پرش به محتوا

ایران ساسانی، دین: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
Karimian (بحث | مشارکت‌ها)
۸۴۹ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
خط ۱: خط ۱:
'''ایران ساسانی، دین'''، با روی کار آمدن ساسانیان در ایران، [[زرتشتی، دین|آئین زرتشتی]] دین رسمی کشور شد که از ویژگی‌های حکومت ساسانی است. ساختار حکومت ساسانیان<sup>*</sup>، بر اساس اتحاد دین و دولت بوده است.  
'''ایران ساسانی، دین'''، با روی کار آمدن [[ساسانیان]] در ایران، [[زرتشتی، دین|آئین زرتشتی]] دین رسمی کشور شد که از ویژگی‌های [[ساسانیان|حکومت ساسانی]] است. ساختار [[ساسانیان|حکومت ساسانیان]]<sup>*</sup>، بر اساس اتحاد دین و دولت بوده است.  


ساسانیان از خاندانی روحانی برخاستند. ساسان، جدّ بزرگ این خاندان، هیربَد آتشکده اَناهیتا در استخر پارس بود<ref>زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، '''''تاریخ ایران باستان'''''. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 6. </ref>. با اینکه اردشیر بابکان<sup>*</sup>، مؤسس سلسله ساسانی در 224م بر اشکانیان پیروزی یافت، استقرار قطعی قدرت ساسانیان بی درنگ به دست نیامد. در واقع، اردشیر که برای غلبه بر آشفتگی‌های موجود، تصمیم به ایجاد وحدت و تمرکز در سراسر کشور گرفته بود، استقرار یک آئین رسمی و اتحاد میان دین و دولت را لازم دید. بدین ترتیب، اردشیر برای تثبیت حکومت خویش، از تبلیغات دینی نیز بهره برد<ref>زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، '''''تاریخ ایران باستان'''''. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 11؛ زرین‌کوب، عبدالحسین. '''''روزگاران ایران.''''' ج 1، تهران: سخن، 1374، ص 171؛ بویس، مری. '''''زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها'''''. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 131؛برگرفته از :
[[ساسانیان]] از خاندانی روحانی برخاستند. ساسان، جدّ بزرگ این خاندان، هیربَد [[آتشکده]] اَناهیتا در استخر پارس بود<ref>زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، '''''تاریخ ایران باستان'''''. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 6. </ref>. با اینکه [[اردشیر بابکان]]<sup>*</sup>، مؤسس سلسله [[ساسانیان|ساسانی]] در 224م بر اشکانیان پیروزی یافت، استقرار قطعی قدرت [[ساسانیان]] بی درنگ به دست نیامد. در واقع، اردشیر که برای غلبه بر آشفتگی‌های موجود، تصمیم به ایجاد وحدت و تمرکز در سراسر کشور گرفته بود، استقرار یک آئین رسمی و اتحاد میان دین و دولت را لازم دید. بدین ترتیب، [[اردشیر بابکان|اردشیر]] برای تثبیت حکومت خویش، از تبلیغات دینی نیز بهره برد<ref>زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، '''''تاریخ ایران باستان'''''. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 11.</ref><ref>زرین‌کوب، عبدالحسین. '''''روزگاران ایران.''''' ج 1، تهران: سخن، 1374، ص 171.</ref><ref>بویس، مری. '''''زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها'''''. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 131.</ref><ref>Boyce, M. '''''Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices'''''. London: Routledge, 1979, P. 101.</ref>.  
 
