استان سمنان

سمنان، نام استانی در نیمه شمالی ایران و به مرکزیت شهری به همین نام.

استان سمنان، برگرفته از سایت ایسنا، قابل بازیابی ازhttps://www.isna.ir/news/1400122217730/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%AF-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84

این استان از شمال با استان‌های گلستان و مازندران، از شمال شرق با استان خراسان شمالی، از شرق با استان خراسان رضوی، از جنوب با استان‌های یزد و اصفهان و از غرب با استان‌های تهران و قم همسایه است.

استان سمنان با مختصات جغرافیایی 15َ˚34 تا 20َ˚37 عرض شمالی و 50َ˚51 تا 03َ˚57 طول شرقی و وسعت 96816 کم²، 9/5 درصد از مساحت ایران را در بر می‌گیرد.

این استان برابر با آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری دارای 4 شهرستان، 12 بخش، 28 دهستان و 16 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: سمنان، دامغان، شاهرود و گرمسار.

استان سمنان در دامنه‌های جنوبی رشته کوه‌های البرز و در بخشی از دشت کویر واقع شده است که بیش از نیمی از سطح استان را تشکیل می‌دهد. بدین ترتیب ارتفاع استان از شمال به جنوب کاهش می‌یابد به گونه‌ای که اختلاف ارتفاع تا بیش از 3000م قابل مشاهده است. گستره جغرافیایی استان سمنان را می‌توان به سه قسمت کوهستانی، کوهپایه‌ای و نواحی پست دشت کویر تقسیم کرد.

قسمت کوهستانی همان ادامه رشته کوه‌های البرز است که همچون دیواره‌ای عظیم بخش جنوبی و مرکزی استان را از استان‌های شمالی (مازندران و گلستان) جدا می‌سازد. بلندترین نقطه استان به نام کوه شاهوار به ارتفاع 3945م در همین رشته کوه و در شمال غربی شهر شاهرود قرار دارد. قسمت کوهستانی استان مانع بزرگی برای ارتباط زمینی استان سمنان با استان‌های ساحلی دریای مازندران (خزر) است. ارتباط با شمال تنها از طریق چند گردنه که مهم ترین آنها «خوش ییلاق»، «قُزلق»، «شمشیر بُر» و «بَشم» هستند، امکان پذیر است.

نواحی کوهپایه‌ای استان، دامنه‌های جبهه جنوبی البرز هستند که به دلیل وجود آب‌های زیرزمینی و خاک‌های رسوبی دارای کشاورزی نسبتاً مناسب و از این رو محل تراکم جمعیت بیشتری است.

نواحی پست کویری در پایین‌ترین حد استان قرار دارند و به دلیل شرایط نامساعد طبیعی، کمبود آب و خاک مناسب، از جمله مناطق خالی از سکنه ایران است.

استان سمنان به طور کلی تحت تأثیر جریان‌های هوایی گرمِ دشت کویر که از جنوب به سوی قسمت‌های داخلی استان می‌وزد، قرار دارد و در عین حال تحت تأثیر توده هوای شمالی که از سیبری به سوی استان حرکت می‌کند و موجب سردی هوا در ارتفاعات می‌شود، قرار دارد و نیز از توده هوای غربی که از اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه به طرف استان می‌وزد، تأثیر می‌پذیرد.

