طیلسان: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[پرونده:طلیسان.jpg|بندانگشتی|300x300پیکسل|طلیسان ، قابل بازیابی از<nowiki/>https://wikijoo.ir/]] | [[پرونده:طلیسان.jpg|بندانگشتی|300x300پیکسل|طلیسان ، قابل بازیابی از<nowiki/>https://wikijoo.ir/]] | ||
طیلسان، نوعی شنل'''٭'''یا [[ردا|ردای]]'''٭'''[[چادر]]'''٭'''مانند بود، که آن را اغلب بر سر و به ندرت بر دوش انداخته، ادامه آن تا حد کمر و اغلب بلندتر و تا پایین بدن بوده است.این پوشش بعدها ویژه علما شد، و اصطلاح طیلسان داران مترادف با عالمان و رهبران فکری و دینی شد<ref>یادداشت مولف، نک : چیت ساز،محمد رضا.'''''تاریخ پوشاک ایرانیان'''''،انتشارات سمت، 1379، ص 91</ref>. | طیلسان، نوعی شنل'''٭'''یا [[ردا|ردای]]'''٭'''[[چادر]]'''٭'''مانند بود، که آن را اغلب بر سر و به ندرت بر دوش انداخته، ادامه آن تا حد کمر و اغلب بلندتر و تا پایین بدن بوده است. این پوشش بعدها ویژه علما شد، و اصطلاح طیلسان داران مترادف با عالمان و رهبران فکری و دینی شد<ref>یادداشت مولف، نک : چیت ساز،محمد رضا.'''''تاریخ پوشاک ایرانیان'''''،انتشارات سمت، 1379، ص 91</ref>. | ||
=== [[ایران باستان]] === | === [[ایران باستان]] === | ||
اگرچه طیلسان را واژه ای عربی دانسته اند،اما ظاهرا این واژه معرب شده ناحیه طالش و تالشان [[استان گیلان|گیلان]] است،زیرا این پوشش را بیشتر مردمان آن نواحی به سبب بارندگی و سرما استفاده می کرده اند و جوالیقی که کتابی در واژه های معرب شده فارسی در قرن پنجم نوشته،آن را در اصل لباسی ایرانی دانسته است<ref>جاحظ،ابوعثمان عمرو بن بحر.البیان و التبیین، تصحیح حسن سندوبی،مصر،'''''مطبعة الرحمانیه'''''،ج 1، ص 128</ref><ref>جوالیقی،ابومنصور.کتاب المعرب من الکلام العجمی علی حروف المعجم، مطبعة دارالکتب المصریه، 1361 ق، به نقل از دهخدا،ذیل طیلسان، شعوری حلبی،حسن. لسان العجم( فرهنگ فارسی به ترکی)بی تا،ج 2، ص 166;</ref>. در زمان خلافت ابوبکر،و در فتوحات اولیه مسلمین در ایران،خالدبن ولید در منطقه حیره،در مقابل دریافت وجوهی نقد و یک عدد طیلسان، صلح را پذیرفته است<ref>بلاذری،ابی العباس احمد بن یحیی. '''''فتوح البلدان'''''،حققه و شرح و حواشیه عبدالله انیس الطباع، عمرانیس الطباع،دارالنشرللجامعین، 1377 ق/ 1957 م،،ص 342</ref>. | اگرچه طیلسان را واژه ای عربی دانسته اند،اما ظاهرا این واژه معرب شده ناحیه طالش و تالشان [[استان گیلان|گیلان]] است،زیرا این پوشش را بیشتر مردمان آن نواحی به سبب بارندگی و سرما استفاده می کرده اند و جوالیقی که کتابی در واژه های معرب شده فارسی در قرن پنجم نوشته،آن را در اصل لباسی ایرانی دانسته است<ref>جاحظ،ابوعثمان عمرو بن بحر.البیان و التبیین، تصحیح حسن سندوبی،مصر،'''''مطبعة الرحمانیه'''''،ج 1، ص 128</ref><ref>جوالیقی،ابومنصور.کتاب المعرب من الکلام العجمی علی حروف المعجم، مطبعة دارالکتب المصریه، 1361 ق، به نقل از دهخدا،ذیل طیلسان، شعوری حلبی،حسن. لسان العجم( فرهنگ فارسی به ترکی)بی تا،ج 2، ص 166;</ref>. در زمان خلافت ابوبکر،و در فتوحات اولیه مسلمین در ایران،خالدبن ولید در منطقه حیره،در مقابل دریافت وجوهی نقد و یک عدد طیلسان، صلح را پذیرفته است<ref>بلاذری،ابی العباس احمد بن یحیی. '''''فتوح البلدان'''''،حققه و شرح و حواشیه عبدالله انیس الطباع، عمرانیس الطباع،دارالنشرللجامعین، 1377 ق/ 1957 م،،ص 342</ref>. | ||
ابتدای [[اسلام]] تا [[مغول ها|مغول]] | === ابتدای [[اسلام]] تا [[مغول ها|مغول]] === | ||