Boyce, M. '''''Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices'''''. London: Routledge, 1979, P. 101.</ref>.  
[[پرونده:یکی از قدیمی ترین آتشکده های مسیحیان.jpg|بندانگشتی|یکی از قدیمی ترین آتشکده های ساسانیان،برگرفته از سایت تبیان، برگرفته از  [https://www.tebyan.net/news/194832/%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D8%AA%D8%B4%DA%A9%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C /https://www.tebyan.net/news/194832]]]
[[پرونده:یکی از قدیمی ترین آتشکده های مسیحیان.jpg|بندانگشتی|یکی از قدیمی ترین آتشکده های ساسانیان،برگرفته از سایت تبیان، برگرفته از  [https://www.tebyan.net/news/194832/%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D8%AA%D8%B4%DA%A9%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C /https://www.tebyan.net/news/194832]]]
بر اساس متن پهلویِ ''دینکرد''، یکی از اقدام‌های اردشیر بابکان<sup>*</sup> گردآوری و تنظیم ''اوستا''<sup>*</sup> بود که به دست هیربدانْ هیربدوی، تَنسر (توسر) انجام گرفت. وی نخستین روحانی زرتشتی عهد ساسانی است که نامش در متن‌های تاریخی آمده است<ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 162؛ کولونین، ولادیمیر. '''''تمدن ایران''''' '''''ساسانی'''''. ترجمه عنایت‌الله رضا، تهران: نشر علمی فرهنگی، 1372، ص 132. </ref>. به این ترتیب، اردشیر با دادن اختیاراتی به تنسر و دیگر روحانیان زرتشتی، سلطنت خود را با حمایت اهل دین مربوط ساخت<ref>زرین‌کوب، عبدالحسین. '''''روزگاران''''' '''''ایران'''''. ج 1، ص 177. </ref>.
بر اساس متن پهلویِ ''[[دینکرد]]''، یکی از اقدام‌های [[اردشیر بابکان]]<sup>*</sup> گردآوری و تنظیم ''[[اوستا]]''<sup>*</sup> بود که به دست هیربدانْ هیربدوی، تَنسر (توسر) انجام گرفت. وی نخستین روحانی [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] [[ساسانیان|عهد ساسانی]] است که نامش در متن‌های تاریخی آمده است<ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 162. </ref><ref>کولونین، ولادیمیر. '''''تمدن ایران''''' '''''ساسانی'''''. ترجمه عنایت‌الله رضا، تهران: نشر علمی فرهنگی، 1372، ص 132.</ref>. به این ترتیب، [[اردشیر بابکان|اردشیر]] با دادن اختیاراتی به تنسر و دیگر روحانیان زرتشتی، سلطنت خود را با حمایت اهل دین مربوط ساخت<ref>زرین‌کوب، عبدالحسین. '''''روزگاران''''' '''''ایران'''''. ج 1، ص 177. </ref>.  
 
در اوایل عصر ساسانی، اصلاح گاهشماری زرتشتی انجام شد. همچنین، ساسانیان استفاده از تندیس را در آیین‌های دینی ممنوع کردند و در بناهای مقدس به جای شمایل، آتش مقدس نشاندند<ref>برای تفصیل، نک: بویس. همان. ص 133-138؛ Boyce. Ibid. PP. 104-109 .</ref>. سپس شاپور اول فرمان داد تا بخش‌هایی از ''اوستا'' درباره پزشکی، نجوم، حکمت و بلاغت را که در سرزمین‌های دیگر پراکنده شده بود، گردآورده، به ''اوستا'' بیفزایند<ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 162؛  بویس، مری. '''''زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها'''''. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 143؛Boyce, M. '''''Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices'''''. London: Routledge, 1979, P. 113. </ref>.  


دومین روحانی بزرگ عصر ساسانی کردیر (کرتیر) بود که تثبیت نفوذ دستگاه دینی زرتشتی در دوره ساسانی با برآمدن وی عملی شد. وی که در زمان شاپور اول لقب «هیربد» داشت، به تدریج قدرت دینی را در سراسر کشور به دست آورد. کردیر دین‌های غیر زرتشتی را در قلمرو ساسانیان به شدت سرکوب کرد و نفوذ موبدان را توسعه بسیار بخشید<ref>ویدنگرن، گئو. '''''مانی و تعلیمات او'''''. ترجمه نزهت صفای اصفهانی، تهران: نشر مرکز، 1376، ص 54-59؛ تفضلی، احمد. «کرتیر و سیاست اتحاد دین و دولت در دوره ساسانی»، '''''یکی قطره باران'''''. تهران: نشر نو، 1370، ص 730-733 Widengren, G. '''''Mani and Manichaeism.''''' Tr. Ch. Kessler, London: Weidenfeld and Nicolson, 1965, PP. 38ff.</ref>.  
در اوایل [[ساسانیان|عصر ساسانی]]، اصلاح گاهشماری [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] انجام شد. همچنین، [[ساسانیان]] استفاده از تندیس را در آیین‌های دینی ممنوع کردند و در بناهای مقدس به جای شمایل، [[آتش]] مقدس نشاندند<ref>برای تفصیل، نک: بویس. همان. ص 133-138؛ Boyce. Ibid. PP. 104-109 .</ref>. سپس [[شاپور]] اول فرمان داد تا بخش‌هایی از ''[[اوستا]]'' درباره [[پزشکی]]، نجوم، حکمت و بلاغت را که در سرزمین‌های دیگر پراکنده شده بود، گردآورده، به ''[[اوستا]]'' بیفزایند<ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 162. </ref><ref>بویس، مری. '''''زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها'''''. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 143.</ref><ref>Boyce, M. '''''Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices'''''. London: Routledge, 1979, P. 113.</ref>.  


