سلجوقیان: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''[[سلجوقیان]]،''' بزرگترین و مهمترین سلسله از حاکمان ترک در ایران (حک: 429-700ق / 1038-1301م). نسب سلجوقیان به سلجوق بن دقاق (تقاق = سخت کمان) رئیس یکی از قبایل ترکمان غز (اُغُز) میرسد<ref>راوندی، محمد بن علی بن سلیمان، '''''راحه الصدور و ایه السرور'''''. تصحیح محمد اقبال، به اهتمام مجتبی مینوی، تهران: امیرکبیر، چاپ دوم، 1362، ص 97-114.</ref>. | '''[[سلجوقیان]]،''' بزرگترین و مهمترین سلسله از حاکمان ترک در [[ایران]] (حک: 429-700ق / 1038-1301م). نسب سلجوقیان به سلجوق بن دقاق (تقاق = سخت کمان) رئیس یکی از قبایل ترکمان غز (اُغُز) میرسد<ref>راوندی، محمد بن علی بن سلیمان، '''''راحه الصدور و ایه السرور'''''. تصحیح محمد اقبال، به اهتمام مجتبی مینوی، تهران: امیرکبیر، چاپ دوم، 1362، ص 97-114.</ref>. | ||
سلجوق پس از اختلاف با سران غز، به شمال شرق ایران مهاجرت کرد و با پذیرش اسلام در برابر کفار ترک از مسلمانان حمایت کرد<ref>حسین، صدرالدین. '''''اخبار الدوله السلجوقیه.''''' تصحیح محمد اقبال، لاهور: دانشگاه پنجاب، 1933، ص 5.</ref>. | سلجوق پس از اختلاف با سران غز، به شمال شرق [[ایران]] مهاجرت کرد و با پذیرش اسلام در برابر کفار ترک از مسلمانان حمایت کرد<ref>حسین، صدرالدین. '''''اخبار الدوله السلجوقیه.''''' تصحیح محمد اقبال، لاهور: دانشگاه پنجاب، 1933، ص 5.</ref>. | ||
پس از او فرزندانش در حرکت به داخل ایران به نزدیکی بخارا مهاجرت کردند<ref> باسورث، کیلفورد ادموند، '''''تاریخ غزنویان'''''. ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، 1356، ص 225. </ref> و محمود غزنوی وادار شد انان را تحت امر ارسلان بن سلجوق به نواحی مختلف خراسان کوچ دهد<ref>'''''تاریخ ایران کمبریج'''''. ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، ج 5، 1381، ص 29.</ref>. سرانجام بر اثر قدرتیابی سلجوقیان، در مرو به نام چغری بیک داوود و در توس و نیشابور به نام طغرل بیک خطبه خوانده شد<ref>بنداری، '''''زبده النصر و نخبه العصره'''''. ترجمه محمدحسین خلیلی بنیاد فرهنگ ایران، 1356، ص 8؛ راوندی، ص 97.</ref>. (429ق / 1038م) بعد از شکست مسعود غزنوی در دندانقان <ref>ابن اثیر، عزالدین، '''''کامل، تاریخ بزرگ اسلام و ایران'''''. ترجمه عباس خلیلی، ابوالقاسم حالت، انتشارات علمی، ص 197- | پس از او فرزندانش در حرکت به داخل ایران به نزدیکی بخارا مهاجرت کردند<ref> باسورث، کیلفورد ادموند، '''''تاریخ غزنویان'''''. ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، 1356، ص 225. </ref> و محمود غزنوی وادار شد انان را تحت امر ارسلان بن سلجوق به نواحی مختلف خراسان کوچ دهد<ref>'''''تاریخ ایران کمبریج'''''. ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، ج 5، 1381، ص 29.</ref>. سرانجام بر اثر قدرتیابی سلجوقیان، در مرو به نام چغری بیک داوود و در توس و نیشابور به نام طغرل بیک خطبه خوانده شد<ref>بنداری، '''''زبده النصر و نخبه العصره'''''. ترجمه محمدحسین خلیلی بنیاد فرهنگ ایران، 1356، ص 8؛ راوندی، ص 97.</ref>. (429ق / 1038م) بعد از شکست مسعود غزنوی در دندانقان <ref>ابن اثیر، عزالدین، '''''کامل، تاریخ بزرگ اسلام و ایران'''''. ترجمه عباس خلیلی، ابوالقاسم حالت، انتشارات علمی، ص 197-196.</ref><ref>گردیزی، '''''زین الاخبار'''''. تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ص 204.</ref> (431ق / 1040م)، تصرف [[گرگان]] و طبرستان و شکست [[زیاریان]]، اسیر کردن ملک رحیم و بر انداختن [[آل بویه]]<sup>*</sup> از اقدامات مهم طغرل است<ref>خواند میر، غیاثالدین بن همامالدین الحسینی. '''''حبیبالسیر فی اخبار افراد بشر'''''. ج 2، کتابفروشی خیام، 1353، ص 503-507.</ref>. | ||
