خانواده و ازدواج از دیدگاه اسلام

اهمیت تشکیل خانواده در دین اسلام واضح‌تر از آن است که به اثبات نیازی داشته باشد. از دیدگاه اسلام، خانواده رکن و اساس جامعه به شمار می‌رود و داشتن جامعه‌ای سالم و صالح بدون اصلاح خانواده امکان‌پذیر نیست. در اهمیت خانواده همین بس که یادآوری‌کنیم که رسول اکرم(ص) می‌فرمایند:

آکْثرُ اهل النارِ العزّاب اکثر اهل آتش در قیامت آنانی هستندکه از ازدواج و تشکیل خانواده امتناع کردند.

و یا در جای دیگر فرمودند:

شرارُ موتاکم العزّاب: بدترین اموات شما عزبها هستند.

کار و کوشش در جهت تامین مخارج مادی و معنوی همسر و فرزندان، در فرهنگ اسلامی در زمره عبادات شمرده شده است و براساس بعضی روایت‌ها، در ردیف جهاد در راه خدا شناخته شده است:

آنکه برای تامین خانواده‌اش زحمت می‌کشد، تا از حلال خدا نفقه همسر و فرزندان را فراهم آورد، مجاهد در راه خداست.

در دین اسلام با توجه به آیات و روایت‌های مختلف، ازدواج موجب می‌گردد تا انسانها کرامت و شرافت پیداکنند و از عذاب الهی خلاص‌گردند و در پستی و فرومایگی غرق نشوند و از وسوسه‌های شیطانی رهایی یابند. رسول گرامی اسلام(ص) می‌فرماید:

هر کس ازدواج کند نیمی از دین و سعادت را یافته است.

و یا قرآن کریم می‌فرماید:

وسایل ازدواج پسران و دختران را به وجود آورید، چنانچه از نظر مالی تهیدست باشند خداوند از فضلش آنان را بی‌نیاز خواهد کرد.

یاداوری این نکته نیز ضروری است که اسلام تعدد زوجات را پدید نیاورده است و این شیوه مدتها پیش از ظهور اسلام در میان اعراب، ایرانیان و یهودیان باستانی وجود داشته است. به عکس باید گفت که اسلام این شیوه دیرینه را محدود ساخت و مرد را از داشتن بیش از چهار زن عقدی و دایم در آن واحد و در یک زمان منع نمود و شرایطی را نیز در همین زمینه قایل شد. رسول گرامی اسلام (ص) می‌فرماید:

هر کس دو زن داشته باشد و در حقوق مالی و معاشرت با آنان عدالت نکند، در روز قیامت به غل و زنجیر بسته می‌شود و کشان‌کشان به جهنم داخل می‌گردد.

در عین حال اسلام بسیاری از شکلهای ازدواج باستانی را که در میان اعراب حتی در آغاز حتی در آغاز قرن هفتم میلادی (اول هجری) مرسوم بود (نظیر نکاح عهد پدر شاهی و تعدد شوهران) لغو کرد. در ضمن این نکته را نیز باید به یاد داشت که برخی از مفسران، سوره نساء راگاه چنین تفسیر کرده‌اند که قرآن کریم وحدت همسر را بر تعدد همسر ترجیح داده است:

اگر بیم آن دارید که نمی‌توانید درباره همه آنان (زنان خویش) عادل باشید، فقط با یک تن ازدواج‌کنید (سوره ۴، آیه ۳) به عبارت دیگر: هرگز قادر نیستید نسبت به زنان خویش به طور مساوی، عدالت را رعایت کنید. حتی در صورتی‌که چنین خواسته باشید. (سوره ۴ آیه ۱۲۹)... .

تحقیقات نشان می‌دهند که در اکثر موارد مسلمانان به داشتن یک زن اکتفا می‌کنند و تعدد زوجات عملاً از امتیازات توانگران و بزرگان بوده است.

اسلام زن را مالک مستقل اموال و دارایی خود شناخته است و برای پدر، شوهر، پسر و برادر هیچگونه حقی در زمینه دخالت در امور مالی زنان قایل نشده است. زن در کلیه معاملات حقوقی از عقود و ایقاعات مختار و آزاد است، و در وصیت هم اختیار کامل دارد و به هر نحوی که میل داشته باشد می‌تواند دارایی خود را با رعایت حدود و مقررات شرعی، مورد وصیت قرار دهد.

اسنادی وجود ندارد که حدود آزادی و موقعیت اجتماعی زنان را، در ایران آن دوره، به روشنی بازتاب دهند امّا همان طور که امروز نیز موقعیت اقتصادی و اجتماعی زنان در سراسر قلمرو کشورهای اسلامی یکسان نیست، در گذشته نیز چنین اختلافاتی براساس وضعیت و موقعیت محل، عرف، عادات و سنن محلی میان نقاط مختلف وجود داشته است.

لازم به ذکر است که فقه اسلامی ازدواج اجباری را جایز نمی‌داند. به دفعات ملاحظه شده است که براساس توصیه بعضی از فقیهان، ازدواج می‌بایست میان کسانی صورت گیرد که از لحاظ سنی، موقعیت، وضعیت اجتماعی و استطاعت مالی با یکدیگر تناسب دارند.

حقوق اسلامی به عکس قوانین فیودالی و بورژوایی اروپا، به شدت اصل تقسیم اموال زن و شوهر را به رسمیت شناخته است. شوهر حق ندارد اداره اموال منقول و غیر منقول همسر خویش را در اختیار داشته باشد. همه مخارج نگهداری خانواده و مسکن و تربیت اطفال به عهده شوهر است.

...اگر در خانه شوهر دو، سه یا چهار زن عقدی باشند وی موظف است برای هر یک از ایشان منزل مخصوص و خدام ویژه معین کند و بر روی هم از لحاظ زندگی شرایطی فراهم آورد که بدتر از وضع سابق وی در خانه پدرش نباشد.

در سرزمین‌های اسلامی - به عکس وضع زنان در ممالک مسیحی غربی در سده‌های هجدهم و نوزدهم میلادی - دفاع از حقوق ملکی و زندگی همسران با آن ممالک قابل قیاس نیست و همواره بهتر و مناسبتر بوده است. در ممالک غربی مسیحی آن دوره پدر حق داشت به اراده خویش پسر را زن دهد و یا برای دختر خویش شوهر برگزیند و به خواست و تمایل ایشان توجهی مبذول ندارد.

در هر صورت وضعیت زنان و خانواده از دیدگاه اسلام به میزان بسیار زیادی با شرایط مختلف مادی و غیر مادی سرزمینهایی که اسلام در آن نقاط به عنوان دین مسلط و غالب عمل می‌کرده هماهنگی وتجانس یافته است، به گونه‌ای‌که ترکیب دستورات دینی با پیشینه تاریخی- فرهنگی ملل تابعه اوضاع را به‌طور نسبی یکسان و و یژه ساخته است.

نیز نگاه کنید به

• خانواده، ازدواج و خویشاوندی در حماسه‌ها و اسطوره‌های ایرانی
• خانواده، ازدواج و خویشاوندی در ایران پس از اسلام

• خانواده، ازدواج و خویشاوندی در ایران از سده اول تا هفتم هجری

• خانواده، ازدواج و خویشاوندی در ایران معاصر

• خانواده در دوران‌گذار

منبع اصلی

فرخجسته، هوشنگ ( 1382). کتاب ایران: خانواده. تهران: سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز مطالعات فرهنگی- بین المللی.

نویسنده مقاله

هوشنگ فرخجسته