رسالات عکاسی
رسالات عکاسی، مجموعهای از متون دستنوشته و چاپی درباره مباحث نظری و فنی عکاسی در دوران قاجار. این رسالهها را بیشتر، عکاسان و معلمان شیمی یا فیزیک مدرسه دارالفنون نوشته یا از زبانهای فرانسه یا انگلیسی ترجمه کردهاند. علاقه ناصرالدین شاه به عکاسی، و نیاز عکاسان درباری به دانش فنی عکاسی، از انگیزههای اصلی این نویسندگان و مترجمان در تألیف و ترجمه رسالههای مربوط به عکاسی بود.
بخشهایی از این رسالهها به آشنایی با ابزار و وسایل عکاسی، تاریکخانه، نحوه عکسبرداری و طریقه ظهور شیشههای حساس عکاسی و چاپ عکسها و آگاهیهای دیگر اختصاص داده شده است. برخی از این رسالهها به صورت چاپ سنگی و یا چاپ سُربی منتشر شدهاند. بر مبنای این نوشتهها میتوان به سیر دگرگونی و پیشرفت و رواج عکاسی در ایران و گوناگونی شیوهها و روشهای مربوط به عکسبرداری و ظهور چاپ و دهها موضوع دیگر در ایران و جهان پی برد. بیشتر این رسالهها، آراسته به هنرهایی مرتبط با کتابآرایی، همچون خوشنویسی و جدولکشی بوده و پارهای از آنها نیز به فرمان ناصرالدین شاه نوشته یا ترجمه شدهاند. برخی از آنها به ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه یا افرادی از رجال درباری اهدا شدهاند.
برخی از مواردی را که میتوان از این کتابها و رسالهها درباره عکاسی دریافت، به طور خلاصه به شرح زیر است:
- چگونگی پیدایی و شکلگیری عکاسی در ایران؛
- چگونگی نگارش کتابها و رسالههای عکاسی؛
- توضیحات علمی و فنی درباره عکاسی و عکسبرداری؛
- تحول شیوههای ظهور و چاپ عکس؛
- دگرگونی ابزار و مواد عکاسی؛
- نسخههای گوناگون ساخت و ترکیب داروهای شیمیایی عکاسی؛
- سیر تحول شیوهای نگارش رسالهها؛
- ورود اصطلاحات رایج عکاسی از زبانهای خارجی به زبان فارسی؛
- معادلسازی برای برخی کلمات و اصطلاحات عکاسی از زبانهای خارجی در زبان فارسی؛
- طرح اصول علمی و عملی و جنبههای زیباییشناسی در عکاسی؛
- چگونگی پیدایی و شکلگیری عکاسی در جهان.
نخستین رساله به نام فوتگرافی و آخرین آنها صنعت عکاسی است.
مشخصات رسالههای مربوط به عکاس ایران در دوران قاجار، شامل رسالههای مستقل و یا پیوست کتابهای دیگر، به ترتیب سال نگارش به قرار زیر است:
1. کتاب فوتگرافی: که نخستین رساله در فن عکاسی است. تاریخ نگارش، قبل از 1274ق/ 1858م، نویسنده ناشناس، نسخه دستنوشت، کتابخانه مسجد و مدرسه سپهسالار (شهید مطهری)، شماره 2841[۱].
2. کتاب عکس[۲]: تاریخ نگارش 1280ق/ 1863م، نویسنده محمد کاظم ابن احمد محلاتی، تا به امروز 4 نسخه دستنویس از این کتاب در کتابخانههای مختلف ایران شناسایی شده است.
3. کتاب عکاسی[۳]: تاریخ نگارش 1294ق/ 1877، مترجم علیبخش میرزا قاجار، نسخه دستنوشت، کتابخانه ظاهریه دمشق (سوریه)، شماره 3943.
4. رساله فن عکاسی: تاریخ نگارش 1295ق/ 1878م، مترجم آنتوان سِوْرْیُوگین[1]، نسخه دستنوشت، کتابخانه ملی ایران، شماره 1679/ف.