در زمان طغرل، سلجوقیان در غرب تا | در زمان طغرل، سلجوقیان در غرب تا آسیای صغیر و متصرفات فاطمیان مصر پیش رفتند<ref>'''''مجملالتواریخ و القصص'''''. به تصحیح ملکالشعرا بهار، تهران: کلاله خاور، 1318، ص 407، 408.</ref>. الب ارسلان (455-465ق / ؟ م) برادرزاده طغرل که از کفایت وزیرانی چون عمیدالملک کندری و خواجه نظامالملک طوسی بهره میبرد و در نبرد ملازگرد، رومانوس دیوجانوس[Romanus Diyojānūs] امپراتور روم شرقی را شکست داد و به سلطه رومیان در ارمنستان خاتمه داد (463ق / 1071م)<ref>نیشابوری، امام ظهیرالدین، '''''سلجوقنامه'''''. به کوشش محمد رمضانی، تهران: کلاله خاور، 1332، ص19. </ref>. دوره حکومت ملکشاه با تدابیر نظامالملک اوج قدرت سلجوقیان بود. | ||
قتل نظامالملک و مرگ ملکشاه (488ق / ؟ م) همراه با درگیریهای داخلی و اختلاف بر سر جانشینی موجب تجزیه و ضعف سلجوقیان گردید<ref>جوینی، عطاء ملک. '''''جهانگشای جوینی'''''. تصحیح محمد بن عبدالوهاب قزوینی، هلند، لیدن، انتشارات بریل 1329، ص | قتل نظامالملک و مرگ ملکشاه (488ق / ؟ م) همراه با درگیریهای داخلی و اختلاف بر سر جانشینی موجب تجزیه و ضعف سلجوقیان گردید<ref>جوینی، عطاء ملک. '''''جهانگشای جوینی'''''. تصحیح محمد بن عبدالوهاب قزوینی، هلند، لیدن، انتشارات بریل 1329، ص 280.</ref><ref>بیهقی، علی بن زید (ابن فندوق)، تاریخ بیهق، تهران: ناشر، 1317، ص 272.</ref>. هر چند به قدرت رسیدن سلطان سنجر موجب بهبود اوضاع گردید، اما حمله غزان (548ق / 1153م) و غلبه تکش [[خوارزمشاهیان|خوارزمشاه]] بر طغرل سوم (590ق / 1194م) پایان حکومت سلجوقیان در خراسان بود<ref>حسینی، صدرالدین بن علی، '''''اخبار الدوله السلجوقی'''''. به کوشش محمد اقبال، بیروت: دارالافاق الجدیده، 1984، ص 30.</ref>. سلاجقه کرمان (قاوردیان) <ref>افضل کرمانی، ابوحامد. '''''سلجوقیان و غز در کرمان'''''. تحریر محمدابراهیم خبیصی، تصحیح محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، طهوری، چ اول، 1343.</ref> نیز مغلوب غزان شده بودند و تنها در [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق] و آسیای صغیر (روم شرقی) سلاجقه روم تا (700ق / 1301م) قدرت داشتند<ref>ابن بی بی، یحیی بن محمد'''''. اخبار سلاجقه روم'''''. تعلیقات محمدجواد مشکور، تبریز: کتابفروشی تهران، 1350، صفحات مختلف. </ref>. [[اتابکان]] نیز که در مناطق مختلف سرپرستی شاهزادگان سلجوقی را عهدهدار بودند، اعلام استقلال کردند. همچنین از گرفتاریهای عمده سلجوقیان ظهور [[اسماعیلیه|اسماعیلیان]] نزاری به رهبری حسن صباح در قلعه الموت بود. (483ق / 1090م)<ref>مورگان، دیوید. '''''ایران در قرون وسطی'''''. ترجمه عباس مخبر، تهران: طرح نو، 1373، ص 59-60.</ref>. | ||