دوره پادشاهی نَرسه، مرحله بردباری دینی در قلمرو ساسانیان بود. این تسامح تا فرمانروایی شاپور دوم ادامه یافت. در این روزگار، رسمی شدن مسیحیت در امپراتوری روم (313م) و حمایت امپراتور روم از مسیحیان ایران، سبب شد که دشمنی مذهبی نیز میان ایران و روم پدید آید.  
دومین روحانی بزرگ [[ساسانیان|عصر ساسانی]] کردیر (کرتیر) بود که تثبیت نفوذ دستگاه دینی [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] در [[ساسانیان|دوره ساسانی]] با برآمدن وی عملی شد. وی که در زمان [[شاپور]] اول لقب «هیربد» داشت، به تدریج قدرت دینی را در سراسر کشور به دست آورد. کردیر دین‌های غیر [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] را در قلمرو [[ساسانیان]] به شدت سرکوب کرد و نفوذ موبدان را توسعه بسیار بخشید<ref>ویدنگرن، گئو. '''''مانی و تعلیمات او'''''. ترجمه نزهت صفای اصفهانی، تهران: نشر مرکز، 1376، ص 54-59.</ref><ref>تفضلی، احمد. «کرتیر و سیاست اتحاد دین و دولت در دوره ساسانی»، '''''یکی قطره باران'''''. تهران: نشر نو، 1370، ص 730-733.</ref><ref>Widengren, G. '''''Mani and Manichaeism.''''' Tr. Ch. Kessler, London: Weidenfeld and Nicolson, 1965, PP. 38ff</ref>.  


در نتیجه، سیاست تعصب مذهبی ساسانیان و تعقیب و آزار اقلیت‌های دینی، به ویژه مسیحیان در ایران شدت گرفت. در این ایام، آذر بَدِ مارَسپندان، موبد بزرگ عصر شاپور دوم به تقویت دستگاه دینی زرتشتی پرداخت. به فرمان شاپور دوم، برای رفع اختلاف درباره متن صحیح ''اوستا''، شورایی به ریاست آذربد مارسپندان تشکیل شد که در آنجا، متن قطعی ''اوستا'' تصویب، و به 21 نَسک تقسیم گردید<ref>پورداود، ابراهیم. '''''خرده اوستا'''''. بمبئی: 1310، ص 32-33؛ آموزگار، ژاله؛ تفضلی، احمد. '''''اسطوره زندگی زرتشت'''''. تهران: کتاب‌سرای بابل، 1375، ص 103؛ کریستن‌سن. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ص 163، 327؛ '''''روایات داراب هرمزدیار'''''. ج 1، بمبئی: بریتیش ایندیا پرس، 1922م، ص 287-290. </ref>.  
دوره پادشاهی نَرسه، مرحله بردباری دینی در قلمرو [[ساسانیان]] بود. این تسامح تا فرمانروایی شاپور دوم ادامه یافت. در این روزگار، رسمی شدن [[مسیحی، دین|مسیحیت]] در امپراتوری روم (313م) و حمایت امپراتور روم از [[مسیحی، دین|مسیحیان]] ایران، سبب شد که دشمنی مذهبی نیز میان ایران و روم پدید آید.  