اعراب برای محافظت از گرما و سرما یا باد، گاه روی [[عمامه]]٭خود را پارچه ای به صورت چادر می انداختند که تا شانه ها یا پایین تر را می پوشاند<ref>حسن ابراهیم،حسن. '''''تاریخ السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی'''''، قاهره،الطبعه الثالثه، 1953 م، ج 1، ص 495</ref><ref>ابن رسته،احمد بن عمر اصفهانی.'''''الاعلاق النفیسه'''''،ترجمه حسین قره چانلو،امیرکبیر، 1365، ص 226 ; </ref>.عثمان خلیفه سوم به یکی از امیران طیلسانی به همراه جبه٭ای خزی اهدا کرد<ref>یعقوبی،احمد بن ابی یعقوب. '''''تاریخ'''''،بیروت،دارصادر، 1960 ج 2، ص 141</ref>.زنان نیز طیلسان بویژه کبود رنگ آن را استفاده می کردند<ref>نویری،شهاب الدین احمد بن عبدالوهاب. نهایه الارب فی فنون الادب،قاهره،مطبعه دارالکتب، 1373 ق/1955 م، ج 18، ص 174</ref><ref>" الطیالسه الزرق " یعقوبی.1960، ج 2 ، ص 135 ; </ref>.این پوشش البته بعدها ویژه علما وقضات شد.آنان نوع بلند و حاشیه دار ساخت بم را که از دیبای نازک( رفرف) بود،بیشتر می پوشیدند<ref>Lewis,B;C.Pellat;E.Bosworth.The world of Islam faith,people,culthre, London,1976,P.106,no 20</ref><ref>حسن،زکی محمد. '''''تاریخ نقاشی در ایران'''''،ترجمه ابوالقاسم سحاب،سحاب، 1372، ص 51</ref>.این طیلسان ها بیشتر به رنگ آبی، سیاه، سبز، کبود،، زرد و یا قرمز بود،واغلب نقوشی اسلیمی و مانند آن،روی آن دیده می شد.امیران رنگ سیاه و علما آبی آن را بیشتر می پوشیدند<ref name=":0">متز،آدام، '''''الحضاره الاسلامیه فی القرن الرابع'''''،نقله الی العربیه محمد عبدالهادی ابوریده،قاهره، لجنه التالیف و الترجمه، 1377 ق/1957 م، ج 2، ص 301</ref><ref name=":1">راوندی، محمد بن علی. '''''راحه الصدور وآیه السرور'''''،تصحیح محمد اقبال،لیدن،1921 م،صص 69-70;</ref><ref>Papadopoulo,A;Mazenod.L’Islam et l’art musulman, Paris,1969,P.131,no 29</ref><ref>Ibid,p.23,no 16</ref>. طلبه های جوان که هنوز به مرتبه بالاتر علمی نرسیده بودند،طیلسان خود را نپوشیده بلکه آن را تا کرده بر شانه خود می نهادند<ref>Supuler,B.Iran in frǜh-Islamischer zeit,Wiesbadan,1952,Pp.516-517</ref><ref>سنایی غزنوی،ابوالمجد. '''''دیوان'''''،به اهتمام مدرس رضوی،تهران،کتابخانه ابن سینا،1341، ص84 </ref><ref>مقدسی،ابوعبدالله محمد بن احمد.'''''احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم'''''،طبع دخویه،لیدن،بریل،1906 م، ص 328 </ref>. مردم طبرستان بویژه در زمستان از طیلسان های بلند استفاده می کردند<ref>ابن اثیر،عزالدین ابوالحسن.'''''الکامل فی التاریخ'''''،بیروت،دارصادر،داربیروت، 1385ق/ 1965 م، ج 5 ، ص 31 ، نویری . ج 6 ، ص 275</ref>.برخی از خلفای عباسی مانند سفاح<ref>ابن اثیر،عزالدین ابوالحسن.'''''الکامل فی التاریخ'''''،بیروت،دارصادر،داربیروت، 1385ق/ 1965 م، ج 5 ، ص 31 ، نویری . ج 5، ص 460</ref> و امین <ref>مسعودی،ابی الحسن علی. '''''مروج الذهب و معادن الجوهرفی التاریخ'''''،بتحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید،الطبعه الثالث،قاهره، 1377 ق/1958 م، ج 3 ، ص 420</ref> و ظاهرا مُسترشد<ref>ابن اثیر،عزالدین ابوالحسن.'''''الکامل فی التاریخ'''''،بیروت،دارصادر،داربیروت، 1385ق/ 1965 م، ج 5 ، ص 31 ، نویری. ج 10 ، ص 608</ref>، و نیز برخی از امرای صفاری<ref>'''''تاریخ سیستان'''''،مولف ناشناخته،تصحیح محمد تقی بهار،تهران،1314،صص342 ، 352 </ref>،طیلسان سیاه یا سبز داشته اند.سردار سپاه امین نیز طیلسانی بلند و سرمه ای رنگ داشته است<ref>یعقوبی،احمد بن ابی یعقوب. '''''تاریخ'''''،بیروت،دارصادر، 1960 ج 3 ، ص 167</ref>.