رسالات عکاسی

رسالات عکاسی، مجموعه‌ای از متون دستنوشته و چاپی درباره مباحث نظری و فنی عکاسی در دوران قاجار. این رساله‌ها را بیشتر، عکاسان و معلمان شیمی یا فیزیک مدرسه دارالفنون نوشته یا از زبان‌های فرانسه یا انگلیسی ترجمه کرده‌اند. علاقه ناصرالدین شاه به عکاسی، و نیاز عکاسان درباری به دانش فنی عکاسی، از انگیزه‌ها‌ی اصلی این نویسندگان و مترجمان در تألیف و ترجمه رساله‌های مربوط به عکاسی بود.

بخش‌هایی از این رساله‌ها به آشنایی با ابزار و وسایل عکاسی، تاریک‌خانه، نحوه عکسبرداری و طریقه ظهور شیشه‌های حساس عکاسی و چاپ عکس‌ها و آگاهی‌های دیگر اختصاص داده شده است. برخی از این رساله‌ها به صورت چاپ سنگی و یا چاپ سُربی منتشر شده‌اند. بر مبنای این نوشته‌ها می‌توان به سیر دگرگونی و پیشرفت و رواج عکاسی در ایران و گوناگونی شیوه‌ها و روش‌های مربوط به عکسبرداری و ظهور چاپ و ده‌ها موضوع دیگر در ایران و جهان پی برد. بیشتر این رساله‌ها، آراسته به هنرهایی مرتبط با کتاب‌آرایی، همچون خوشنویسی و جدول‌کشی بوده و پاره‌ای از آن‌ها نیز به فرمان ناصرالدین‌ شاه نوشته یا ترجمه شده‌اند. برخی از آن‌ها به ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه یا افرادی از رجال درباری اهدا شده‌اند.

برخی از مواردی را که می‌توان از این کتاب‌ها و رساله‌ها درباره عکاسی دریافت، به طور خلاصه به شرح زیر است:

• چگونگی پیدایی و شکل‌گیری عکاسی در ایران؛
• چگونگی نگارش کتاب‌ها  و رساله‌های عکاسی؛
• توضیحات علمی و فنی درباره عکاسی و عکسبرداری؛
• تحول شیوه‌های ظهور و چاپ عکس؛
• دگرگونی ابزار و مواد عکاسی؛
• نسخه‌های گوناگون ساخت و ترکیب داروهای شیمیایی عکاسی؛
• سیر تحول شیوهای نگارش رساله‌ها؛
• ورود اصطلاحات رایج عکاسی از زبان‌های خارجی به زبان فارسی؛
• معادل‌سازی برای برخی کلمات و اصطلاحات عکاسی از زبان‌های خارجی در زبان فارسی؛
• طرح اصول علمی و عملی و جنبه‌های زیبایی‌شناسی در عکاسی؛
• چگونگی پیدایی و شکل‌گیری عکاسی در جهان.

نخستین رساله به نام فوتگرافی و آخرین آن‌ها صنعت عکاسی است.

مشخصات رساله‌های مربوط به عکاس ایران در دوران قاجار، شامل رساله‌های مستقل و یا پیوست کتاب‌های دیگر، به ترتیب سال نگارش به قرار زیر است:

1.   کتاب‌ فوتگرافی: که نخستین رساله در فن عکاسی است. تاریخ نگارش، قبل از 1274ق/ 1858م، نویسنده ناشناس، نسخه دستنوشت، کتابخانه مسجد و مدرسه سپهسالار (شهید مطهری)، شماره 2841.

2.  کتاب عکس:² تاریخ نگارش 1280ق/ 1863م، نویسنده محمد کاظم ابن احمد محلاتی، تا به امروز 4 نسخه دستنویس از این کتاب در کتابخانه‌های مختلف ایران شناسایی شده است.

3.  کتاب عکاسی:³ تاریخ نگارش 1294ق/ 1877، مترجم علی‌بخش میرزا قاجار، نسخه دستنوشت، کتابخانه ظاهریه دمشق (سوریه)، شماره 3943.

4.  رساله فن عکاسی: تاریخ نگارش 1295ق/ 1878م، مترجم آنتوان سِوْرْیُوگین[1]، نسخه دستنوشت، کتابخانه ملی ایران، شماره 1679/ف.

5.  کتاب مجموعه الصنایع (باب چهل و چهارم در عکاسی⁴)، تاریخ نگارش 1295ق/ 1878م، مترجم میرزا محمد شیرازی، چاپ سنگی، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران.

6.  کتاب مرآت البلدان ناصری (بخشی از کتاب⁵)، تاریخ نگارش 1296ق/ 1879م، نویسنده محمدحسن خان صنیع‌الدوله، (اعتمادالسلطنه).

7.  رساله قواعد عکس و تلگراف، تاریخ نگارش 1298ق/ 1880م، نویسنده حسن ابن علیرضا لاهیجی نجفی، نسخه دستنوشت، کتابخانه مرکزی دانشگاه اصفهان، شماره 8092 (میکروفیلم شماره 4573 در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران).

8.  طرز عکس انداختن پاپارنیان[2]،⁶ [پاپازیان] (یک صفحه)، تاریخ نگارش 1299ق/ 1881م نویسنده این یک صفحه را از روی خط سرکار معین لشکر نوشته است، نسخه دستنوشت کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، جنگ خطی، شماره 3966.

9.  کتاب عکاسی (رساله محمود)،⁷ از مؤلفی فرانسوی. ترجمه میرزا محمودخان شیمی در 1301ق / 1884م، نسخه دستنوشت، کتابخانه ملی ایران، شماره 1091/ف.

10. کتاب علم عکاسی، تاریخ نگارش 1307ق/ 1889م، نویسنده میرزا احمد عکاسباشی (صنیع‌السلطنه) نسخه دستنوشت، کتابخانه ملی ایران، شماره 487/ف.

11. کتاب المآثر والآثار (بخش «ترویج علم و عمل عکس»)،⁸ تاریخ نگارش 1306ق/ 1888م، نویسنده محمدحسن خان اعتمادالسلطنه.

12. رساله عکسیه حَشریّه، تاریخ نگارش 1307ق/ 1889م، نویسنده محمد ابن علی مشکات المُلک، چاپ سنگی، طهران، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، شماره 526678 ک. م ـ 301 .

13. کتاب احمد (سفینه طالبی)، (صحبت دهم ذیل عنوان: آقا احمد ما عکاسی می‌کند)، تاریخ نگارش 1307ق/ 1890م، نویسنده حاج میرزا عبدالرحیم تبریزی معروف به طالبوف (چاپ سنگی، کتابخانه ملی ایران).

14. کشف الصنایع و مخزن الطباعه (منتخبات محمدی)، (بیان بیستم، در علم عکاسی...¹⁰)، تاریخ نگارش، 1311ق/ 1894م، نویسنده حکیم کامران شیرازی (ملک‌الکُتّاب)، بمبئی، چاپ سنگی، 1311ق.

15. کشف الصنایع و منتخبات علی الحسینی، (بیان هشتم در علم عکاسی... ¹⁰) دست‌نوشتی از علی الحسینی مربوط به سده 13ق، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، شماره 2261 (میکرو فیلم).

16. کتاب عکاسی، تاریخ نگارش 1313ق/ 1895م، مترجم محسن میرزا شمس‌الشعرا، نسخه دستنوشت، کتابخانه ملی ملک، شماره 6266.

17. رساله شعاع الشموس، فی‌المرایاء والعکوس،¹¹ تاریخ نگارش 1322ق/ 1905م، نویسنده میرزا شفیع‌خان محقق‌السلطان، نسخه دستنوشت، مجموعه شخصی شادروان یحیی ذکاء.

18. کتاب علم عکاسی جدید، تاریخ نگارش 1325ق/ 1907م، نویسنده گارنیک خان دالکجیان[3]، چاپ سُربی، تهران، مطبعه فاروس، 1325ق / ؟م.

19. رساله هنرآموز، (بخش عکاسی¹²)، تاریخ نگارش 1322ق/ 1904م، نویسنده حسین (مدیر کتبخانه کمال در تبریز). کتابخانه ملی ایران، چاپ سنگی شماره 12989/ س.

20. کتاب صنعت عکاسی، تاریخ نگارش 1333ق/ 1914م، نوشته مُسیو پاپاریان دواساز، چاپ سُربی، تهران، مطبعه فاروس.

مآخذ:

1.    طهماسب‌پور، محمدرضا. ناصرالدین، شاهِ عکاس. تهران: نشر تاریخ ایران، 1381، ص217-219.

2.    همان. ص 172-175.

3.    همان. ص 176-179.

4.    ملک‌الکُتاب، مجموعه الصنایع. چاپ سنگی، کلکته: 1295ق / ؟م، ص103-110.

5.    اعتمادالدوله، محمدحسن. مرآه البلدان. به کوشش عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث. تهران: دانشگاه تهران، 1367، ج 3، ص 1445-1447.

6.    طهماسب‌پور. همان. ص181.

7.    ذکاء، یحیی. تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران. به کوشش کریم امامی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1376، ص 313-314.

8.    اعتمادالسلطنه، محمدحسن. چهل سال تاریخ ایران (المآثر و الآثار). به کوشش ایرج افشار، تهران: اساطیر، 1374، ج 1، ص130-131.

9.    ذکاء. همان. ص 314- 316.

10.  همان. ص 310-312.

11.  همان. ص 316- 318.

12.  هنرآموز. ترجمه و تألیف حسین (مدیر کتبخانه کمال در تبریز) 1322ق/ 1904م، چاپ سنگی، کتابخانه ملی ایران، 12989/س، ص80- 102.

محمدرضا طهماسب پور

---

[1].  

[2].  

[3].