88.</ref>. حمدالله مستوفی نیز در ذکر «ارباع [نواحی] مملکت خراسان» می‌گوید: «درو چند شهرست. حدودش با ولایت قُهستان و قومس و [[استان مازندران|مازندران]] و مَفازه [بیابان] خوارزم پیوسته است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب.''''' به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 211.</ref>.


«ناحیت مشرق وی ]خراسان[ هندوستان است و جنوب وی بعضی از حدود خراسان است و بعضی بیابان كرگس كوه و مغرب وی نواحی گرگانست و حدود غور و شمال وی رود جیحون است. و این ناحیتیست بزرگ با خواستۀ بسیار و نعمتی فراح. و نزدیك میانه آبادانی جهانست و اندروی معدنهاء زرست و سیم و گوهرهایی كه از كوه خیزد. و از این ناحیت اسب خیزد و مردمان جنگی...».<sup>11</sup> حمدالله مستوفی نیز در ذكر «ارباع [نواحی] مملكت خراسان» می‌گوید: «درو چند شهرست. حدودش با ولایت قُهستان و قومس و مازندران و مَفازه [بیابان] خوارزم پیوسته است...».<sup>12</sup>
خراسان پس از اسلام نیز آن گونه شهرت و اهمیت داشته است که نام دروازه و راهی که از بغداد به سوی ایران گشوده می‌شده است، دروازه و راه خراسان بوده است<ref name=":0" />. این خطه مقر و پایگاه حکومتی مأمون، فرزند ‌هارون الرشید خلیفه مقتدر عباسی بوده است و نیز مدفن خود خلیفه. عزیمت امام هشتم شیعیان جهان [[علی بن موسی الرضا(ع)|حضرت امام رضا(ع)]] به خراسان و وجود مرقد مطهر ایشان در نزدیکی شهر باستانی توس، خطه خراسان را پرآوازه‌تر ساخت، به گونه‌ای که در حال حاضر شهر زیارتی [[مشهد|مشهد مقدس]]، پس از [[مکه]] معظمه بزرگ ترین قطب زیارتی در جهان [[اسلام]] است<ref name=":0">لسترنج، گای. '''''جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی.''''' تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 92.</ref>.


خراسان پس از اسلام نیز آن گونه شهرت و اهمیت داشته است كه نام دروازه و راهی كه از بغداد به سوی ایران گشوده می‌شده است، دروازه و راه خراسان بوده است.<sup>13</sup> این خطه مقر و پایگاه حكومتی مأمون، فرزند ‌هارون الرشید خلیفه مقتدر عباسی بوده است و نیز مدفن خود خلیفه. عزیمت امام هشتم شیعیان جهان حضرت امام رضا(ع) به خراسان و وجود مرقد مطهر ایشان در نزدیكی شهر باستانی توس، خطه خراسان را پرآوازه‌تر ساخت، به گونه‌ای كه در حال حاضر شهر زیارتی مشهد مقدس، پس از مكه معظمه بزرگ ترین قطب زیارتی در جهان اسلام است.<sup>13</sup>
در 1383 و در طرح تقسیم استان خراسان به سه استان، در شمال (به مرکزیت [[بجنورد]])، در جنوب (به مرکزیت بیرجند) و در مرکز (به مرکزیت [[مشهد]])، قسمت مرکزی استان، به احترام [[علی بن موسی الرضا(ع)|حضرت امام رضا(ع)]]، «خراسان رضوی» نام گرفت<ref>دفتر تقسیمات كشوری. '''''تقسیمات كشوری'''''. (دفترك). تهران: وزارت كشور، 1383.</ref>.


در 1383 و در طرح تقسیم استان خراسان به سه استان، در شمال (به مركزیت بجنورد)، در جنوب (به مركزیت بیرجند) و در مرکز (به مرکزیت مشهد)، قسمت مركزی استان، به احترام حضرت امام رضا(ع)، «خراسان رضوی» نام گرفت.<sup>14</sup>
جمعیت شهرستان‌هایی که خراسان رضوی را تشکیل می‌دهند، در سرشماری 1375، مجموعاً 4/789/423  تن بوده است که با توجه به رشد طبیعی جمعیت و مهاجرپذیری، به ویژه در شهر [[مشهد]]، جمعیت استان در سرشماری 1385 بسیار بیشتر از جمعیت آن در 1375 خواهد بود. جمعیت مرکز استان ([[مشهد|شهر مشهد]]) در 1375 تعداد 1887405 تن بوده که طبق پیش بینی‌های آماری در 1384 به 2070604 تن رسیده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان خراسان رضوی.''''' تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص58.</ref><ref>مركز آمار ایران. '''''بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور'''''. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 101 و 104.</ref>.