وزیران و دیگر بزرگان نیز طیلسان داشته | اعراب برای محافظت از گرما و سرما یا باد، گاه روی [[عمامه]]٭خود را پارچه ای به صورت چادر می انداختند که تا شانه ها یا پایین تر را می پوشاند<ref>حسن ابراهیم،حسن. '''''تاریخ السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی'''''، قاهره،الطبعه الثالثه، 1953 م، ج 1، ص 495</ref><ref>ابن رسته،احمد بن عمر اصفهانی.'''''الاعلاق النفیسه'''''،ترجمه حسین قره چانلو،امیرکبیر، 1365، ص 226 ; </ref>. عثمان خلیفه سوم به یکی از امیران طیلسانی به همراه جبه٭ای خزی اهدا کرد<ref>یعقوبی،احمد بن ابی یعقوب. '''''تاریخ'''''،بیروت،دارصادر، 1960 ج 2، ص 141</ref>. زنان نیز طیلسان بویژه کبود رنگ آن را استفاده می کردند<ref>نویری،شهاب الدین احمد بن عبدالوهاب. نهایه الارب فی فنون الادب،قاهره،مطبعه دارالکتب، 1373 ق/1955 م، ج 18، ص 174</ref><ref>" الطیالسه الزرق " یعقوبی.1960، ج 2 ، ص 135 ; </ref>. این پوشش البته بعدها ویژه علما وقضات شد.آنان نوع بلند و حاشیه دار ساخت بم را که از دیبای نازک( رفرف) بود،بیشتر می پوشیدند<ref>Lewis,B;C.Pellat;E.Bosworth.The world of Islam faith,people,culthre, London,1976,P.106,no 20</ref><ref>حسن،زکی محمد. '''''تاریخ نقاشی در ایران'''''،ترجمه ابوالقاسم سحاب،سحاب، 1372، ص 51</ref>. این طیلسان ها بیشتر به رنگ آبی، سیاه، سبز، کبود،، زرد و یا قرمز بود،واغلب نقوشی اسلیمی و مانند آن،روی آن دیده می شد.امیران رنگ سیاه و علما آبی آن را بیشتر می پوشیدند<ref name=":0">متز،آدام، '''''الحضاره الاسلامیه فی القرن الرابع'''''،نقله الی العربیه محمد عبدالهادی ابوریده،قاهره، لجنه التالیف و الترجمه، 1377 ق/1957 م، ج 2، ص 301</ref><ref name=":1">راوندی، محمد بن علی. '''''راحه الصدور وآیه السرور'''''،تصحیح محمد اقبال،لیدن،1921 م،صص 69-70;</ref><ref>Papadopoulo,A;Mazenod.L’Islam et l’art musulman, Paris,1969,P.131,no 29</ref><ref>Ibid,p.23,no 16</ref>. طلبه های جوان که هنوز به مرتبه بالاتر علمی نرسیده بودند،طیلسان خود را نپوشیده بلکه آن را تا کرده بر شانه خود می نهادند<ref>Supuler,B.Iran in frǜh-Islamischer zeit,Wiesbadan,1952,Pp.516-517</ref><ref>سنایی غزنوی،ابوالمجد. '''''دیوان'''''،به اهتمام مدرس رضوی،تهران،کتابخانه ابن سینا،1341، ص84 </ref><ref>مقدسی،ابوعبدالله محمد بن احمد.'''''احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم'''''،طبع دخویه،لیدن،بریل،1906 م، ص 328 </ref>. مردم طبرستان بویژه در زمستان از طیلسان های بلند استفاده می کردند<ref>ابن اثیر،عزالدین ابوالحسن.'''''الکامل فی التاریخ'''''،بیروت،دارصادر،داربیروت، 1385ق/ 1965 م، ج 5 ، ص 31 ، نویری . ج 6 ، ص 275</ref>.برخی از خلفای عباسی مانند سفاح<ref>ابن اثیر،عزالدین ابوالحسن.'''''الکامل فی التاریخ'''''،بیروت،دارصادر،داربیروت، 1385ق/ 1965 م، ج 5 ، ص 31 ، نویری . ج 5، ص 460</ref> و امین <ref>مسعودی،ابی الحسن علی. '''''مروج الذهب و معادن الجوهرفی التاریخ'''''،بتحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید،الطبعه الثالث،قاهره، 1377 ق/1958 م، ج 3 ، ص 420</ref> و ظاهرا مُسترشد<ref>ابن اثیر،عزالدین ابوالحسن.'''''الکامل فی التاریخ'''''،بیروت،دارصادر،داربیروت، 1385ق/ 1965 م، ج 5 ، ص 31 ، نویری. ج 10 ، ص 608</ref>، و نیز برخی از امرای صفاری<ref>'''''تاریخ سیستان'''''،مولف ناشناخته،تصحیح محمد تقی بهار،تهران،1314،صص342 ، 352 </ref>،طیلسان سیاه یا سبز داشته اند.سردار سپاه امین نیز طیلسانی بلند و سرمه ای رنگ داشته است<ref>یعقوبی،احمد بن ابی یعقوب. '''''تاریخ'''''،بیروت،دارصادر، 1960 ج 3 ، ص 167</ref>.