تصویرگری چاپ سنگی و سربی
تصویرگری چاپ سنگی و سربی، ورود صنعت چاپ به ایران در اواسط سده یازده هـ.ق، علاوه بر اشاعه فرهنگ کتابخوانی و علمآموزی، باعث شد هنر کتابآرایی و تصویرسازی ویژهای در این دوران به وجود آید. پیش از ورود صنعت چاپ به ایران، کتابهای فارسی در هند، عثمانی و مصر چاپ میشد. نخستین چاپخانه سربی در دوره صفوی، توسط مبلغان مذهبی و کشیشان فرقه کرملی یا کرملیان( Carmelites) در محوطه کلیسا و نمازخانه میدان میراصفهان تأسیس شد. در آنجا انجیل و تورات به دو زبان عربی و فارسی منتشر میشد. پس از کوچانده شدن ارامنه به جلفای اصفهان، چاپخانهای با وسایل ابتدایی در جلفا تأسیس شد (1050ق/1640ق). اولین تولید این چاپخانه که به بصمه (امروزه باسمه میگویند) خانه معروف بود[۱] ـ در (1051ق/ 1641ق) کتاب زندگی نامه پدران روحانی عیسوی[۲] (آداب پدران و زندگی اجداد روحانی)[۳] نام داشت.
در دوران فتحعلیشاه، عباسمیرزا نائبالسلطنه، برای نخستین بار چند نفر را برای آوردن دستگاه چاپ سنگی و سربی به روسیه و انگلستان فرستاد[۳]. عباسمیرزا همچنین در (1228ق/ 1813م) چند دستگاه چاپ به روسها سفارش داد و نیز، میرزا زینالعابدین تبریزی را به پترزبورگ فرستاد تا فنون چاپ و روش ساختن مرکب را فرا گیرد. چهار سال بعد در (1232هـ.ق/ 1816م) او به ایران بازگشت و با خود یک دستگاه پرس چاپ آورد و چاپخانهای در تبریز به راه انداخت[۴]. بعد از آن به دستور فتحعلیشاه میرزا زینالعابدین، یکی از دستگاههای چاپ را به تهران منتقل کرد و سرپرستی چاپخانه تهران به عهده میرزا عبدالوهاب معتمدالدوله نشاط اصفهانی، گذارده شد[۵].
در آغاز پیدایش صنعت چاپ سربی، تصاویر به دو شیوه گراوور فلزی (مس و روی) و گراوور چوبی (ششماد) ساخته میشد[۶]. در میان حدود چهل کتابی که از بدو تأسیس تا (1270ق/ 1853م) در تهران، اصفهان و تبریز به روش چاپ سربی به چاپ رسید تنها کتاب مختارنامه یا روضهالمجاهدین به شکل مصور (8 تصویر) در 1261ق/ 1845م در تهران منتشر شد[۷]. در حدود (1248ق/ 1832م) چاپ سنگی نیز به ایران وارد شد. از این زمان حدود بیست سال این دو روش در کنار هم مورد استفاده قرار گرفت[۸]. شاید به دلیل سختی کار تصویرسازی به روش چاپ سربی[۹] و یا به دلیل یکنواختی حروف چاپ سربی برای ایرانیانی که با خط نستعلیق مأنوس بودند، چاپ سربی کمکم جای خود را به چاپ سنگی داد[۸].
نخستین دستگاه چاپ سنگی زیر نظر آقا علی ابن حاج محمدحسین امینالشرع تبریزی شروع به کار کرد و اولین کتابی که منتشر ساخت کتاب قرآن (1250هـ.ق/ 1834م) بود.
چاپخانه چاپ سنگی تهران نیز در (1260هـ.ق/ 1844م) به کار افتاد. نخستین کتاب مصور چاپ سنگی کتاب لیلی و مجنون همراه 4 تصویر است[۱۰].
نحوه صفحهآرایی و مصورسازی اولین نسخههای چاپ سنگی، به شدت متأثر از صفحهآرایی نسخههای خطی بود. این نسخهها به خط نسخ، نستعلیق یا شکسته نوشته میشدند و بر روی کاغذهای سفید روسی چاپ میشدند. در برخی موارد این کاغذها آبی رنگ (شمسالحقائق. تهران 1280ق/ 1863م) و یا چند رنگ و دیوان انوری (تبریز 1264هـ.ق/ 1847م) بودند[۱۱]. اوج ترقی صنعت چاپ سنگی و نقاشی توأم با آن از 1260 تا 1300هـ.ق بوده است. بعد از 1300 کیفیت تصاویر چاپ سنگی به تدریج نازلتر میشود[۱۲].