با کوشش‌های روحانیان بزرگ زرتشتی، مانند تنسر، کردیر و آذربد مارسپندان سازمان دینی منظمی ایجاد شد. این تشکیلات به تدریج به وجود آمد و ظاهراً پیش از ساسانیان وجود نداشت. به این ترتیب، سلسله مراتب روحانیان زرتشتی نیز شکل گرفت. روحانیان طبقه فرودست «مُغ» نامیده می‌شدند. مغی که وظایف مهم‌تری به عهده داشت، «موبد» بود و روحانی بزرگ،«موبدانْ موبد» نام داشت. دسته دیگری از روحانیان «هیربد» خوانده می‌شدند که تشریفات مذهبی را انجام می‌دادند و معلمان مدرسه نیز از این دسته بودند<ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 138؛ موله، م. '''''ایران''''' '''''باستان'''''. ترجمه ژاله آموزگار، تهران: دانشگاه تهران، 1356،ص 96. </ref>.  
در نتیجه، سیاست تعصب مذهبی ساسانیان و تعقیب و آزار اقلیت‌های دینی، به ویژه [[مسیحی، دین|مسیحیان]] در [[کشور ایران|ایران]] شدت گرفت. در این ایام، آذر بَدِ مارَسپندان، موبد بزرگ عصر [[شاپور]] دوم به تقویت دستگاه دینی [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] پرداخت.


روحانیان زرتشتی در آتشکده‌ها، دعاها و اعمال دینی را انجام می‌دادند. از میان آتشکده‌های کشور، 3 آتشکده اهمیت خاص داشت: «آذَرْ فَرْنْبَغْ» یا آتش روحانیان در کاریان فارس، «آذر گُشَسب» یا آتش جنگجویان و خاندان شاهی در شیز آذربایجان، و «آذر بُرزینْ مِهر» یا آتش کشاورزان در کوه ریوند نزدیک نیشابور<ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 187-191.</ref>.  
به فرمان شاپور دوم، برای رفع اختلاف درباره متن صحیح ''[[اوستا]]''، شورایی به ریاست آذربد مارسپندان تشکیل شد که در آنجا، متن قطعی ''[[اوستا]]'' تصویب، و به 21 نَسک تقسیم گردید<ref>پورداود، ابراهیم. '''''خرده اوستا'''''. بمبئی: 1310، ص 32-33. </ref><ref>آموزگار، ژاله، تفضلی، احمد. '''''اسطوره زندگی زرتشت'''''. تهران: کتاب‌سرای بابل، 1375، ص 103.</ref><ref>کریستن‌سن. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ص 163، 327.</ref><ref>'''''روایات داراب هرمزدیار'''''. ج 1، بمبئی: بریتیش ایندیا پرس، 1922م، ص 287-290.</ref>.  


به عقیده بعضی از محققان، بسیاری از پادشاهان ساسانی، و حتی کردیر و آذربد مارسپندان زُروانی<sup>*</sup> مذهب بوده‌اند. برخی دیگر، تاریخ دینی عصر ساسانیان را کشمکش میان مزداگرایان و زروانگرایان دانسته‌اند. به هر حال، با اینکه زروانگرایی و مزداگرایی از نظر اعتقادی دو گرایش دینی محسوب می‌شدند، از لحاظ عملی یکی بودند؛ چنان که درباره وجود آئین‌ها و یا دستگاه دینی جداگانه زروانی، شواهدی به دست نیامده است<ref>بویس. همان. ص 142-143، 149؛ دوشن ـ گیمن، ژاک. '''''دین ایران باستان'''''. ترجمه رویا منجم، تهران: فکر روز، 1375، ص 367-369؛ فرای، ریچارد. '''''میراث باستانی ایران'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: علمی و فرهنگی، 1368، ص 358؛Boyce, M. '''''Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices'''''. London: Routledge, 1979, P. 112, 118.</ref>.  
با کوشش‌های روحانیان بزرگ [[زرتشتی، دین|زرتشتی]]، مانند تنسر، کردیر و آذربد مارسپندان سازمان دینی منظمی ایجاد شد. این تشکیلات به تدریج به وجود آمد و ظاهراً پیش از [[ساسانیان]] وجود نداشت. به این ترتیب، سلسله مراتب روحانیان [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] نیز شکل گرفت.


گذشته از آئین زروانی که شاخه‌ای از [[زرتشتی، دین|دین زرتشتی]] بود ـ ایران عصر ساسانی شاهد دو حرکت دینی مستقل نیز بود: دین مانوی<sup>*</sup> و دین مزدکی<sup>*</sup> که هر دو سرکوب و پیروانشان قلع و قمع شدند.
روحانیان طبقه فرودست «مُغ» نامیده می‌شدند. مغی که وظایف مهم‌تری به عهده داشت، «موبد» بود و روحانی بزرگ،«موبدانْ موبد» نام داشت. دسته دیگری از روحانیان «هیربد» خوانده می‌شدند که تشریفات مذهبی را انجام می‌دادند و معلمان مدرسه نیز از این دسته بودند<ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 138. </ref><ref>موله، م. '''''ایران''''' '''''باستان'''''. ترجمه ژاله آموزگار، تهران: دانشگاه تهران، 1356،ص 96.</ref>.  