ترکمانان سلجوقی با اموختن اداب و سنن و شیوه حکمرانی ایرانی، تحت تأثیر دیوانسالاران با تدبیر ایرانی قرار داشتند<ref> | ترکمانان سلجوقی با اموختن اداب و سنن و شیوه حکمرانی ایرانی، تحت تأثیر دیوانسالاران با تدبیر ایرانی قرار داشتند<ref>کلوزنر، کارلا. '''''دیوانسالاری در عهد سلجوقی'''''. ترجمه یعقوب اژند، تهران: امیرکبیر، 1363.</ref>. در این دوره شاعران، نویسندگان و دانشمندان بسیاری از جمله فخرالدین گرگانی، خیام (رباعیسرا، ریاضیدان و تدوینگر تقویم جلالی)، ناصرخسرو، انوری، قطران، تبریزی، جلابی هجویری، محمد بن منور، گردیزی، راوندی، کیکاووس بن اسکندر و عارفانی مانند: باباطاهر، غزالی، سنایی و نجمالدین کبری و غیره ظهور کردند. صنایع، هنرها و معماری [[ایران]] در این دوره تأثیر جهانی بسیاری از خود بر جای گذارد. سفالسازی، نساجی، فلزکاری و معماری به ویژه در کاربرد آجر، لعاب و کاشی گسترش چشمگیری داشت<ref>درک، هیل'''''. معماری و تزیینات اسلامی'''''. ترجمه مهرداد وحدتی، تهران: قلم، 1375، صفحات مختلف.</ref> که نمونههای ان را میتوان در [[مسجد جامع اصفهان|مساجد جامع اصفهان]]، [[استان قزوین|قزوین]]، ورامین و... مشاهده کرد. | ||
== | == نیز نگاه کنید به == | ||
* [[زیاریان]] | |||
* [[آل بویه]] | |||
== مآخذ == | |||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | == منبع اصلی == | ||
دانشنامه ایران | [https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | ||
== نویسنده | == نویسنده مقاله == | ||
حشمت الله عزیزی | حشمت الله عزیزی | ||
[[رده:تاریخ]] | |||
[[رده:تاریخ و باستان شناسی]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۲۱:۴۵
سلجوقیان، بزرگترین و مهمترین سلسله از حاکمان ترک در ایران (حک: 429-700ق / 1038-1301م). نسب سلجوقیان به سلجوق بن دقاق (تقاق = سخت کمان) رئیس یکی از قبایل ترکمان غز (اُغُز) میرسد[۱].
سلجوق پس از اختلاف با سران غز، به شمال شرق ایران مهاجرت کرد و با پذیرش اسلام در برابر کفار ترک از مسلمانان حمایت کرد[۲].
پس از او فرزندانش در حرکت به داخل ایران به نزدیکی بخارا مهاجرت کردند[۳] و محمود غزنوی وادار شد انان را تحت امر ارسلان بن سلجوق به نواحی مختلف خراسان کوچ دهد[۴]. سرانجام بر اثر قدرتیابی سلجوقیان، در مرو به نام چغری بیک داوود و در توس و نیشابور به نام طغرل بیک خطبه خوانده شد[۵]. (429ق / 1038م) بعد از شکست مسعود غزنوی در دندانقان [۶][۷] (431ق / 1040م)، تصرف گرگان و طبرستان و شکست زیاریان، اسیر کردن ملک رحیم و بر انداختن آل بویه* از اقدامات مهم طغرل است[۸].
در زمان طغرل، سلجوقیان در غرب تا آسیای صغیر و متصرفات فاطمیان مصر پیش رفتند[۹]. الب ارسلان (455-465ق / ؟ م) برادرزاده طغرل که از کفایت وزیرانی چون عمیدالملک کندری و خواجه نظامالملک طوسی بهره میبرد و در نبرد ملازگرد، رومانوس دیوجانوس[Romanus Diyojānūs] امپراتور روم شرقی را شکست داد و به سلطه رومیان در ارمنستان خاتمه داد (463ق / 1071م)[۱۰]. دوره حکومت ملکشاه با تدابیر نظامالملک اوج قدرت سلجوقیان بود.
قتل نظامالملک و مرگ ملکشاه (488ق / ؟ م) همراه با درگیریهای داخلی و اختلاف بر سر جانشینی موجب تجزیه و ضعف سلجوقیان گردید[۱۱][۱۲]. هر چند به قدرت رسیدن سلطان سنجر موجب بهبود اوضاع گردید، اما حمله غزان (548ق / 1153م) و غلبه تکش خوارزمشاه بر طغرل سوم (590ق / 1194م) پایان حکومت سلجوقیان در خراسان بود[۱۳]. سلاجقه کرمان (قاوردیان) [۱۴] نیز مغلوب غزان شده بودند و تنها در عراق و آسیای صغیر (روم شرقی) سلاجقه روم تا (700ق / 1301م) قدرت داشتند[۱۵]. اتابکان نیز که در مناطق مختلف سرپرستی شاهزادگان سلجوقی را عهدهدار بودند، اعلام استقلال کردند. همچنین از گرفتاریهای عمده سلجوقیان ظهور اسماعیلیان نزاری به رهبری حسن صباح در قلعه الموت بود. (483ق / 1090م)[۱۶].