کتابهای چاپ سنگی مصور را میتوان به 6 گروه تقسیم کرد:
- ادبیات کلاسیک فارسی. این دسته از آثار یا خود جزء ادبیات کلاسیک فارسی به شمار میآیند یا از جمله ادبیات معاصر هستند که پرداخت آنها از سبک کلاسیک پیروی میکند از آن جمله میتوان به کلیات سعدی، خمسه نظامی، لیلی و مجنون و... اشاره کرد؛
- ادبیات مذهبی. در این دوران به داستانهایی درباره شهادت امام حسین و یارانش و داستان دشت کربلا بسیار توجه شده است. حمله حیدری و طوفان البکاء از جمله این آثار هستند[۱۳]. در مواقعی نیز شمایلهای مذهبی به صورت چاپ سنگی منتشر میشد و بعد از رنگآمیزی در سالگرد وفات اولاد حضرت رسول در معرض دید سوگواران قرار میگرفت[۱۴]؛
- حماسههای عاشقانه: از جمله این داستانها میتوان به هزار و یک شب اشاره کرد؛
- داستانهای عامیانه: تعداد بسیاری از نسخههای مصور چاپ سنگی روایات تخیلی پرماجرا هستند که از داستانهای شاعرانه کم مایهتری برخوردار هستند از آن جمله میتوان به خسرو دیوزاد سلیم جواهری اشاره کرد. در این گروه میتوان حکایات طنزآمیز (مانند درذوقامی بغداد و...) را نیز جای داد؛
- کتابهای علمی و تاریخی. تصاویر این کتابها اکثراً واقعیتگرا هستند. از جمله آثار عجم نوشته فرصت شیرازی و قانون نظام (یکی از نمونههای تصویرسازی علمی دوران قاجار) نام برد[۱۵]؛
- کتابهای ادبیات داستانی اروپایی: عباسمیرزا، در پی اصلاحات خود، دستور ترجمه آثار از ادبیات اروپایی را داد. پس از او نیز این روند ترجمه پی گرفته شد. از جمله این کتابها میتوان به کتاب سه تفنگدار الکساندر دوما اشاره کرد[۱۶].
کتابهای کودکان
چاپخانه دارالفنون یا دارالطباعه خاصه علمیه مبارکه دارالفنون طهران از پایان (1268هـ.ق/ 18151م) شروع به انتشار کتب درسی کرد. بعداً، چاپخانههای خصوصی دیگری (مطبعه علمی، مطبعه اخوان کتابچی (اسلامیه)، خانواده خوانساری) نیز دست به چاپ کتابهای کودکان زدند. بخشی از کتابهای آموزشی کودکان در مکتبخانهها آثار کوچک و کم ورق و مصوری بودند که کتابهای مکتبخانهای خوانده میشدند. برخی از آنها بدون شیرازه و بر روی یک ورق چاپ میشدند که دو یا چهار تا میخورد. این کتابها را ورقی مینامیدند. گروه دیگر کتابها صحافی معمولی داشتند و کوچک اندازه بودند. افزون بر آن، برخی از داستانهای بلند عامیانه نیز مانند رستمنامه و شاهزاده هرمز نیز در این گروه جای میگیرند. از میان مصوران کتابهای کودکان و مکتبخانهای میتوان به محسن تاجبخش، محمد صانعی خوانساری، (نقاش قهوهخانهای)،* و سید عرب، نقاشی پشت شیشه* اشاره کرد[۱۷].
روزنامههای چاپ سنگی
اولین روزنامه چاپ سنگی ایران، روزنامه وقایعاتفاقیه بود که به همت میرزا صالح شیرازی در (1254هـ.ق/ 1838م) منتشر شد. این روزنامه بعدها به اسم، وقایع، روزنامه دولت علیه ایران و روزنامه دولتی تغییر نام داد[۱۰]. در سالهای اولیه انتشار این روزنامه، تصاویر آن توسط میرزا علیقلی خویی کار میشد[۱۳]. از 1277 (همزمان با تغییر نام روزنامه به روزنامه دولت عیله ایران). ریاست دارالطباعه و اداره امور چاپ و انتشار روزنامه را به صنیعالملک* سپرده شد. او در ابتدا تک چهرههایی از شاهزادگان و درباریان را برای روزنامه تصویر میکرد و سپس به مصور کردن رویدادها و ماجراها نیز پرداخت[۱۸].