== نیز نگاه کنید به ==
روحانیان [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] در [[آتشکده|آتشکده‌]]<nowiki/>ها، دعاها و اعمال دینی را انجام می‌دادند. از میان [[آتشکده|آتشکده‌]]<nowiki/>های کشور، 3 [[آتشکده]] اهمیت خاص داشت: «آذَرْ فَرْنْبَغْ» یا [[آتش]] روحانیان در کاریان [[استان فارس|فارس]]، «آذر گُشَسب» یا [[آتش]] جنگجویان و خاندان شاهی در شیز آذربایجان، و «آذر بُرزینْ مِهر» یا [[آتش]] کشاورزان در کوه ریوند نزدیک [[نیشابور]]<ref>کریستن سن، آرتور. '''''ایران در زمان ساسانیان'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 187-191.</ref>.
[[ایران اشكانی، دین|ایران اشکانی، دین]]


[[ایران مادی، دین]]
به عقیده بعضی از محققان، بسیاری از پادشاهان [[ساسانیان|ساسانی]]، و حتی کردیر و آذربد مارسپندان زُروانی<sup>*</sup> مذهب بوده‌اند. برخی دیگر، تاریخ دینی [[ساسانیان|عصر ساسانیان]] را کشمکش میان مزداگرایان و زروانگرایان دانسته‌اند. به هر حال، با اینکه زروانگرایی و مزداگرایی از نظر اعتقادی دو گرایش دینی محسوب می‌شدند، از لحاظ عملی یکی بودند؛ چنان که درباره وجود آئین‌ها و یا دستگاه دینی جداگانه زروانی، شواهدی به دست نیامده است<ref>بویس. همان. ص 142-143، 149.</ref><ref>دوشن ـ گیمن، ژاک. '''''دین ایران باستان'''''. ترجمه رویا منجم، تهران: فکر روز، 1375، ص 367-369.</ref><ref>فرای، ریچارد. '''''میراث باستانی ایران'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: علمی و فرهنگی، 1368، ص 358.</ref><ref>Boyce, M. '''''Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices'''''. London: Routledge, 1979, P. 112, 118.</ref>.


[[ایران هخامنشی، دین]]
گذشته از آئین زروانی که شاخه‌ای از [[زرتشتی، دین|دین زرتشتی]] بود ـ [[کشور ایران|ایران]] [[ساسانیان|عصر ساسانی]] شاهد دو حرکت دینی مستقل نیز بود: [[مانوی، دین|دین مانوی]]<sup>*</sup> و [[مزدکی، آئین|دین مزدکی]]<sup>*</sup> که هر دو سرکوب و پیروانشان قلع و قمع شدند. 


[[زرتشتی، دین]]
== نیز نگاه کنید به ==


[[زرتشت]]
* [[ایران اشكانی، دین|ایران اشکانی، دین]]
* [[ایران مادی، دین]]
* [[ایران هخامنشی، دین]]
* [[زرتشتی، دین]]
* [[زرتشت]]
* [[اردشیر بابکان]]


== مآخذ ==
== مآخذ ==
خط ۴۰: خط ۴۰:
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،


== نویسنده مقاله ==
نامعلوم
[[رده:ادیان و مذاهب]]
[[رده:ادیان و مذاهب]]
[[رده:ادیان]]
[[رده:ادیان]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۵۳

ایران ساسانی، دین، با روی کار آمدن ساسانیان در ایران، آئین زرتشتی دین رسمی کشور شد که از ویژگی‌های حکومت ساسانی است. ساختار حکومت ساسانیان*، بر اساس اتحاد دین و دولت بوده است.