پراکندگی بارش نیز با تأثیر از جریان‌های هوایی و نیز ارتفاعات استان دارای تفاوت‌هایی است به طوری که میزان متوسط بارندگی که در شمال 250 میلی متر است در نواحی جنوبی به کمتر از 100 میلی متر کاهش می‌یابد. دمای مناطق استان نیز به همین ترتیب از شمال تا جنوب دارای تفاوت است؛ به گونه‌ای که حداقل مطلق دمای استان در مناطق کوهستانی شمال ˚17- سانتی گراد و حداکثر مطلق آن در جنوب به ˚46 سانتی گراد می‌رسد. استان سمنان عموماً در زیرحوضه آبریز کویر مرکزی و قسمت اندکی از آن در زیر حوضه دریاچه نمک قرار دارد. در گستره استان رودخانه‌ها و جریان‌های سطحی متعددی جاری است که از کوه‌های خارج از استان و یا از ارتفاعات داخلی سرچشمه گرفته و به سوی مناطق پست جنوبی و مرکزی روانند. حبله رود در غرب استان سمنان از ارتفاعات استان تهران (فیروزکوه) به سوی گرمسار جاری شده و نهایتاً به داخل کویر فرو می‌رود. در شرق استان سمنان نیز «کال شور» جاجرم از ارتفاعات خراسان شمالی و خراسان رضوی سرچشمه گرفته و پس از پیوستن زیرآبه‌های مختلف از داخل یا خارج از استان، به داخل کویری مرکزی (جنوب شرق استان) سرازیر می‌شود. «گل رود» پس از عبور از سمنان، با نام «شور آب» سمنان به ناحیه کویری جنوب گرمسار می‌پیوندد و رود دامغان نیز پس از عبور از شهر دامغان به کویر دامغان (کویر حاج علی قلی) منتهی می‌شود. این کویر که در گذشته دریاچه کم عمقی را تشکیل می‌داده است، در حال حاضر در میان مجموعه‌ای از ارتفاعات مرکزی استان و در جنوب شرقی شهر دامغان قرار دارد. علاوه بر رود دامغان و کال شور که از شمال شرق استان به سوی شهر شاهرود و سپس به کویر جاری است، رودخانه‌های دیگری نیز از طرف جنوب غربی و شرقی به سوی کویر می‌روند که نسبت به دو رودخانه پیش گفته آب کمتری دارند. مساحت کویر دامغان حدود 2391 کم و بین 1050 و 1094 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. از دیگر پدیده‌های طبیعی و مهم استان، دریاچه قم، (= مسیله، نمک) است که در جنوب غربی استان واقع شده است. سطح این دریاچه که به هنگام کم آبی به صورت نمکزاری وسیع خودنمایی می‌کند، به شکل مثلثی تقریباً متساوی الاضلاع، به طول هر ضلع 60 کم دیده شده و از طرف هر ضلع خود با یکی از استان‌های سمنان، اصفهان و قم همسایه است.

سرزمینی که امروز از آن با نام استان سمنان یاد می‌شود، به دلایل جغرافیایی چند مانند واقع شدن در دامنه‌های جبهه جنوبی البرز، دارا بودن شرایط نسبتاً مساعد برای کشاورزی و دامداری و نیز داشتن موقعیت مهم ارتباطی بین شرق و غرب ایران، همواره مسکون و آباد بوده است. در حدودالعالم از این ناحیه با نام «کومش» چنین یاد شده است: «ناحیتیست میان ری و خراسان بر راه حجاج و اندر میان کوههاست و این ناحیت آبادان و با نعمتست و مردمانی جنگی و از وی جامۀ کنیس خیزد و میوه‌هایی کی اندر همه جهان چنان نباشد و از آن به گرگان و طبرستان برند». همچنین از شهرهای استان از جمله دامغان، بسطام و سمنان به عنوان شهرهایی خرم، آبادان و دارای نعمت بسیار یاد شده است.

در گذشته استان سمنان کنونی با نامهای قومس، کومس یا کومش به عنوان یکی از ایالت‌های ایران (شامل نواحی سمنان، دامغان، شاهرود، بسطام، ولایت جندق و بیابانک) شناخته می‌شد.

در اولین قانون تقسیمات کشوری، محدوده استان سمنان کنونی در تابعیت دارالخلافه تهران بود؛ تا این که در قانون تقسیمات کشوری 1316ش، سمنان و دامغان به همراه دوازده شهرستان و ایالت دیگر مجموعاً «استان شمال‌» را تشکیل دادند. اندکی بعد محدوده فعلی استان با برخی تغییرات، در محدوده «استان دوم» که شامل شش شهرستان بود، قرار گرفت و در 1340، فرمانداری کل سمنان و در 1355 استان سمنان به مرکزیت سمنان تأسیس گردید. در سال‌های اخیر با تأسیس شهرک‌های صنعتی و مراکز تولیدی و نیز توسعه امکانات رفاهی و آموزشی، و احداث راه‌های ارتباطی استان سمنان چهرۀ جدیدی به خود گرفته و جمعیت بسیاری به سوی آن جذب شده است؛ به گونه‌ای که جمعیت یکی از شهرهای آن یعنی شاهرود در سال‌های اخیر از جمعیت مرکز استان نیز فزونی یافته و به صورت یکی از شهرهای صنعتی و دانشگاهی استان درآمده است.

استان سمنان به لحاظ برخورداری از مناطق خوش آب و هوای پایکوهی و نیز جاذبه‌های مناطق کویری و همچنین آثار با ارزش تاریخی بویژه در شهرهای دامغان و سمنان از استان‌های مستعد برای توسعه گردشگری است.

نیز نگاه کنید به

• گلستان
• مازندران
• استان خراسان شمالی
• سمنان
• اصفهان
• قم
• البرز

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون