پرش به محتوا

تصویرگری چاپ سنگی و سربی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
تفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی «'''تصويرگري چاپ سنگي و سربي،''' ورود صنعت چاپ به ايران در اواسط سدة يازده هـ.ق، علاوه بر اشاعة فرهنگ كتاب‌خواني و علم‌آموزي، باعث شد هنر كتاب‌آرايي و تصويرسازي ويژه‌اي در اين دوران به وجود آيد. پيش از ورود صنعت چاپ به ايران، كتاب‌هاي فارسي در...» ایجاد کرد
 
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
'''تصويرگري چاپ سنگي و سربي،''' ورود صنعت چاپ به ايران در اواسط سدة يازده هـ.ق، علاوه بر اشاعة فرهنگ كتاب‌خواني و علم‌آموزي، باعث شد هنر كتاب‌آرايي و تصويرسازي ويژه‌اي در اين دوران به وجود آيد. پيش از ورود صنعت چاپ به ايران، كتاب‌هاي فارسي در هند، عثماني و مصر چاپ مي‌شد. نخستين چاپخانة سربي در دورة  صفوي، توسط مبلغان مذهبي و كشيشان فرقه کرملی یا کرملیان [1]در محوطة كليسا و نمازخانة ميدان ميراصفهان تأسيس شد. در آن‌جا انجيل و تورات به دو زبان عربي و فارسي منتشر مي‌شد. پس از كوچانده شدن ارامنه به جلفاي اصفهان، چاپخانه‌اي با وسايل ابتدايي در جلفا تأسيس شد (1050ق/1640ق). اولين توليد اين چاپخانه كه به بصمه (امروزه باسمه می‌گویند) ‌خانه معروف بود<sup>3</sup> ـ در (1051ق/ 1641ق) كتاب زندگي نامة پدران روحاني عيسوي<sup>4</sup> (آداب پدران و زندگي اجداد روحاني)<sup>5</sup> نام داشت.
تصویرگری چاپ سنگی و سربی، ورود صنعت چاپ به ایران در اواسط سده یازده هـ.ق، علاوه بر اشاعه فرهنگ کتاب‌خوانی و علم‌آموزی، باعث شد هنر کتاب‌آرایی و تصویرسازی ویژه‌ای در این دوران به وجود آید. پیش از ورود صنعت چاپ به ایران، کتاب‌های فارسی در هند، عثمانی و مصر چاپ می‌شد. نخستین چاپخانه سربی در دوره  صفوی، توسط مبلغان مذهبی و کشیشان فرقه کرملی یا کرملیان[i] در محوطه کلیسا و نمازخانه میدان میراصفهان تأسیس شد. در آن‌جا [[انجیل]] و [[تورات]] به دو زبان عربی و فارسی منتشر می‌شد. پس از کوچانده شدن ارامنه به جلفای [[اصفهان]]، چاپخانه‌ای با وسایل ابتدایی در [[جلفا]] تأسیس شد (1050ق/1640ق). اولین تولید این چاپخانه که به بصمه (امروزه باسمه می‌گویند) ‌خانه معروف بود<ref>شناخت هنر گرافیک سنتی و نوین (1369). سال سوم و چهارم هنرستان: آموزش حرفه‌ای گرافیک، تهران: شرکت چاپ و نشر ایران، ص97-98.</ref> ـ در (1051ق/ 1641ق) کتاب زندگی نامه پدران روحانی عیسوی<ref>میناسیان، لتون (1346). «ما و خوانندگان: نخستین کتاب چاپ شده در ایران» هنر و مردم. شماره 56 و 57، ص71.</ref> (آداب پدران و زندگی اجداد روحانی)<ref name=":0">گلپایگانی، حسین میرزا (1378). تاریخ چاپ و چاپخانه در ایران (1050 تا 1320 شمسی). تهران: گلشن‌راز، نشر گلشن، ص 9.</ref> نام داشت.


در دوران فتحعلي‌شاه، عباس‌ميرزا نائب‌السلطنه، براي نخستين بار چند نفر را براي آوردن دستگاه چاپ سنگي و سربي به روسيه و انگلستان فرستاد.<sup>5</sup> عباس‌ميرزا همچنين در (1228ق/ 1813م) چند دستگاه چاپ به روس‌ها سفارش داد و نيز، ميرزا زين‌العابدين تبريزي را به پترزبورگ فرستاد تا فنون چاپ و روش ساختن مركب را فرا گيرد. چهار سال بعد در (1232هـ.ق/ 1816م) او به ايران بازگشت و با خود يك دستگاه پرس چاپ آورد و چاپخانه‌اي در تبريز به راه انداخت.<sup>6</sup> بعد از آن به دستور فتحعلي‌شاه ميرزا زين‌العابدين، يكي از دستگاه‌هاي چاپ را به تهران منتقل كرد و سرپرستي چاپخانة تهران به عهدة ميرزا عبدالوهاب معتمد‌الدوله نشاط اصفهاني، گذارده شد.<sup>7</sup>
در دوران [[فتحعلی شاه قاجار|فتحعلی‌شاه]]، عباس‌میرزا نائب‌السلطنه، برای نخستین بار چند نفر را برای آوردن دستگاه چاپ سنگی و سربی به روسیه و انگلستان فرستاد<ref name=":0" />. عباس‌میرزا همچنین در (1228ق/ 1813م) چند دستگاه چاپ به روس‌ها سفارش داد و نیز، میرزا زین‌العابدین تبریزی را به پترزبورگ فرستاد تا فنون چاپ و روش ساختن مرکب را فرا گیرد. چهار سال بعد در (1232هـ.ق/ 1816م) او به ایران بازگشت و با خود یک دستگاه پرس چاپ آورد و چاپخانه‌ای در تبریز به راه انداخت<ref>گلپایگانی، حسین میرزا (1378). تاریخ چاپ و چاپخانه در ایران (1050 تا 1320 شمسی). تهران: گلشن‌راز، نشر گلشن، ص 11.</ref>. بعد از آن به دستور فتحعلی‌شاه میرزا زین‌العابدین، یکی از دستگاه‌های چاپ را به تهران منتقل کرد و سرپرستی چاپخانه تهران به عهده میرزا عبدالوهاب معتمد‌الدوله نشاط اصفهانی، گذارده شد<ref>شناخت هنر گرافیک سنتی و نوین (1369). سال سوم و چهارم هنرستان: آموزش حرفه‌ای گرافیک، تهران: شرکت چاپ و نشر ایران، ص 100.</ref>.


در آغاز پيدايش صنعت چاپ سربي، تصاوير به دو شيوة گراوور فلزي (مس و روي) و گراوور چوبي (ششماد) ساخته مي‌شد.<sup>8</sup> در ميان حدود چهل كتابي كه از بدو تأسيس تا (1270ق/ 1853م) در تهران، اصفهان و تبريز به روش چاپ سربي به چاپ رسيد تنها كتاب مختارنامه يا روضة‌المجاهدين به شكل مصور (8 تصوير) در 1261ق/ 1845م در تهران منتشر شد.<sup>9</sup> در حدود (1248ق/ 1832م) چاپ سنگي نيز به ايران وارد شد. از اين زمان حدود بيست سال اين دو روش در كنار هم مورد استفاده قرار گرفت.<sup>10</sup> شايد به دليل سختي كار تصويرسازي به روش چاپ سربي<sup>11</sup> و يا به دليل يكنواختي حروف چاپ سربي براي ايرانياني كه با خط نستعليق مأنوس بودند، چاپ سربي كم‌كم جاي خود را به چاپ سنگي داد.<sup>12</sup>
در آغاز پیدایش صنعت چاپ سربی، تصاویر به دو شیوه گراوور فلزی (مس و روی) و گراوور چوبی (ششماد) ساخته می‌شد<ref>شناخت هنر گرافیک سنتی و نوین (1369). سال سوم و چهارم هنرستان: آموزش حرفه‌ای گرافیک، تهران: شرکت چاپ و نشر ایران، ص 99.</ref>. در میان حدود چهل کتابی که از بدو تأسیس تا (1270ق/ 1853م) در تهران، اصفهان و تبریز به روش چاپ سربی به چاپ رسید تنها کتاب مختارنامه یا روضه‌المجاهدین به شکل مصور (8 تصویر) در 1261ق/ 1845م در تهران منتشر شد<ref>مهدی، هاجر (1383). «نقاشی‌های چاپ سنگی: مضامین و الهامات». پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر. تهران: دانشگاه هنر، ص 34.</ref>. در حدود (1248ق/ 1832م) چاپ سنگی نیز به ایران وارد شد. از این زمان حدود بیست سال این دو روش در کنار هم مورد استفاده قرار گرفت<ref name=":1">مارزلف، اولریش. هنر تصویرگری در کتاب‌های چاپ سنگی زمان قاجار. ترجمه بیژن غیبی، فرهنگ مردم، شماره 2 و 3، ص 35.</ref>. شاید به دلیل سختی کار تصویرسازی به روش چاپ سربی<ref>مهدی، هاجر (1383). «نقاشی‌های چاپ سنگی: مضامین و الهامات». پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر. تهران: دانشگاه هنر، ص 34-35.</ref> و یا به دلیل یکنواختی حروف چاپ سربی برای ایرانیانی که با خط نستعلیق مأنوس بودند، چاپ سربی کم‌کم جای خود را به چاپ سنگی داد<ref name=":1" />.


نخستين دستگاه چاپ سنگي زير نظر آقا علي ابن حاج محمدحسين امين‌الشرع تبريزي شروع به كار كرد و اولين كتابي كه منتشر ساخت كتاب قرآن (1250هـ.ق/ 1834م) بود.  
نخستین دستگاه چاپ سنگی زیر نظر آقا علی ابن حاج محمدحسین امین‌الشرع تبریزی شروع به کار کرد و اولین کتابی که منتشر ساخت کتاب قرآن (1250هـ.ق/ 1834م) بود.  


چاپخانة چاپ سنگي تهران نيز در (1260هـ.ق/ 1844م) به كار افتاد. نخستين كتاب مصور چاپ سنگي كتاب ليلي و مجنون همراه 4 تصوير است.<sup>13</sup>
چاپخانه چاپ سنگی تهران نیز در (1260هـ.ق/ 1844م) به کار افتاد. نخستین کتاب مصور چاپ سنگی کتاب لیلی و مجنون همراه 4 تصویر است<ref name=":2">نفیسی، سعید (1352). «صنعت چاپ مصور در ایران». پیام نو. شماره 5، ص 24.</ref>.


نحوة صفحه‌آرايي و مصورسازي اولين نسخه‌هاي چاپ سنگي، به شدت متأثر از صفحه‌آرايي نسخه‌هاي خطي بود. اين نسخه‌ها به خط نسخ، نستعليق يا شكسته نوشته مي‌شدند و بر روي كاغذ‌هاي سفيد روسي چاپ مي‌شدند. در برخي موارد اين كاغذ‌ها آبي رنگ (شمس‌الحقائق. تهران 1280ق/ 1863م) و يا چند رنگ و ديوان انوري (تبريز 1264هـ.ق/ 1847م) بودند.<sup>14</sup> اوج ترقي صنعت چاپ سنگي و نقاشي توأم با آن از 1260 تا 1300هـ.ق بوده است. بعد از 1300 كيفيت تصاوير چاپ سنگي به تدريج نازل‌تر مي‌شود.<sup>15</sup>
نحوه صفحه‌آرایی و مصورسازی اولین نسخه‌های چاپ سنگی، به شدت متأثر از صفحه‌آرایی نسخه‌های خطی بود. این نسخه‌ها به خط نسخ، نستعلیق یا شکسته نوشته می‌شدند و بر روی کاغذ‌های سفید روسی چاپ می‌شدند. در برخی موارد این کاغذ‌ها آبی رنگ (شمس‌الحقائق. تهران 1280ق/ 1863م) و یا چند رنگ و دیوان انوری (تبریز 1264هـ.ق/ 1847م) بودند<ref>افشار، ایرج. سیر کتاب در ایران. ص28-30.</ref>. اوج ترقی صنعت چاپ سنگی و نقاشی توأم با آن از 1260 تا 1300هـ.ق بوده است. بعد از 1300 کیفیت تصاویر چاپ سنگی به تدریج نازل‌تر می‌شود<ref>مهدی، هاجر (1383). «نقاشی‌های چاپ سنگی: مضامین و الهامات». پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر. تهران: دانشگاه هنر، ص 35.</ref>.


كتاب‌هاي چاپ سنگي مصور را مي‌توان به 6 گروه تقسيم كرد: 1- ادبيات كلاسيك فارسي. اين دسته از آثار يا خود جزء ادبيات كلاسيك فارسي به شمار مي‌آيند يا از جمله ادبيات معاصر هستند كه پرداخت آن‌ها از سبك كلاسيك پيروي مي‌كند از آن جمله مي‌توان به كليات سعدي، خمسة نظامي، ليلي و مجنون و... اشاره كرد. 2- ادبيات مذهبي. در اين دوران به داستان‌هايي دربارة شهادت امام حسين و يارانش و داستان دشت كربلا بسيار توجه شده است. حملة حيدري و طوفان البكاء از جمله اين آثار هستند.<sup>16</sup> در مواقعي نيز شمايل‌هاي مذهبي به صورت چاپ سنگي منتشر مي‌شد و بعد از رنگ‌آميزي در سالگرد وفات اولاد حضرت رسول در معرض ديد سوگواران قرار مي‌گرفت.<sup>17</sup> 3- حماسه‌هاي عاشقانه: از جمله اين داستان‌ها مي‌توان به هزار و يك شب اشاره كرد. 4- داستان‌هاي عاميانه: تعداد بسياري از نسخه‌هاي مصور چاپ سنگي روايات تخيلي پرماجرا هستند كه از داستان‌هاي شاعرانة كم مايه‌تري برخوردار هستند از آن جمله مي‌توان به خسرو ديوزاد سليم جواهري اشاره كرد. در اين گروه مي‌توان حكايات طنزآميز (مانند درذوقامي بغداد و...) را نيز جاي داد. 5- كتاب‌هاي علمي و تاريخي. تصاوير اين كتاب‌ها اكثراً واقعيت‌گرا هستند. از جمله آثار عجم نوشتة فرصت شيرازي و قانون نظام (يكي از نمونه‌هاي تصويرسازي علمي دوران قاجار) نام برد.<sup>18</sup> 6- كتاب‌هاي ادبيات داستاني اروپايي: عباس‌ميرزا، در پي اصلاحات خود، دستور ترجمة آثار از ادبيات اروپايي را داد. پس از او نيز اين روند ترجمه پي گرفته شد. از جمله اين كتاب‌ها مي‌توان به كتاب سه تفنگدار الكساندر دوما اشاره كرد.<sup>19</sup>
کتاب‌های چاپ سنگی مصور را می‌توان به 6 گروه تقسیم کرد:  


كتاب‌هاي كودكان: چاپخانة دارالفنون يا دارالطباعة خاصة علمية مباركة دارالفنون طهران از پايان (1268هـ.ق/ 18151م) شروع به انتشار كتب درسي كرد. بعداً، چاپخانه‌هاي خصوصي ديگري (مطبعة علمي، مطبعة اخوان كتابچي (اسلاميه)، خانوادة خوانساري) نيز دست به چاپ كتاب‌هاي كودكان زدند. بخشي از كتاب‌هاي آموزشي كودكان در مكتب‌خانه‌ها آثار كوچك و كم ورق و مصوري بودند كه كتاب‌هاي مكتب‌خانه‌اي خوانده مي‌شدند. برخي از آن‌ها بدون شيرازه و بر روي يك ورق چاپ مي‌شدند كه دو يا چهار تا مي‌خورد. اين كتاب‌ها را ورقي مي‌ناميدند. گروه ديگر كتاب‌ها صحافي معمولي داشتند و كوچك اندازه بودند. افزون بر آن، برخي از داستان‌هاي بلند عاميانه نيز مانند رستم‌نامه و شاهزاده هرمز نيز در اين گروه جاي مي‌گيرند. از ميان مصوران كتاب‌هاي كودكان و مكتب‌خانه‌اي مي‌توان به محسن تاج‌بخش، محمد صانعي خوانساري، (نقاش قهوه‌خانه‌اي)،<sup>*</sup> و سيد عرب، نقاش پشت شيشه<sup>*</sup> اشاره كرد.<sup>20</sup>
* ادبیات کلاسیک فارسی. این دسته از آثار یا خود جزء ادبیات کلاسیک فارسی به شمار می‌آیند یا از جمله ادبیات معاصر هستند که پرداخت آن‌ها از سبک کلاسیک پیروی می‌کند از آن جمله می‌توان به کلیات سعدی، خمسه نظامی، لیلی و مجنون و... اشاره کرد؛
* ادبیات مذهبی. در این دوران به داستان‌هایی درباره شهادت امام حسین و یارانش و داستان دشت کربلا بسیار توجه شده است. حمله حیدری و طوفان البکاء از جمله این آثار هستند<ref name=":3">Marzolph, U (2001). Narrative illustration in Persian, Lithographed books leiden Boston, koln, Brill.</ref>. در مواقعی نیز شمایل‌های مذهبی به صورت چاپ سنگی منتشر می‌شد و بعد از رنگ‌آمیزی در سالگرد وفات اولاد حضرت رسول در معرض دید سوگواران قرار می‌گرفت<ref>ماسه، هانری (1348). «نقش‌های عامیانه ایران». ترجمه نوشین نفیسی، هنر و مردم. شماره 89.</ref>؛
* حماسه‌های عاشقانه: از جمله این داستان‌ها می‌توان به هزار و یک شب اشاره کرد؛
* داستان‌های عامیانه: تعداد بسیاری از نسخه‌های مصور چاپ سنگی روایات تخیلی پرماجرا هستند که از داستان‌های شاعرانه کم مایه‌تری برخوردار هستند از آن جمله می‌توان به خسرو دیوزاد سلیم جواهری اشاره کرد. در این گروه می‌توان حکایات طنزآمیز (مانند درذوقامی بغداد و...) را نیز جای داد؛
* کتاب‌های علمی و تاریخی. تصاویر این کتاب‌ها اکثراً واقعیت‌گرا هستند. از جمله آثار عجم نوشته فرصت شیرازی و قانون نظام (یکی از نمونه‌های تصویرسازی علمی دوران قاجار) نام برد<ref>مارزلف، اولریش. هنر تصویرگری در کتاب‌های چاپ سنگی زمان قاجار. ترجمه بیژن غیبی، فرهنگ مردم، شماره 2 و 3، ص 37.</ref>؛
* کتاب‌های ادبیات داستانی اروپایی: عباس‌میرزا، در پی اصلاحات خود، دستور ترجمه آثار از ادبیات اروپایی را داد. پس از او نیز این روند ترجمه پی گرفته شد. از جمله این کتاب‌ها می‌توان به کتاب سه تفنگدار الکساندر دوما اشاره کرد<ref>مهدی، هاجر (1383). «نقاشی‌های چاپ سنگی: مضامین و الهامات». پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر. تهران: دانشگاه هنر، ص 109-112.</ref>.


روزنامه‌هاي چاپ سنگي: اولين  روزنامة چاپ سنگي ايران، روزنامة وقايع‌اتفاقيه بود كه به همت ميرزا صالح شيرازي در (1254هـ.ق/ 1838م) منتشر شد. اين روزنامه بعدها به اسم، وقايع‌، روزنامة دولت علية ايران و روزنامة دولتي تغيير نام داد.<sup>21</sup> در سال‌هاي اولية انتشار اين روزنامه، تصاوير آن توسط ميرزا علي‌قلي خويي كار مي‌شد.<sup>22</sup> از 1277 (همزمان با تغيير نام روزنامه به روزنامة دولت عيلة ايران). رياست دارالطباعه و ادارة امور چاپ و انتشار روزنامه را به صنيع‌الملك<sup>*</sup> سپرده شد. او در ابتدا تك چهره‌هايي از شاهزادگان و درباريان را براي روزنامه تصوير مي‌كرد و سپس به مصور كردن رويدادها و ماجراها نيز پرداخت.<sup>23</sup>
کتاب‌های کودکان: چاپخانه دارالفنون یا دارالطباعه خاصه علمیه مبارکه دارالفنون طهران از پایان (1268هـ.ق/ 18151م) شروع به انتشار کتب درسی کرد. بعداً، چاپخانه‌های خصوصی دیگری (مطبعه علمی، مطبعه اخوان کتابچی (اسلامیه)، خانواده خوانساری) نیز دست به چاپ کتاب‌های کودکان زدند. بخشی از کتاب‌های آموزشی کودکان در مکتب‌خانه‌ها آثار کوچک و کم ورق و مصوری بودند که کتاب‌های مکتب‌خانه‌ای خوانده می‌شدند. برخی از آن‌ها بدون شیرازه و بر روی یک ورق چاپ می‌شدند که دو یا چهار تا می‌خورد. این کتاب‌ها را ورقی می‌نامیدند. گروه دیگر کتاب‌ها صحافی معمولی داشتند و کوچک اندازه بودند. افزون بر آن، برخی از داستان‌های بلند عامیانه نیز مانند رستم‌نامه و شاهزاده هرمز نیز در این گروه جای می‌گیرند. از میان مصوران کتاب‌های کودکان و مکتب‌خانه‌ای می‌توان به محسن تاج‌بخش، محمد صانعی خوانساری، (نقاش قهوه‌خانه‌ای)،<sup>*</sup> و سید عرب، [[نقاشی پشت شیشه]]<sup>*</sup> اشاره کرد<ref>محمدی، محمدهادی، قایینی، زهره (1379). تاریخ ادبیات کودکان ایران. جلد چهارم، تهران: چیستا، ص 703-704.</ref>.


روزنامة ديگري كه در اين دوران به چاپ مي‌رسيد روزنامة شرف به خط ميرزا رضا كلهر بود. تا شمارة 73 همة تصاوير آن توسط ميرزا ابوتراب غفاري كاشاني<sup>*</sup> و بعد از آن توسط ميرزا موسي كار مي‌شد.<sup>24</sup> در زمان مظفرالدين شاه روزنامة مصور ديگري تحت عنوان شرافت به خط زين‌العابدين ملك الكتاب به چاپ مي‌رسيد و تصاوير آن نيز كار مصورالملك بود. از ديگر روزنامه‌هاي چاپ سنگي مي‌توان به روزنامة ادب، تربيت و حبل‌المتين اشاره كرد.<sup>25</sup>
روزنامه‌های چاپ سنگی: اولین  روزنامه چاپ سنگی ایران، روزنامه وقایع‌اتفاقیه بود که به همت میرزا صالح شیرازی در (1254هـ.ق/ 1838م) منتشر شد. این روزنامه بعدها به اسم، وقایع‌، روزنامه دولت علیه ایران و روزنامه دولتی تغییر نام داد<ref name=":2" />. در سال‌های اولیه انتشار این روزنامه، تصاویر آن توسط میرزا علی‌قلی خویی کار می‌شد<ref name=":3" />. از 1277 (همزمان با تغییر نام روزنامه به روزنامه دولت عیله ایران). ریاست دارالطباعه و اداره امور چاپ و انتشار روزنامه را به [[صنیع الملک|صنیع‌الملک]]<sup>*</sup> سپرده شد. او در ابتدا تک چهره‌هایی از شاهزادگان و درباریان را برای روزنامه تصویر می‌کرد و سپس به مصور کردن رویدادها و ماجراها نیز پرداخت<ref>ذکاء، یحیی (1382). زندگی و آثار استاد صنیع‌الملک. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، سازمان میراث فرهنگی.</ref>.


روزنامه دیگری که در این دوران به چاپ می‌رسید روزنامه شرف به خط میرزا رضا کلهر بود. تا شماره 73 همه تصاویر آن توسط میرزا ابوتراب غفاری کاشانی<sup>*</sup> و بعد از آن توسط میرزا موسی کار می‌شد<ref name=":2" />. در زمان مظفرالدین شاه روزنامه مصور دیگری تحت عنوان شرافت به خط زین‌العابدین ملک الکتاب به چاپ می‌رسید و تصاویر آن نیز کار مصورالملک بود. از دیگر روزنامه‌های چاپ سنگی می‌توان به روزنامه ادب، تربیت و حبل‌المتین اشاره کرد<ref>مهدی، هاجر (1383). «نقاشی‌های چاپ سنگی: مضامین و الهامات». پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر. تهران: دانشگاه هنر، ص 115-121.</ref>.


'''مآخذ:'''
علی بوذری 


1.    هادوي، شهلا. «پنجاه و شش مجلس از دومين شاهنامة چاپ سنگي در ايران» پايان نامة كارشناسي ارتباط تصويري دانشكدة هنرهاي تزئيني. دانشگاه تهران، 1356، ص33.
# هادوی، شهلا (1356). «پنجاه و شش مجلس از دومین شاهنامه چاپ سنگی در ایران» پایان نامه کارشناسی ارتباط تصویری دانشکده هنرهای تزئینی. تهران: دانشگاه تهران، ص 33.  


2.    گلپايگاني، حسين ميرزا. '''''تاريخ چاپ و چاپخانه در ايران (1050 تا 1320 شمسي).''''' تهران: گلشن‌راز، نشر گلشن، 1378، ص9.
2. گلپایگانی، حسین میرزا. تاریخ چاپ و چاپخانه در ایران (1050 تا 1320 شمسی). تهران: گلشن‌راز، نشر گلشن، 1378، ص9.


3.    '''''شناخت هنر گرافيك سنتي و نوين'''''. سال سوم و چهارم هنرستان: آموزش حرفه‌اي گرافيك، تهران: شركت چاپ و نشر ايران، 1369، ص97-98.
== پاورقی ==
[i] - Carmelites


4.    لتون ميناسيان «ما و خوانندگان: نخستين كتاب چاپ شده در ايران» '''هنر و مردم'''. ش 56 و 57، (خرداد و تير 1346)، ص71.
== کتابشناسی ==
 
5.    گلپايگاني، حسين ميرزاي. ص9.
 
6.    گلپايگاني، حسين ميرزاي. ص11.
 
7.    '''''شناخت هنر گرافيك سنتي و نوين'''''.ص100.
 
8.    '''''شناخت هنر گرافيك'''''... .ص99.
 
9.    مهدي، هاجر. «نقاشي‌هاي چاپ سنگي: مضامين و الهامات». پايان‌نامة كارشناسي ارشد پژوهش هنر. دانشگاه هنر، تهران: 1383، ص34.
 
10.  مارزلف، اولريش. '''''هنر تصويرگري در كتاب‌هاي چاپ سنگي زمان قاجار'''''. ترجمة بيژن غيبي، فرهنگ مردم، ش 2 و 3، ص35.
 
11.  مهدي، هاجر. پيشين. ص34-35.
 
12.  مارزلف، اولريش. پيشين. ص35.
 
13.  نفيسي، سعيد'''''. «صنعت چاپ مصور در ايران».''''' پيام نو. ش5. فروردين 1352، ص24.
 
14.  افشار، ايرج. '''''سير كتاب در ايران'''''. ص28 تا 30.
 
15.  مهدي، هاجر. «نقاشي‌هاي چاپ سنگي: مضامين و الهامات». پايان‌نامة كارشناسي ارشد پژوهش هنر دانشگاه هنر، تهران: 1383، ص35.
 
16.  Marzolph, U. Narrative illustration in Persian, Lithographed books leiden Boston, koln, Brill. 2001.
 
17.   ماسه، هانري. «نقش‌هاي عاميانة ايران». ترجمة نوشين نفيسي، هنر و مردم. ش89 اسفند 1348.
 
18.  مارزلف، اولريش. '''''هنر تصويرگري ... .''''' پيشين. ص37.
 
19.  مهدي، هاجر. پيشين. ص109-112.
 
20.  محمدي، محمدهادي. قاييني، زهره. '''''تاريخ ادبيات كودكان ايران'''''. ج4، تهران: چيستا، 1379، ص703-704.
 
21.  نفيسي، سعيد. پيشين.
 
22.  Marzolph, …
 
23.  ذكاء، يحيي. '''''زندگي و آثار استاد صنيع‌الملك'''''. تهران: مركز نشر دانشگاهي، سازمان ميراث فرهنگي، 1382.
 
24.  نفيسي، سعيد. پيشين.
 
25.  مهدي، هاجر. پيشين. ص115-121.
 
 
  علی بوذری
 
 
----[1]. Carmelites

نسخهٔ ‏۸ اکتبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۶:۳۰

تصویرگری چاپ سنگی و سربی، ورود صنعت چاپ به ایران در اواسط سده یازده هـ.ق، علاوه بر اشاعه فرهنگ کتاب‌خوانی و علم‌آموزی، باعث شد هنر کتاب‌آرایی و تصویرسازی ویژه‌ای در این دوران به وجود آید. پیش از ورود صنعت چاپ به ایران، کتاب‌های فارسی در هند، عثمانی و مصر چاپ می‌شد. نخستین چاپخانه سربی در دوره  صفوی، توسط مبلغان مذهبی و کشیشان فرقه کرملی یا کرملیان[i] در محوطه کلیسا و نمازخانه میدان میراصفهان تأسیس شد. در آن‌جا انجیل و تورات به دو زبان عربی و فارسی منتشر می‌شد. پس از کوچانده شدن ارامنه به جلفای اصفهان، چاپخانه‌ای با وسایل ابتدایی در جلفا تأسیس شد (1050ق/1640ق). اولین تولید این چاپخانه که به بصمه (امروزه باسمه می‌گویند) ‌خانه معروف بود[۱] ـ در (1051ق/ 1641ق) کتاب زندگی نامه پدران روحانی عیسوی[۲] (آداب پدران و زندگی اجداد روحانی)[۳] نام داشت.

در دوران فتحعلی‌شاه، عباس‌میرزا نائب‌السلطنه، برای نخستین بار چند نفر را برای آوردن دستگاه چاپ سنگی و سربی به روسیه و انگلستان فرستاد[۳]. عباس‌میرزا همچنین در (1228ق/ 1813م) چند دستگاه چاپ به روس‌ها سفارش داد و نیز، میرزا زین‌العابدین تبریزی را به پترزبورگ فرستاد تا فنون چاپ و روش ساختن مرکب را فرا گیرد. چهار سال بعد در (1232هـ.ق/ 1816م) او به ایران بازگشت و با خود یک دستگاه پرس چاپ آورد و چاپخانه‌ای در تبریز به راه انداخت[۴]. بعد از آن به دستور فتحعلی‌شاه میرزا زین‌العابدین، یکی از دستگاه‌های چاپ را به تهران منتقل کرد و سرپرستی چاپخانه تهران به عهده میرزا عبدالوهاب معتمد‌الدوله نشاط اصفهانی، گذارده شد[۵].

در آغاز پیدایش صنعت چاپ سربی، تصاویر به دو شیوه گراوور فلزی (مس و روی) و گراوور چوبی (ششماد) ساخته می‌شد[۶]. در میان حدود چهل کتابی که از بدو تأسیس تا (1270ق/ 1853م) در تهران، اصفهان و تبریز به روش چاپ سربی به چاپ رسید تنها کتاب مختارنامه یا روضه‌المجاهدین به شکل مصور (8 تصویر) در 1261ق/ 1845م در تهران منتشر شد[۷]. در حدود (1248ق/ 1832م) چاپ سنگی نیز به ایران وارد شد. از این زمان حدود بیست سال این دو روش در کنار هم مورد استفاده قرار گرفت[۸]. شاید به دلیل سختی کار تصویرسازی به روش چاپ سربی[۹] و یا به دلیل یکنواختی حروف چاپ سربی برای ایرانیانی که با خط نستعلیق مأنوس بودند، چاپ سربی کم‌کم جای خود را به چاپ سنگی داد[۸].

نخستین دستگاه چاپ سنگی زیر نظر آقا علی ابن حاج محمدحسین امین‌الشرع تبریزی شروع به کار کرد و اولین کتابی که منتشر ساخت کتاب قرآن (1250هـ.ق/ 1834م) بود.

چاپخانه چاپ سنگی تهران نیز در (1260هـ.ق/ 1844م) به کار افتاد. نخستین کتاب مصور چاپ سنگی کتاب لیلی و مجنون همراه 4 تصویر است[۱۰].

نحوه صفحه‌آرایی و مصورسازی اولین نسخه‌های چاپ سنگی، به شدت متأثر از صفحه‌آرایی نسخه‌های خطی بود. این نسخه‌ها به خط نسخ، نستعلیق یا شکسته نوشته می‌شدند و بر روی کاغذ‌های سفید روسی چاپ می‌شدند. در برخی موارد این کاغذ‌ها آبی رنگ (شمس‌الحقائق. تهران 1280ق/ 1863م) و یا چند رنگ و دیوان انوری (تبریز 1264هـ.ق/ 1847م) بودند[۱۱]. اوج ترقی صنعت چاپ سنگی و نقاشی توأم با آن از 1260 تا 1300هـ.ق بوده است. بعد از 1300 کیفیت تصاویر چاپ سنگی به تدریج نازل‌تر می‌شود[۱۲].

کتاب‌های چاپ سنگی مصور را می‌توان به 6 گروه تقسیم کرد:

  • ادبیات کلاسیک فارسی. این دسته از آثار یا خود جزء ادبیات کلاسیک فارسی به شمار می‌آیند یا از جمله ادبیات معاصر هستند که پرداخت آن‌ها از سبک کلاسیک پیروی می‌کند از آن جمله می‌توان به کلیات سعدی، خمسه نظامی، لیلی و مجنون و... اشاره کرد؛
  • ادبیات مذهبی. در این دوران به داستان‌هایی درباره شهادت امام حسین و یارانش و داستان دشت کربلا بسیار توجه شده است. حمله حیدری و طوفان البکاء از جمله این آثار هستند[۱۳]. در مواقعی نیز شمایل‌های مذهبی به صورت چاپ سنگی منتشر می‌شد و بعد از رنگ‌آمیزی در سالگرد وفات اولاد حضرت رسول در معرض دید سوگواران قرار می‌گرفت[۱۴]؛
  • حماسه‌های عاشقانه: از جمله این داستان‌ها می‌توان به هزار و یک شب اشاره کرد؛
  • داستان‌های عامیانه: تعداد بسیاری از نسخه‌های مصور چاپ سنگی روایات تخیلی پرماجرا هستند که از داستان‌های شاعرانه کم مایه‌تری برخوردار هستند از آن جمله می‌توان به خسرو دیوزاد سلیم جواهری اشاره کرد. در این گروه می‌توان حکایات طنزآمیز (مانند درذوقامی بغداد و...) را نیز جای داد؛
  • کتاب‌های علمی و تاریخی. تصاویر این کتاب‌ها اکثراً واقعیت‌گرا هستند. از جمله آثار عجم نوشته فرصت شیرازی و قانون نظام (یکی از نمونه‌های تصویرسازی علمی دوران قاجار) نام برد[۱۵]؛
  • کتاب‌های ادبیات داستانی اروپایی: عباس‌میرزا، در پی اصلاحات خود، دستور ترجمه آثار از ادبیات اروپایی را داد. پس از او نیز این روند ترجمه پی گرفته شد. از جمله این کتاب‌ها می‌توان به کتاب سه تفنگدار الکساندر دوما اشاره کرد[۱۶].

کتاب‌های کودکان: چاپخانه دارالفنون یا دارالطباعه خاصه علمیه مبارکه دارالفنون طهران از پایان (1268هـ.ق/ 18151م) شروع به انتشار کتب درسی کرد. بعداً، چاپخانه‌های خصوصی دیگری (مطبعه علمی، مطبعه اخوان کتابچی (اسلامیه)، خانواده خوانساری) نیز دست به چاپ کتاب‌های کودکان زدند. بخشی از کتاب‌های آموزشی کودکان در مکتب‌خانه‌ها آثار کوچک و کم ورق و مصوری بودند که کتاب‌های مکتب‌خانه‌ای خوانده می‌شدند. برخی از آن‌ها بدون شیرازه و بر روی یک ورق چاپ می‌شدند که دو یا چهار تا می‌خورد. این کتاب‌ها را ورقی می‌نامیدند. گروه دیگر کتاب‌ها صحافی معمولی داشتند و کوچک اندازه بودند. افزون بر آن، برخی از داستان‌های بلند عامیانه نیز مانند رستم‌نامه و شاهزاده هرمز نیز در این گروه جای می‌گیرند. از میان مصوران کتاب‌های کودکان و مکتب‌خانه‌ای می‌توان به محسن تاج‌بخش، محمد صانعی خوانساری، (نقاش قهوه‌خانه‌ای)،* و سید عرب، نقاشی پشت شیشه* اشاره کرد[۱۷].

روزنامه‌های چاپ سنگی: اولین  روزنامه چاپ سنگی ایران، روزنامه وقایع‌اتفاقیه بود که به همت میرزا صالح شیرازی در (1254هـ.ق/ 1838م) منتشر شد. این روزنامه بعدها به اسم، وقایع‌، روزنامه دولت علیه ایران و روزنامه دولتی تغییر نام داد[۱۰]. در سال‌های اولیه انتشار این روزنامه، تصاویر آن توسط میرزا علی‌قلی خویی کار می‌شد[۱۳]. از 1277 (همزمان با تغییر نام روزنامه به روزنامه دولت عیله ایران). ریاست دارالطباعه و اداره امور چاپ و انتشار روزنامه را به صنیع‌الملک* سپرده شد. او در ابتدا تک چهره‌هایی از شاهزادگان و درباریان را برای روزنامه تصویر می‌کرد و سپس به مصور کردن رویدادها و ماجراها نیز پرداخت[۱۸].

روزنامه دیگری که در این دوران به چاپ می‌رسید روزنامه شرف به خط میرزا رضا کلهر بود. تا شماره 73 همه تصاویر آن توسط میرزا ابوتراب غفاری کاشانی* و بعد از آن توسط میرزا موسی کار می‌شد[۱۰]. در زمان مظفرالدین شاه روزنامه مصور دیگری تحت عنوان شرافت به خط زین‌العابدین ملک الکتاب به چاپ می‌رسید و تصاویر آن نیز کار مصورالملک بود. از دیگر روزنامه‌های چاپ سنگی می‌توان به روزنامه ادب، تربیت و حبل‌المتین اشاره کرد[۱۹].

علی بوذری 

  1. هادوی، شهلا (1356). «پنجاه و شش مجلس از دومین شاهنامه چاپ سنگی در ایران» پایان نامه کارشناسی ارتباط تصویری دانشکده هنرهای تزئینی. تهران: دانشگاه تهران، ص 33.

2. گلپایگانی، حسین میرزا. تاریخ چاپ و چاپخانه در ایران (1050 تا 1320 شمسی). تهران: گلشن‌راز، نشر گلشن، 1378، ص9.

پاورقی

[i] - Carmelites

کتابشناسی

  1. ↑ شناخت هنر گرافیک سنتی و نوین (1369). سال سوم و چهارم هنرستان: آموزش حرفه‌ای گرافیک، تهران: شرکت چاپ و نشر ایران، ص97-98.
  2. ↑ میناسیان، لتون (1346). «ما و خوانندگان: نخستین کتاب چاپ شده در ایران» هنر و مردم. شماره 56 و 57، ص71.
  3. ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ گلپایگانی، حسین میرزا (1378). تاریخ چاپ و چاپخانه در ایران (1050 تا 1320 شمسی). تهران: گلشن‌راز، نشر گلشن، ص 9.
  4. ↑ گلپایگانی، حسین میرزا (1378). تاریخ چاپ و چاپخانه در ایران (1050 تا 1320 شمسی). تهران: گلشن‌راز، نشر گلشن، ص 11.
  5. ↑ شناخت هنر گرافیک سنتی و نوین (1369). سال سوم و چهارم هنرستان: آموزش حرفه‌ای گرافیک، تهران: شرکت چاپ و نشر ایران، ص 100.
  6. ↑ شناخت هنر گرافیک سنتی و نوین (1369). سال سوم و چهارم هنرستان: آموزش حرفه‌ای گرافیک، تهران: شرکت چاپ و نشر ایران، ص 99.
  7. ↑ مهدی، هاجر (1383). «نقاشی‌های چاپ سنگی: مضامین و الهامات». پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر. تهران: دانشگاه هنر، ص 34.
  8. ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ مارزلف، اولریش. هنر تصویرگری در کتاب‌های چاپ سنگی زمان قاجار. ترجمه بیژن غیبی، فرهنگ مردم، شماره 2 و 3، ص 35.
  9. ↑ مهدی، هاجر (1383). «نقاشی‌های چاپ سنگی: مضامین و الهامات». پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر. تهران: دانشگاه هنر، ص 34-35.
  10. ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ نفیسی، سعید (1352). «صنعت چاپ مصور در ایران». پیام نو. شماره 5، ص 24.
  11. ↑ افشار، ایرج. سیر کتاب در ایران. ص28-30.
  12. ↑ مهدی، هاجر (1383). «نقاشی‌های چاپ سنگی: مضامین و الهامات». پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر. تهران: دانشگاه هنر، ص 35.
  13. ↑ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ Marzolph, U (2001). Narrative illustration in Persian, Lithographed books leiden Boston, koln, Brill.
  14. ↑ ماسه، هانری (1348). «نقش‌های عامیانه ایران». ترجمه نوشین نفیسی، هنر و مردم. شماره 89.
  15. ↑ مارزلف، اولریش. هنر تصویرگری در کتاب‌های چاپ سنگی زمان قاجار. ترجمه بیژن غیبی، فرهنگ مردم، شماره 2 و 3، ص 37.
  16. ↑ مهدی، هاجر (1383). «نقاشی‌های چاپ سنگی: مضامین و الهامات». پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر. تهران: دانشگاه هنر، ص 109-112.
  17. ↑ محمدی، محمدهادی، قایینی، زهره (1379). تاریخ ادبیات کودکان ایران. جلد چهارم، تهران: چیستا، ص 703-704.
  18. ↑ ذکاء، یحیی (1382). زندگی و آثار استاد صنیع‌الملک. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، سازمان میراث فرهنگی.
  19. ↑ مهدی، هاجر (1383). «نقاشی‌های چاپ سنگی: مضامین و الهامات». پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر. تهران: دانشگاه هنر، ص 115-121.
برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=تصویرگری_چاپ_سنگی_و_سربی&oldid=1833»