وزیران و دیگر بزرگان نیز طیلسان داشته اند، از جمله جعفر برمکی، وزیر خلیفه عباسی<ref>تنوخی،قاضی ابوعلی محسن بن علی.الفرج بعد الشده،'''''قاهره،دارالطباعه المحمدیه'''''،ترجمه و تالیف فارسی،حسین بن اسعد دهستانی،تصحیح اسماعیل حاکمی،تهران،اطلاعات، 1363- 1364، ج 1 ، صص 251-252 </ref> و یا البرغشی وزیر سامانی که طیلسانی ازملحم مرغزی داشت،که تارش از ابریشم و پودش از کرباس یا پنبه بود<ref>بیهقی،ابوالفضل محمد بن حسین. '''''تاریخ بیهقی'''''،به کوشش خلیل خطیب رهبر،تهران، سعدی، 1368، ج 2 ، ص 495 ، که در آنجا به جای طیلسان، از واژه طاقه استفاده شده است.</ref>. صاحب بن عباد وزیر آل بویه وقتی می خواست تدریس کند، به هیات اهل علم طیلسان بر سر انداخته، عمامه را نیز تحت الحنک می کرد<ref>یاقوت حموی،شهاب الدین. '''''معجم الادباء(ارشاد الاریب الی معرفه الادیب)''''' طبع احمد فرید رفاعی،قاهره، 1936- 1938 م، ج 2 ، ص 312 ، متز. ج 1 ، ص 298 . برای تحت الحنک، نک : عمامه</ref>. در منطقه فارس طیلسان پوشی چنان رواج یافته و همه گیر شده بود که نوشته اند حتی گدایان و مستان نیز طیلسان داشته اند،به این خاطر دبیران و کاتبان آنجا هرگز طیلسان نمی پوشیده اند<ref>Lewis,B;C.Pellat;E.Bosworth.P.49,no 20</ref><ref>ابن حوقل.'''''صوره الارض'''''،الطبعه الثانیه،لیدن،بریل، 1938-1939 م، ص 271 </ref>. کسانی را که طیلسان بر تن داشتند، برای دیدار وزیر شیراز راه نمی دادند تا آن که آن را از تن درآورده و به جایش [[دُراعه]]٭ میپوشیدند<ref>مقدسی،ابوعبدالله محمد بن احمد.'''''احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم'''''،طبع دخویه،لیدن،بریل،1906 م،صص 7 ، 440</ref>. باخرزی در مورد لباس [[صوفیه|صوفیان]]٭می نویسد:<blockquote>«صوفی اگر جامه وجود خود پاک کرده «فرجی» پیش گشاده درپوشد و فرجی پوشیدن مکروه است الا مشایخ را که فرجی به منزله طیلسان است»<ref>باخرزی،ابوالمفاخریحیی.'''''اوراد الاحباب و فصوص الآداب'''''،به کوشش ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، 1358( جلد دوم در فصوص الآداب ) ج2 ، صص 30-33</ref>.</blockquote> قومس<ref>باخرزی،ابوالمفاخریحیی.'''''اوراد الاحباب و فصوص الآداب'''''،به کوشش ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، 1358( جلد دوم در فصوص الآداب ) ج2 ، ص367</ref>، سُرﱢ درحوالی کاشان<ref>باخرزی،ابوالمفاخریحیی.'''''اوراد الاحباب و فصوص الآداب'''''،به کوشش ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، 1358( جلد دوم در فصوص الآداب ) ج2 ، صص 395-396</ref><ref>Stilman,Y.,N,Stilman.,T,Majda.Libas,EI '''<sup>2</sup>''' ,vol V,p.753</ref>،آبسکون<ref name=":2">باخرزی،ابوالمفاخریحیی.'''''اوراد الاحباب و فصوص الآداب'''''،به کوشش ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، 1358( جلد دوم در فصوص الآداب ) ج2 ،ص367</ref>، و طبرستان<ref name=":3">فقیهی،علی اصغر.'''''آل بویه و اوضاع زمان ایشان'''''، گیلان، صبا، 1357، ص 267;</ref><ref>ابن حوقل.'''''صوره الارض'''''،الطبعه الثانیه،لیدن،بریل، 1938-1939 م، ص323</ref><ref>مقدسی،ابوعبدالله محمد بن احمد.'''''احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم'''''،طبع دخویه،لیدن،بریل،1906 م،ص367</ref><ref>یعقوبی،احمد بن ابی یعقوب،'''''کتاب البلدان'''''،طبع دخویه،لیدن، 1891- 1892 م، ص 277</ref><ref name=":3" /><ref name=":2" />، طیلسان تولید می کرده اند. ری نوع پشمین<ref>'''''حدود العالم من المشرق الی المغرب'''''،مولف ناشناخته،مقدمه بارتولد،تعلیقات مینورسکی، ترجمه میرحسین شاه،تصحیح و حواشی مریم میراحمدی ، غلامرضا ورهرام،تهران،دانشگاه الزهراء، 1372، ص 392</ref><ref>مقدسی،ابوعبدالله محمد بن احمد.'''''احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم'''''،طبع دخویه،لیدن،بریل،1906 م، ص 391</ref>و بم نوع آهاردار و حاشیه دار ابریشمی نازک آن را تهیه میکردهاند<ref>مقدسی،ابوعبدالله محمد بن احمد.'''''احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم'''''،طبع دخویه،لیدن،بریل،1906 م،ص470</ref><ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>ابن حوقل.'''''صوره الارض'''''،الطبعه الثانیه،لیدن،بریل، 1938-1939 م، ص253 ، 271</ref>. | ||
[[مغول ها|مغول]] تا عصر حاضر | === [[مغول ها|مغول]] تا عصر حاضر === | ||
بزرگان این زمان از نوعی ازاین پوشش بویژه رنگ جگری، یا قهوه ای با نقوش سفید یا سبز آن را استفاده کردهاند<ref>28- Gray,B.La peinture Persane,Genève,1977,Pp.50-53</ref>.ظاهرا از دوره [[صفویان|صفوی]]٭به بعد استفاده از آن رو به فراموشی گذاشته است. در قرون اخیر این که برخی از علما یا دراویش گاه [[عبا]] یا [[ردا|ردای]] بردوش افتاده خود را، بالا آورده و برسر انداختهاند شاید تحت تاثیر طیلسان های قرون قبل بوده باشد. یکی از رساله های خطی در این مورد، «رساله فی العمامه و الطیلسان المربع» استانبول است<ref>مکتبه اسعد افندی،'''''استانبول'''''، جُنگ 696 ، 409- 413 نویسنده آن نامشخص .</ref>. <blockquote>طیلسان داران دین بودند آنجا نعره زن خانقه داران جان بودند آنجا جامه در<ref>سنایی غزنوی،'''''ابوالمجد. دیوان'''''،به اهتمام مدرس رضوی،تهران،کتابخانه ابن سینا، 1341، صص 84، 210، 267</ref><ref>برای برخی از اصطلاحات فارسی در مورد طیلسان ، نک : دهخدا،علی اکبر،'''''امثال و حکم'''''،امیرکبیر،1363، ج 2 ، ص 1078</ref></blockquote> | بزرگان این زمان از نوعی ازاین پوشش بویژه رنگ جگری، یا قهوه ای با نقوش سفید یا سبز آن را استفاده کردهاند<ref>28- Gray,B.La peinture Persane,Genève,1977,Pp.50-53</ref>.ظاهرا از دوره [[صفویان|صفوی]]٭به بعد استفاده از آن رو به فراموشی گذاشته است. در قرون اخیر این که برخی از علما یا دراویش گاه [[عبا]] یا [[ردا|ردای]] بردوش افتاده خود را، بالا آورده و برسر انداختهاند شاید تحت تاثیر طیلسان های قرون قبل بوده باشد. یکی از رساله های خطی در این مورد، «رساله فی العمامه و الطیلسان المربع» استانبول است<ref>مکتبه اسعد افندی،'''''استانبول'''''، جُنگ 696 ، 409- 413 نویسنده آن نامشخص .</ref>. <blockquote>طیلسان داران دین بودند آنجا نعره زن خانقه داران جان بودند آنجا جامه در<ref>سنایی غزنوی،'''''ابوالمجد. دیوان'''''،به اهتمام مدرس رضوی،تهران،کتابخانه ابن سینا، 1341، صص 84، 210، 267</ref><ref>برای برخی از اصطلاحات فارسی در مورد طیلسان ، نک : دهخدا،علی اکبر،'''''امثال و حکم'''''،امیرکبیر،1363، ج 2 ، ص 1078</ref>.</blockquote> | ||
== نیز نگاه کنید به == | == نیز نگاه کنید به == | ||
| خط ۲۹: | خط ۲۹: | ||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
محمدرضا چیت ساز | محمدرضا چیت ساز | ||
[[رده:جامعه و نظام اجتماعی]] | |||
[[رده:پوشاک]] | [[رده:پوشاک]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۶ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۶:۵۷
طیلسان، نوعی شنل٭یا ردای٭چادر٭مانند بود، که آن را اغلب بر سر و به ندرت بر دوش انداخته، ادامه آن تا حد کمر و اغلب بلندتر و تا پایین بدن بوده است. این پوشش بعدها ویژه علما شد، و اصطلاح طیلسان داران مترادف با عالمان و رهبران فکری و دینی شد[۱].