روزنامه دیگری که در این دوران به چاپ میرسید روزنامه شرف به خط میرزا رضا کلهر بود. تا شماره 73 همه تصاویر آن توسط میرزا ابوتراب غفاری کاشانی* و بعد از آن توسط میرزا موسی کار میشد[۱۰]. در زمان مظفرالدین شاه روزنامه مصور دیگری تحت عنوان شرافت به خط زینالعابدین ملک الکتاب به چاپ میرسید و تصاویر آن نیز کار مصورالملک بود. از دیگر روزنامههای چاپ سنگی میتوان به روزنامه ادب، تربیت و حبلالمتین اشاره کرد[۱۹][۲۰].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ شناخت هنر گرافیک سنتی و نوین (1369). سال سوم و چهارم هنرستان: آموزش حرفهای گرافیک، تهران: شرکت چاپ و نشر ایران، ص97-98.
- ↑ میناسیان، لتون (1346). «ما و خوانندگان: نخستین کتاب چاپ شده در ایران» هنر و مردم. شماره 56 و 57، ص71.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ گلپایگانی، حسین میرزا (1378). تاریخ چاپ و چاپخانه در ایران (1050 تا 1320 شمسی). تهران: گلشنراز، نشر گلشن، ص 9.
- ↑ گلپایگانی، حسین میرزا (1378). تاریخ چاپ و چاپخانه در ایران (1050 تا 1320 شمسی). تهران: گلشنراز، نشر گلشن، ص 11.
- ↑ شناخت هنر گرافیک سنتی و نوین (1369). سال سوم و چهارم هنرستان: آموزش حرفهای گرافیک، تهران: شرکت چاپ و نشر ایران، ص 100.
- ↑ شناخت هنر گرافیک سنتی و نوین (1369). سال سوم و چهارم هنرستان: آموزش حرفهای گرافیک، تهران: شرکت چاپ و نشر ایران، ص 99.
- ↑ مهدی، هاجر (1383). «نقاشیهای چاپ سنگی: مضامین و الهامات». پایاننامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر. تهران: دانشگاه هنر، ص 34.
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ مارزلف، اولریش. هنر تصویرگری در کتابهای چاپ سنگی زمان قاجار. ترجمه بیژن غیبی، فرهنگ مردم، شماره 2 و 3، ص 35.
- ↑ مهدی، هاجر (1383). «نقاشیهای چاپ سنگی: مضامین و الهامات». پایاننامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر. تهران: دانشگاه هنر، ص 34-35.
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ نفیسی، سعید (1352). «صنعت چاپ مصور در ایران». پیام نو. شماره 5، ص 24.
- ↑ افشار، ایرج. سیر کتاب در ایران. ص28-30.
- ↑ مهدی، هاجر (1383). «نقاشیهای چاپ سنگی: مضامین و الهامات». پایاننامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر. تهران: دانشگاه هنر، ص 35.
- ↑ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ Marzolph, U (2001). Narrative illustration in Persian, Lithographed books leiden Boston, koln, Brill.
- ↑ ماسه، هانری (1348). «نقشهای عامیانه ایران». ترجمه نوشین نفیسی، هنر و مردم. شماره 89.
- ↑ مارزلف، اولریش. هنر تصویرگری در کتابهای چاپ سنگی زمان قاجار. ترجمه بیژن غیبی، فرهنگ مردم، شماره 2 و 3، ص 37.
- ↑ مهدی، هاجر (1383). «نقاشیهای چاپ سنگی: مضامین و الهامات». پایاننامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر. تهران: دانشگاه هنر، ص 109-112.
- ↑ محمدی، محمدهادی، قایینی، زهره (1379). تاریخ ادبیات کودکان ایران. جلد چهارم، تهران: چیستا، ص 703-704.
- ↑ ذکاء، یحیی (1382). زندگی و آثار استاد صنیعالملک. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، سازمان میراث فرهنگی.
- ↑ مهدی، هاجر (1383). «نقاشیهای چاپ سنگی: مضامین و الهامات». پایاننامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر. تهران: دانشگاه هنر، ص 115-121.
- ↑ هادوی، شهلا (1356). «پنجاه و شش مجلس از دومین شاهنامه چاپ سنگی در ایران» پایان نامه کارشناسی ارتباط تصویری دانشکده هنرهای تزئینی. تهران: دانشگاه تهران، ص 33
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
علی بوذری