ساسانیان از خاندانی روحانی برخاستند. ساسان، جدّ بزرگ این خاندان، هیربَد آتشکده اَناهیتا در استخر پارس بود[۱]. با اینکه اردشیر بابکان*، مؤسس سلسله ساسانی در 224م بر اشکانیان پیروزی یافت، استقرار قطعی قدرت ساسانیان بی درنگ به دست نیامد. در واقع، اردشیر که برای غلبه بر آشفتگی‌های موجود، تصمیم به ایجاد وحدت و تمرکز در سراسر کشور گرفته بود، استقرار یک آئین رسمی و اتحاد میان دین و دولت را لازم دید. بدین ترتیب، اردشیر برای تثبیت حکومت خویش، از تبلیغات دینی نیز بهره برد[۲][۳][۴][۵].

یکی از قدیمی ترین آتشکده های ساسانیان،برگرفته از سایت تبیان، برگرفته از /https://www.tebyan.net/news/194832

بر اساس متن پهلویِ دینکرد، یکی از اقدام‌های اردشیر بابکان* گردآوری و تنظیم اوستا* بود که به دست هیربدانْ هیربدوی، تَنسر (توسر) انجام گرفت. وی نخستین روحانی زرتشتی عهد ساسانی است که نامش در متن‌های تاریخی آمده است[۶][۷]. به این ترتیب، اردشیر با دادن اختیاراتی به تنسر و دیگر روحانیان زرتشتی، سلطنت خود را با حمایت اهل دین مربوط ساخت[۸].

در اوایل عصر ساسانی، اصلاح گاهشماری زرتشتی انجام شد. همچنین، ساسانیان استفاده از تندیس را در آیین‌های دینی ممنوع کردند و در بناهای مقدس به جای شمایل، آتش مقدس نشاندند[۹]. سپس شاپور اول فرمان داد تا بخش‌هایی از اوستا درباره پزشکی، نجوم، حکمت و بلاغت را که در سرزمین‌های دیگر پراکنده شده بود، گردآورده، به اوستا بیفزایند[۱۰][۱۱][۱۲].

دومین روحانی بزرگ عصر ساسانی کردیر (کرتیر) بود که تثبیت نفوذ دستگاه دینی زرتشتی در دوره ساسانی با برآمدن وی عملی شد. وی که در زمان شاپور اول لقب «هیربد» داشت، به تدریج قدرت دینی را در سراسر کشور به دست آورد. کردیر دین‌های غیر زرتشتی را در قلمرو ساسانیان به شدت سرکوب کرد و نفوذ موبدان را توسعه بسیار بخشید[۱۳][۱۴][۱۵].

دوره پادشاهی نَرسه، مرحله بردباری دینی در قلمرو ساسانیان بود. این تسامح تا فرمانروایی شاپور دوم ادامه یافت. در این روزگار، رسمی شدن مسیحیت در امپراتوری روم (313م) و حمایت امپراتور روم از مسیحیان ایران، سبب شد که دشمنی مذهبی نیز میان ایران و روم پدید آید.

در نتیجه، سیاست تعصب مذهبی ساسانیان و تعقیب و آزار اقلیت‌های دینی، به ویژه مسیحیان در ایران شدت گرفت. در این ایام، آذر بَدِ مارَسپندان، موبد بزرگ عصر شاپور دوم به تقویت دستگاه دینی زرتشتی پرداخت.

به فرمان شاپور دوم، برای رفع اختلاف درباره متن صحیح اوستا، شورایی به ریاست آذربد مارسپندان تشکیل شد که در آنجا، متن قطعی اوستا تصویب، و به 21 نَسک تقسیم گردید[۱۶][۱۷][۱۸][۱۹].

با کوشش‌های روحانیان بزرگ زرتشتی، مانند تنسر، کردیر و آذربد مارسپندان سازمان دینی منظمی ایجاد شد. این تشکیلات به تدریج به وجود آمد و ظاهراً پیش از ساسانیان وجود نداشت. به این ترتیب، سلسله مراتب روحانیان زرتشتی نیز شکل گرفت.

روحانیان طبقه فرودست «مُغ» نامیده می‌شدند. مغی که وظایف مهم‌تری به عهده داشت، «موبد» بود و روحانی بزرگ،«موبدانْ موبد» نام داشت. دسته دیگری از روحانیان «هیربد» خوانده می‌شدند که تشریفات مذهبی را انجام می‌دادند و معلمان مدرسه نیز از این دسته بودند[۲۰][۲۱].