ایران باستان
اگرچه طیلسان را واژه ای عربی دانسته اند،اما ظاهرا این واژه معرب شده ناحیه طالش و تالشان گیلان است،زیرا این پوشش را بیشتر مردمان آن نواحی به سبب بارندگی و سرما استفاده می کرده اند و جوالیقی که کتابی در واژه های معرب شده فارسی در قرن پنجم نوشته،آن را در اصل لباسی ایرانی دانسته است[۲][۳]. در زمان خلافت ابوبکر،و در فتوحات اولیه مسلمین در ایران،خالدبن ولید در منطقه حیره،در مقابل دریافت وجوهی نقد و یک عدد طیلسان، صلح را پذیرفته است[۴].
ابتدای اسلام تا مغول
اعراب برای محافظت از گرما و سرما یا باد، گاه روی عمامه٭خود را پارچه ای به صورت چادر می انداختند که تا شانه ها یا پایین تر را می پوشاند[۵][۶]. عثمان خلیفه سوم به یکی از امیران طیلسانی به همراه جبه٭ای خزی اهدا کرد[۷]. زنان نیز طیلسان بویژه کبود رنگ آن را استفاده می کردند[۸][۹]. این پوشش البته بعدها ویژه علما وقضات شد.آنان نوع بلند و حاشیه دار ساخت بم را که از دیبای نازک( رفرف) بود،بیشتر می پوشیدند[۱۰][۱۱]. این طیلسان ها بیشتر به رنگ آبی، سیاه، سبز، کبود،، زرد و یا قرمز بود،واغلب نقوشی اسلیمی و مانند آن،روی آن دیده می شد.امیران رنگ سیاه و علما آبی آن را بیشتر می پوشیدند[۱۲][۱۳][۱۴][۱۵]. طلبه های جوان که هنوز به مرتبه بالاتر علمی نرسیده بودند،طیلسان خود را نپوشیده بلکه آن را تا کرده بر شانه خود می نهادند[۱۶][۱۷][۱۸]. مردم طبرستان بویژه در زمستان از طیلسان های بلند استفاده می کردند[۱۹].برخی از خلفای عباسی مانند سفاح[۲۰] و امین [۲۱] و ظاهرا مُسترشد[۲۲]، و نیز برخی از امرای صفاری[۲۳]،طیلسان سیاه یا سبز داشته اند.سردار سپاه امین نیز طیلسانی بلند و سرمه ای رنگ داشته است[۲۴].وزیران و دیگر بزرگان نیز طیلسان داشته اند، از جمله جعفر برمکی، وزیر خلیفه عباسی[۲۵] و یا البرغشی وزیر سامانی که طیلسانی ازملحم مرغزی داشت،که تارش از ابریشم و پودش از کرباس یا پنبه بود[۲۶]. صاحب بن عباد وزیر آل بویه وقتی می خواست تدریس کند، به هیات اهل علم طیلسان بر سر انداخته، عمامه را نیز تحت الحنک می کرد[۲۷]. در منطقه فارس طیلسان پوشی چنان رواج یافته و همه گیر شده بود که نوشته اند حتی گدایان و مستان نیز طیلسان داشته اند،به این خاطر دبیران و کاتبان آنجا هرگز طیلسان نمی پوشیده اند[۲۸][۲۹]. کسانی را که طیلسان بر تن داشتند، برای دیدار وزیر شیراز راه نمی دادند تا آن که آن را از تن درآورده و به جایش دُراعه٭ میپوشیدند[۳۰]. باخرزی در مورد لباس صوفیان٭می نویسد:
«صوفی اگر جامه وجود خود پاک کرده «فرجی» پیش گشاده درپوشد و فرجی پوشیدن مکروه است الا مشایخ را که فرجی به منزله طیلسان است»[۳۱].
قومس[۳۲]، سُرﱢ درحوالی کاشان[۳۳][۳۴]،آبسکون[۳۵]، و طبرستان[۳۶][۳۷][۳۸][۳۹][۳۶][۳۵]، طیلسان تولید می کرده اند. ری نوع پشمین[۴۰][۴۱]و بم نوع آهاردار و حاشیه دار ابریشمی نازک آن را تهیه میکردهاند[۴۲][۱۲][۱۳][۴۳].