جمعیت شهرستان‌هایی كه خراسان رضوی را تشكیل می‌دهند، در سرشماری 1375، مجموعاً 428/789/4 تن بوده است كه با توجه به رشد طبیعی جمعیت و مهاجرپذیری، به ویژه در شهر مشهد، جمعیت استان در سرشماری 1385 بسیار بیشتر از جمعیت آن در 1375 خواهد بود. جمعیت مركز استان (شهر مشهد) در 1375 تعداد 1887405 تن بوده كه طبق پیش بینی‌های آماری در 1384 به 2070604 تن رسیده است.<sup>15</sup>
استان خراسان (مجموعه سه استان [[استان خراسان رضوی|رضوی]]، [[استان خراسان شمالی|شمالی]] و [[استان خراسان جنوبی|جنوبی]] کنونی) در 1316 با نام استان نهم تأسیس شد و در 1339 نام تاریخی آن (خراسان) مجدداً رسمیت یافت<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات كشوری'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص91 و 98.</ref>.


استان خراسان (مجموعه سه استان رضوی، شمالی و جنوبی كنونی) در 1316 با نام استان نهم تأسیس شد و در 1339 نام تاریخی آن (خراسان) مجدداً رسمیت یافت.<sup>16</sup>
== نیز نگاه کنید به ==


* [[استان خراسان جنوبی]]
* [[استان خراسان شمالی]]
* [[مشهد]]
* [[نیشابور]]
* [[بجنورد]]
* [[علی بن موسی الرضا(ع)]]


== مآخذ ==
<references />


مآخذ:
== منبع اصلی ==
 
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
1.  
 
2.  
 
3.   دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.
 
4.   گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص110 و 111 (نقشه طبیعی استان خراسان رضوی).
 
5.   همان؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 273؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ( حوضه آبریز ایران مركزی.) تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 110 و 111.
 
6.   سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 339–29.
 
7.   همان. ص 34، 39 و 40.
 
8.   همان. ص 8 و 12.
 
9.   مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 163، 175، 176 و 215.
 
10. همان. ص 288، 290، 299.
 
11. حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص 88.
 
12.  مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 211.
 
13. لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 92.
 
14. دفتر تقسیمات كشوری. تقسیمات كشوری. (دفترك). تهران: وزارت كشور، 1383.
 
15. الف: منبع 6. ص 58.
 
ب: مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 101 و 104.
 
16. امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص91 و 98.


== نویسنده مقاله ==
غلامحسین تکمیل همایون
غلامحسین تکمیل همایون
[[رده:جغرافیا]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۷ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۰:۲۵

خراسان رضوی، استانی در شمال شرقی ایران، به مرکزیت شهر مشهد.

استان خراسان رضوی، قابل بازیابی ازhttps://servatafarini.com/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C/

این استان از شمال با کشور ترکمنستان و استان خراسان شمالی، از شرق با کشور افغانستان، از جنوب با استان خراسان جنوبی، از جنوب غرب با استان یزد و از غرب با استان سمنان همسایه است[۱].

خراسان رضوی با مختصات جغرافیایی '13 ˚56 تا '16 ˚61 طول شرقی و '08 ˚33 تا '43 ˚37 عرض شمالی و 692/145112 کم وسعت، 8/8 درصد از مساحت سرزمین ایران را تشکیل می‌دهد[۲]. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، استان دارای 20 شهرستان، 64 بخش، 161 دهستان و 69 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: بردسکن، تایباد، تربت جام، تربت حیدریه، چِناران، خلیل آباد، خواف، دَرْگَز، رَشْتْخوار، سبزوار، سَرَخْس، فردوس، فریمان، قوچان، کاشْمَر، کَلات، گُناباد، مشهد، نیشابور، مه ولات (به مرکزیت فیض آباد)[۳].

در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، سه رشته کوه با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی به نام‌های هزار مسجد، بینالود و جُغَتای در شمال استان به چشم می‌خورد که توسط کَشَف‌رود و رود جَوین از هم جدا شده‌اند. دامنه‌های شمالی هزار مسجد، واقع در مرز طبیعی خراسان رضوی با ترکمنستان، سرزمینی هموار به نظر می‌آید و جلگه سرخس در بخش شرقی آن قرار دارد. بلندترین قله استان به ارتفاع 3211م در کوه‌های بینالود، در غرب مرکز استان (مشهد) واقع شده است. مسیر رود کال شور سبزوار ارتفاعات شمالی خراسان رضوی را از کوه‌های مرکزی استان جدا می‌سازد. قله‌های مرتفع کوه‌های مرکزی چهل تن 3013م، شاهزاده قاسم 2813م، کوه سلیمانی 2625م و کوه میان جام 2812م شناسایی شده‌اند. ارتفاعات موجود در مرز جنوب استان با استان خراسان جنوبی را اراضی پستی که رودهای کالِ دونَخ و کالِ شور از آن می‌گذرند، از کوه‌های مرکزی خراسان رضوی متمایز می‌کنند[۴].

رشته کوه‌های استان، منشأ سرچشمه رودخانه‌های متعددی هستند که برخی از آنها در داخل استان قرار دارند و سدهایی نظیر یَنْگِجَه نیشابور، طُرُق، کارده، فریمان، مدرس، باهز، دهقان و... که در دهه‌های اخیر ساخته شده‌اند، مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند و برخی دیگر از جمله کَشَف‌رود، جام رود به نمکزارها و رودخانه‌های مرزی منتهی می‌شوند.

کالِ شور سبزوار و اترک نیز از جمله رودهایی است که وارد استان‌های همسایه غربی (خراسان شمالی و سمنان) می‌شوند. کویر نمک در مرز مشترک استان‌های یزد و خراسان رضوی و کالِ نمکزار در مرز افغانستان نیز مقصد رودهایی با نامهای کالِ شور، کالِ نمک، کالِ دونَخ، کالِ سالار و ... هستند[۵].

بیش از 60 درصد سطح استان خراسان رضوی را مناطق بیابانی و نیمه بیابانی فرا گرفته است و از مجموع 20 شهرستان استان، تعداد 13 شهرستان به طور کامل در بیابان واقع شده، یا قسمت‌هایی از آن‌ها بیابانی است. گرچه در سال‌های اخیر با تثبیت شن‌های روان و کاشت انواع نهال، سعی در مهار کردن و جلوگیری از گسترش بیابان‌ها شده است، ولیکن این بیابان‌ها به سبب استفاده از انرژی آفتابی و بادی، مواد معدنی و حتی توسعه گردشگری در آن‌ها، دارای اثرات مثبتی نیز در استان بوده است[۶].

در استان خراسان رضوی، مجموعه‌های جنگلی چندی، از جمله در ارتفاعات هزار مسجد و بینالود و نیز مراتع مختلفی با درجات خوب و متوسط (حدود 15 درصد) و فقیر و خیلی فقیر (85 درصد) وجود دارد که تا حدودی موجب رونق دامداری، از جمله پرورش شتر در مناطق خشک و بیابانی شده است[۷].

این استان به لحاظ آب و هوایی در معرض توده هوای سرد قطبی از شمال، توده هوای مرطوب غربی از مرزهای غربی و توده هوای گرم و خشک از مرزهای جنوبی استان که در همسایگی کویر مرکزی ایران واقع است، قرار دارد. میزان بارندگی از 100-140 مم در جنوب استان تا 260-300 مم در مناطق کوهستانی متغییر است[۸].

برخی پتانسیل‌ها و امکانات مساعد طبیعی، استفاده مطلوب از ویژگی‌های اقلیمی، بهره گیری از آب قنات از گذشته‌های دور تا کنون، احداث سد و مهار آب‌های سطحی برای مصارف کشاورزی، در مجموع استان را به یکی از قطب‌های مهم کشاورزی کشور درآورده است. این استان به لحاظ تعداد بهره‌برداران کشاورزی، میزان تولید محصولات زراعی، مساحت اراضی زیر کشت، تولید گندم و جو و محصولات باغی و گوشت قرمز و مانند آنها در صدر استان‌های کشور جای گرفته است[۹].

استان خراسان رضوی به لحاظ فعالیت کارگاه‌ها و مراکز تولیدی و صنعتی، به ویژه در دهه‌های اخیر در آن رشد چشمگیری داشته و در این زمینه پس از استان‌های تهران و اصفهان در صدر استان‌های دیگر کشور قرار گرفته است[۱۰]. استان به لحاظ موقعیت جغرافیایی و ارتباط با کشورهای همسایه در زمینه‌های مختلف دارای اهمیت ویژه‌ای است.

خراسان، سرزمینی تاریخی و با مدنیتی کهن است و حدود و ثغور خراسان در گذشته بسیار بیشتر از آن اندازه‌ای است که امروز در محدوده مرزهای ایران جای دارد. در حدودالعالم افزون بر ذکر شهرها و آبادی‌های مهم خراسان، فقط 18 بار از سرزمین خراسان نام برده شده و حدود آن بدین شرح بیان شده است:

«ناحیت مشرق وی [خراسان] هندوستان است و جنوب وی بعضی از حدود خراسان است و بعضی بیابان کرگس کوه و مغرب وی نواحی گرگانست و حدود غور و شمال وی رود جیحون است. و این ناحیتیست بزرگ با خواستۀ بسیار و نعمتی فراح. و نزدیک میانه آبادانی جهانست و اندروی معدنهاء زرست و سیم و گوهرهایی که از کوه خیزد. و از این ناحیت اسب خیزد و مردمان جنگی...»[۱۱]. حمدالله مستوفی نیز در ذکر «ارباع [نواحی] مملکت خراسان» می‌گوید: «درو چند شهرست. حدودش با ولایت قُهستان و قومس و مازندران و مَفازه [بیابان] خوارزم پیوسته است...»[۱۲].

خراسان پس از اسلام نیز آن گونه شهرت و اهمیت داشته است که نام دروازه و راهی که از بغداد به سوی ایران گشوده می‌شده است، دروازه و راه خراسان بوده است[۱۳]. این خطه مقر و پایگاه حکومتی مأمون، فرزند ‌هارون الرشید خلیفه مقتدر عباسی بوده است و نیز مدفن خود خلیفه. عزیمت امام هشتم شیعیان جهان حضرت امام رضا(ع) به خراسان و وجود مرقد مطهر ایشان در نزدیکی شهر باستانی توس، خطه خراسان را پرآوازه‌تر ساخت، به گونه‌ای که در حال حاضر شهر زیارتی مشهد مقدس، پس از مکه معظمه بزرگ ترین قطب زیارتی در جهان اسلام است[۱۳].

در 1383 و در طرح تقسیم استان خراسان به سه استان، در شمال (به مرکزیت بجنورد)، در جنوب (به مرکزیت بیرجند) و در مرکز (به مرکزیت مشهد)، قسمت مرکزی استان، به احترام حضرت امام رضا(ع)، «خراسان رضوی» نام گرفت[۱۴].

جمعیت شهرستان‌هایی که خراسان رضوی را تشکیل می‌دهند، در سرشماری 1375، مجموعاً 4/789/423 تن بوده است که با توجه به رشد طبیعی جمعیت و مهاجرپذیری، به ویژه در شهر مشهد، جمعیت استان در سرشماری 1385 بسیار بیشتر از جمعیت آن در 1375 خواهد بود. جمعیت مرکز استان (شهر مشهد) در 1375 تعداد 1887405 تن بوده که طبق پیش بینی‌های آماری در 1384 به 2070604 تن رسیده است[۱۵][۱۶].

استان خراسان (مجموعه سه استان رضوی، شمالی و جنوبی کنونی) در 1316 با نام استان نهم تأسیس شد و در 1339 نام تاریخی آن (خراسان) مجدداً رسمیت یافت[۱۷].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خراسان رضوی). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.
  2. ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 23.
  3. ↑ دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.
  4. ↑ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص110 و 111 (نقشه طبیعی استان خراسان رضوی).
  5. ↑ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 273؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ( حوضه آبریز ایران مركزی.) تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 110 و 111.
  6. ↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 339–29.
  7. ↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 34, 39, 40.
  8. ↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 8-12.
  9. ↑ مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 163، 175، 176 و 215.
  10. ↑ مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 288, 290, 299.
  11. ↑ حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص 88.
  12. ↑ مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 211.
  13. ↑ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 92.
  14. ↑ دفتر تقسیمات كشوری. تقسیمات كشوری. (دفترك). تهران: وزارت كشور، 1383.
  15. ↑ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص58.
  16. ↑ مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 101 و 104.
  17. ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص91 و 98.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=استان_خراسان_رضوی&oldid=6952»