روحانیان زرتشتی در آتشکده‌ها، دعاها و اعمال دینی را انجام می‌دادند. از میان آتشکده‌های کشور، 3 آتشکده اهمیت خاص داشت: «آذَرْ فَرْنْبَغْ» یا آتش روحانیان در کاریان فارس، «آذر گُشَسب» یا آتش جنگجویان و خاندان شاهی در شیز آذربایجان، و «آذر بُرزینْ مِهر» یا آتش کشاورزان در کوه ریوند نزدیک نیشابور[۲۲].

به عقیده بعضی از محققان، بسیاری از پادشاهان ساسانی، و حتی کردیر و آذربد مارسپندان زُروانی* مذهب بوده‌اند. برخی دیگر، تاریخ دینی عصر ساسانیان را کشمکش میان مزداگرایان و زروانگرایان دانسته‌اند. به هر حال، با اینکه زروانگرایی و مزداگرایی از نظر اعتقادی دو گرایش دینی محسوب می‌شدند، از لحاظ عملی یکی بودند؛ چنان که درباره وجود آئین‌ها و یا دستگاه دینی جداگانه زروانی، شواهدی به دست نیامده است[۲۳][۲۴][۲۵][۲۶].

گذشته از آئین زروانی که شاخه‌ای از دین زرتشتی بود ـ ایران عصر ساسانی شاهد دو حرکت دینی مستقل نیز بود: دین مانوی* و دین مزدکی* که هر دو سرکوب و پیروانشان قلع و قمع شدند.

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، تاریخ ایران باستان. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 6.
  2. ↑ زرین‌کوب، عبدالحسین؛ زرین‌کوب، روزبه. «تاریخ سیاسی ساسانیان»، تاریخ ایران باستان. ج 4، تهران: سمت، 1379، ص 11.
  3. ↑ زرین‌کوب، عبدالحسین. روزگاران ایران. ج 1، تهران: سخن، 1374، ص 171.
  4. ↑ بویس، مری. زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 131.
  5. ↑ Boyce, M. Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 1979, P. 101.
  6. ↑ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 162.
  7. ↑ کولونین، ولادیمیر. تمدن ایران ساسانی. ترجمه عنایت‌الله رضا، تهران: نشر علمی فرهنگی، 1372، ص 132.
  8. ↑ زرین‌کوب، عبدالحسین. روزگاران ایران. ج 1، ص 177.
  9. ↑ برای تفصیل، نک: بویس. همان. ص 133-138؛ Boyce. Ibid. PP. 104-109 .
  10. ↑ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 162.
  11. ↑ بویس، مری. زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: ققنوس، 1381، ص 143.
  12. ↑ Boyce, M. Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 1979, P. 113.
  13. ↑ ویدنگرن، گئو. مانی و تعلیمات او. ترجمه نزهت صفای اصفهانی، تهران: نشر مرکز، 1376، ص 54-59.
  14. ↑ تفضلی، احمد. «کرتیر و سیاست اتحاد دین و دولت در دوره ساسانی»، یکی قطره باران. تهران: نشر نو، 1370، ص 730-733.
  15. ↑ Widengren, G. Mani and Manichaeism. Tr. Ch. Kessler, London: Weidenfeld and Nicolson, 1965, PP. 38ff
  16. ↑ پورداود، ابراهیم. خرده اوستا. بمبئی: 1310، ص 32-33.
  17. ↑ آموزگار، ژاله، تفضلی، احمد. اسطوره زندگی زرتشت. تهران: کتاب‌سرای بابل، 1375، ص 103.
  18. ↑ کریستن‌سن. ایران در زمان ساسانیان. ص 163، 327.
  19. ↑ روایات داراب هرمزدیار. ج 1، بمبئی: بریتیش ایندیا پرس، 1922م، ص 287-290.
  20. ↑ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 138.
  21. ↑ موله، م. ایران باستان. ترجمه ژاله آموزگار، تهران: دانشگاه تهران، 1356،ص 96.
  22. ↑ کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن سینا، 1351، ص 187-191.
  23. ↑ بویس. همان. ص 142-143، 149.
  24. ↑ دوشن ـ گیمن، ژاک. دین ایران باستان. ترجمه رویا منجم، تهران: فکر روز، 1375، ص 367-369.
  25. ↑ فرای، ریچارد. میراث باستانی ایران. ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: علمی و فرهنگی، 1368، ص 358.
  26. ↑ Boyce, M. Zoroastrianism,Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 1979, P. 112, 118.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

نامعلوم

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=ایران_ساسانی،_دین&oldid=7835»