مغول تا عصر حاضر
بزرگان این زمان از نوعی ازاین پوشش بویژه رنگ جگری، یا قهوه ای با نقوش سفید یا سبز آن را استفاده کردهاند[۴۴].ظاهرا از دوره صفوی٭به بعد استفاده از آن رو به فراموشی گذاشته است. در قرون اخیر این که برخی از علما یا دراویش گاه عبا یا ردای بردوش افتاده خود را، بالا آورده و برسر انداختهاند شاید تحت تاثیر طیلسان های قرون قبل بوده باشد. یکی از رساله های خطی در این مورد، «رساله فی العمامه و الطیلسان المربع» استانبول است[۴۵].
طیلسان داران دین بودند آنجا نعره زن خانقه داران جان بودند آنجا جامه در[۴۶][۴۷].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ یادداشت مولف، نک : چیت ساز،محمد رضا.تاریخ پوشاک ایرانیان،انتشارات سمت، 1379، ص 91
- ↑ جاحظ،ابوعثمان عمرو بن بحر.البیان و التبیین، تصحیح حسن سندوبی،مصر،مطبعة الرحمانیه،ج 1، ص 128
- ↑ جوالیقی،ابومنصور.کتاب المعرب من الکلام العجمی علی حروف المعجم، مطبعة دارالکتب المصریه، 1361 ق، به نقل از دهخدا،ذیل طیلسان، شعوری حلبی،حسن. لسان العجم( فرهنگ فارسی به ترکی)بی تا،ج 2، ص 166;
- ↑ بلاذری،ابی العباس احمد بن یحیی. فتوح البلدان،حققه و شرح و حواشیه عبدالله انیس الطباع، عمرانیس الطباع،دارالنشرللجامعین، 1377 ق/ 1957 م،،ص 342
- ↑ حسن ابراهیم،حسن. تاریخ السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی، قاهره،الطبعه الثالثه، 1953 م، ج 1، ص 495
- ↑ ابن رسته،احمد بن عمر اصفهانی.الاعلاق النفیسه،ترجمه حسین قره چانلو،امیرکبیر، 1365، ص 226 ;
- ↑ یعقوبی،احمد بن ابی یعقوب. تاریخ،بیروت،دارصادر، 1960 ج 2، ص 141
- ↑ نویری،شهاب الدین احمد بن عبدالوهاب. نهایه الارب فی فنون الادب،قاهره،مطبعه دارالکتب، 1373 ق/1955 م، ج 18، ص 174
- ↑ " الطیالسه الزرق " یعقوبی.1960، ج 2 ، ص 135 ;
- ↑ Lewis,B;C.Pellat;E.Bosworth.The world of Islam faith,people,culthre, London,1976,P.106,no 20
- ↑ حسن،زکی محمد. تاریخ نقاشی در ایران،ترجمه ابوالقاسم سحاب،سحاب، 1372، ص 51
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ متز،آدام، الحضاره الاسلامیه فی القرن الرابع،نقله الی العربیه محمد عبدالهادی ابوریده،قاهره، لجنه التالیف و الترجمه، 1377 ق/1957 م، ج 2، ص 301
- ↑ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ راوندی، محمد بن علی. راحه الصدور وآیه السرور،تصحیح محمد اقبال،لیدن،1921 م،صص 69-70;
- ↑ Papadopoulo,A;Mazenod.L’Islam et l’art musulman, Paris,1969,P.131,no 29
- ↑ Ibid,p.23,no 16
- ↑ Supuler,B.Iran in frǜh-Islamischer zeit,Wiesbadan,1952,Pp.516-517
- ↑ سنایی غزنوی،ابوالمجد. دیوان،به اهتمام مدرس رضوی،تهران،کتابخانه ابن سینا،1341، ص84
- ↑ مقدسی،ابوعبدالله محمد بن احمد.احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم،طبع دخویه،لیدن،بریل،1906 م، ص 328
- ↑ ابن اثیر،عزالدین ابوالحسن.الکامل فی التاریخ،بیروت،دارصادر،داربیروت، 1385ق/ 1965 م، ج 5 ، ص 31 ، نویری . ج 6 ، ص 275
- ↑ ابن اثیر،عزالدین ابوالحسن.الکامل فی التاریخ،بیروت،دارصادر،داربیروت، 1385ق/ 1965 م، ج 5 ، ص 31 ، نویری . ج 5، ص 460
- ↑ مسعودی،ابی الحسن علی. مروج الذهب و معادن الجوهرفی التاریخ،بتحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید،الطبعه الثالث،قاهره، 1377 ق/1958 م، ج 3 ، ص 420
- ↑ ابن اثیر،عزالدین ابوالحسن.الکامل فی التاریخ،بیروت،دارصادر،داربیروت، 1385ق/ 1965 م، ج 5 ، ص 31 ، نویری. ج 10 ، ص 608
- ↑ تاریخ سیستان،مولف ناشناخته،تصحیح محمد تقی بهار،تهران،1314،صص342 ، 352
- ↑ یعقوبی،احمد بن ابی یعقوب. تاریخ،بیروت،دارصادر، 1960 ج 3 ، ص 167
- ↑ تنوخی،قاضی ابوعلی محسن بن علی.الفرج بعد الشده،قاهره،دارالطباعه المحمدیه،ترجمه و تالیف فارسی،حسین بن اسعد دهستانی،تصحیح اسماعیل حاکمی،تهران،اطلاعات، 1363- 1364، ج 1 ، صص 251-252
- ↑ بیهقی،ابوالفضل محمد بن حسین. تاریخ بیهقی،به کوشش خلیل خطیب رهبر،تهران، سعدی، 1368، ج 2 ، ص 495 ، که در آنجا به جای طیلسان، از واژه طاقه استفاده شده است.
- ↑ یاقوت حموی،شهاب الدین. معجم الادباء(ارشاد الاریب الی معرفه الادیب) طبع احمد فرید رفاعی،قاهره، 1936- 1938 م، ج 2 ، ص 312 ، متز. ج 1 ، ص 298 . برای تحت الحنک، نک : عمامه
- ↑ Lewis,B;C.Pellat;E.Bosworth.P.49,no 20
- ↑ ابن حوقل.صوره الارض،الطبعه الثانیه،لیدن،بریل، 1938-1939 م، ص 271
- ↑ مقدسی،ابوعبدالله محمد بن احمد.احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم،طبع دخویه،لیدن،بریل،1906 م،صص 7 ، 440
- ↑ باخرزی،ابوالمفاخریحیی.اوراد الاحباب و فصوص الآداب،به کوشش ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، 1358( جلد دوم در فصوص الآداب ) ج2 ، صص 30-33
- ↑ باخرزی،ابوالمفاخریحیی.اوراد الاحباب و فصوص الآداب،به کوشش ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، 1358( جلد دوم در فصوص الآداب ) ج2 ، ص367
- ↑ باخرزی،ابوالمفاخریحیی.اوراد الاحباب و فصوص الآداب،به کوشش ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، 1358( جلد دوم در فصوص الآداب ) ج2 ، صص 395-396
- ↑ Stilman,Y.,N,Stilman.,T,Majda.Libas,EI 2 ,vol V,p.753
- ↑ ۳۵٫۰ ۳۵٫۱ باخرزی،ابوالمفاخریحیی.اوراد الاحباب و فصوص الآداب،به کوشش ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، 1358( جلد دوم در فصوص الآداب ) ج2 ،ص367
- ↑ ۳۶٫۰ ۳۶٫۱ فقیهی،علی اصغر.آل بویه و اوضاع زمان ایشان، گیلان، صبا، 1357، ص 267;
- ↑ ابن حوقل.صوره الارض،الطبعه الثانیه،لیدن،بریل، 1938-1939 م، ص323
- ↑ مقدسی،ابوعبدالله محمد بن احمد.احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم،طبع دخویه،لیدن،بریل،1906 م،ص367
- ↑ یعقوبی،احمد بن ابی یعقوب،کتاب البلدان،طبع دخویه،لیدن، 1891- 1892 م، ص 277
- ↑ حدود العالم من المشرق الی المغرب،مولف ناشناخته،مقدمه بارتولد،تعلیقات مینورسکی، ترجمه میرحسین شاه،تصحیح و حواشی مریم میراحمدی ، غلامرضا ورهرام،تهران،دانشگاه الزهراء، 1372، ص 392
- ↑ مقدسی،ابوعبدالله محمد بن احمد.احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم،طبع دخویه،لیدن،بریل،1906 م، ص 391
- ↑ مقدسی،ابوعبدالله محمد بن احمد.احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم،طبع دخویه،لیدن،بریل،1906 م،ص470
- ↑ ابن حوقل.صوره الارض،الطبعه الثانیه،لیدن،بریل، 1938-1939 م، ص253 ، 271
- ↑ 28- Gray,B.La peinture Persane,Genève,1977,Pp.50-53
- ↑ مکتبه اسعد افندی،استانبول، جُنگ 696 ، 409- 413 نویسنده آن نامشخص .
- ↑ سنایی غزنوی،ابوالمجد. دیوان،به اهتمام مدرس رضوی،تهران،کتابخانه ابن سینا، 1341، صص 84، 210، 267
- ↑ برای برخی از اصطلاحات فارسی در مورد طیلسان ، نک : دهخدا،علی اکبر،امثال و حکم،امیرکبیر،1363، ج 2 ، ص 1078
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
محمدرضا چیت ساز