ترکمانان سلجوقی با اموختن اداب و سنن و شیوه حکمرانی ایرانی، تحت تأثیر دیوانسالاران با تدبیر ایرانی قرار داشتند[۱۷]. در این دوره شاعران، نویسندگان و دانشمندان بسیاری از جمله فخرالدین گرگانی، خیام (رباعیسرا، ریاضیدان و تدوینگر تقویم جلالی)، ناصرخسرو، انوری، قطران، تبریزی، جلابی هجویری، محمد بن منور، گردیزی، راوندی، کیکاووس بن اسکندر و عارفانی مانند: باباطاهر، غزالی، سنایی و نجمالدین کبری و غیره ظهور کردند. صنایع، هنرها و معماری ایران در این دوره تأثیر جهانی بسیاری از خود بر جای گذارد. سفالسازی، نساجی، فلزکاری و معماری به ویژه در کاربرد آجر، لعاب و کاشی گسترش چشمگیری داشت[۱۸] که نمونههای ان را میتوان در مساجد جامع اصفهان، قزوین، ورامین و... مشاهده کرد.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ راوندی، محمد بن علی بن سلیمان، راحه الصدور و ایه السرور. تصحیح محمد اقبال، به اهتمام مجتبی مینوی، تهران: امیرکبیر، چاپ دوم، 1362، ص 97-114.
- ↑ حسین، صدرالدین. اخبار الدوله السلجوقیه. تصحیح محمد اقبال، لاهور: دانشگاه پنجاب، 1933، ص 5.
- ↑ باسورث، کیلفورد ادموند، تاریخ غزنویان. ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، 1356، ص 225.
- ↑ تاریخ ایران کمبریج. ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر، ج 5، 1381، ص 29.
- ↑ بنداری، زبده النصر و نخبه العصره. ترجمه محمدحسین خلیلی بنیاد فرهنگ ایران، 1356، ص 8؛ راوندی، ص 97.
- ↑ ابن اثیر، عزالدین، کامل، تاریخ بزرگ اسلام و ایران. ترجمه عباس خلیلی، ابوالقاسم حالت، انتشارات علمی، ص 197-196.
- ↑ گردیزی، زین الاخبار. تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ص 204.
- ↑ خواند میر، غیاثالدین بن همامالدین الحسینی. حبیبالسیر فی اخبار افراد بشر. ج 2، کتابفروشی خیام، 1353، ص 503-507.
- ↑ مجملالتواریخ و القصص. به تصحیح ملکالشعرا بهار، تهران: کلاله خاور، 1318، ص 407، 408.
- ↑ نیشابوری، امام ظهیرالدین، سلجوقنامه. به کوشش محمد رمضانی، تهران: کلاله خاور، 1332، ص19.
- ↑ جوینی، عطاء ملک. جهانگشای جوینی. تصحیح محمد بن عبدالوهاب قزوینی، هلند، لیدن، انتشارات بریل 1329، ص 280.
- ↑ بیهقی، علی بن زید (ابن فندوق)، تاریخ بیهق، تهران: ناشر، 1317، ص 272.
- ↑ حسینی، صدرالدین بن علی، اخبار الدوله السلجوقی. به کوشش محمد اقبال، بیروت: دارالافاق الجدیده، 1984، ص 30.
- ↑ افضل کرمانی، ابوحامد. سلجوقیان و غز در کرمان. تحریر محمدابراهیم خبیصی، تصحیح محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، طهوری، چ اول، 1343.
- ↑ ابن بی بی، یحیی بن محمد. اخبار سلاجقه روم. تعلیقات محمدجواد مشکور، تبریز: کتابفروشی تهران، 1350، صفحات مختلف.
- ↑ مورگان، دیوید. ایران در قرون وسطی. ترجمه عباس مخبر، تهران: طرح نو، 1373، ص 59-60.
- ↑ کلوزنر، کارلا. دیوانسالاری در عهد سلجوقی. ترجمه یعقوب اژند، تهران: امیرکبیر، 1363.
- ↑ درک، هیل. معماری و تزیینات اسلامی. ترجمه مهرداد وحدتی، تهران: قلم، 1375، صفحات مختلف.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
حشمت الله عزیزی