5. کتاب مجموعه الصنایع (باب چهل و چهارم در عکاسی[۴])، تاریخ نگارش 1295ق/ 1878م، مترجم میرزا محمد شیرازی، چاپ سنگی، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران.
6. کتاب مرآت البلدان ناصری (بخشی از کتاب[۵])، تاریخ نگارش 1296ق/ 1879م، نویسنده محمدحسن خان صنیعالدوله، (اعتمادالسلطنه).
7. رساله قواعد عکس و تلگراف، تاریخ نگارش 1298ق/ 1880م، نویسنده حسن ابن علیرضا لاهیجی نجفی، نسخه دستنوشت، کتابخانه مرکزی دانشگاه اصفهان، شماره 8092 (میکروفیلم شماره 4573 در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران).
8. طرز عکس انداختن پاپارنیان[2][۶]، [پاپازیان] (یک صفحه)، تاریخ نگارش 1299ق/ 1881م نویسنده این یک صفحه را از روی خط سرکار معین لشکر نوشته است، نسخه دستنوشت کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، جنگ خطی، شماره 3966.
9. کتاب عکاسی (رساله محمود)[۷]، از مؤلفی فرانسوی. ترجمه میرزا محمودخان شیمی در 1301ق / 1884م، نسخه دستنوشت، کتابخانه ملی ایران، شماره 1091/ف.
10. کتاب علم عکاسی، تاریخ نگارش 1307ق/ 1889م، نویسنده میرزا احمد عکاسباشی (صنیعالسلطنه) نسخه دستنوشت، کتابخانه ملی ایران، شماره 487/ف.
11. کتاب المآثر والآثار (بخش «ترویج علم و عمل عکس»)[۸]، تاریخ نگارش 1306ق/ 1888م، نویسنده محمدحسن خان اعتمادالسلطنه.
12. رساله عکسیه حَشریّه، تاریخ نگارش 1307ق/ 1889م، نویسنده محمد ابن علی مشکات المُلک، چاپ سنگی، طهران، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، شماره 526678 ک. م ـ 301 .
13. کتاب احمد (سفینه طالبی)، (صحبت دهم ذیل عنوان: آقا احمد ما عکاسی میکند)، تاریخ نگارش 1307ق/ 1890م، نویسنده حاج میرزا عبدالرحیم تبریزی معروف به طالبوف (چاپ سنگی، کتابخانه ملی ایران)[۹].
14. کشف الصنایع و مخزن الطباعه (منتخبات محمدی)، (بیان بیستم، در علم عکاسی...[۱۰])، تاریخ نگارش، 1311ق/ 1894م، نویسنده حکیم کامران شیرازی (ملکالکُتّاب)، بمبئی، چاپ سنگی، 1311ق.
15. کشف الصنایع و منتخبات علی الحسینی، (بیان هشتم در علم عکاسی... [۱۰]) دستنوشتی از علی الحسینی مربوط به سده 13ق، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، شماره 2261 (میکرو فیلم).
16. کتاب عکاسی، تاریخ نگارش 1313ق/ 1895م، مترجم محسن میرزا شمسالشعرا، نسخه دستنوشت، کتابخانه ملی ملک، شماره 6266.
17. رساله شعاع الشموس، فیالمرایاء والعکوس[۱۱]، تاریخ نگارش 1322ق/ 1905م، نویسنده میرزا شفیعخان محققالسلطان، نسخه دستنوشت، مجموعه شخصی شادروان یحیی ذکاء.
18. کتاب علم عکاسی جدید، تاریخ نگارش 1325ق/ 1907م، نویسنده گارنیک خان دالکجیان[3]، چاپ سُربی، تهران، مطبعه فاروس، 1325ق / ؟م.
19. رساله هنرآموز، (بخش عکاسی[۱۲])، تاریخ نگارش 1322ق/ 1904م، نویسنده حسین (مدیر کتابخانه کمال در تبریز). کتابخانه ملی ایران، چاپ سنگی شماره 12989/ س.
20. کتاب صنعت عکاسی، تاریخ نگارش 1333ق/ 1914م، نوشته مُسیو پاپاریان دواساز، چاپ سُربی، تهران، مطبعه فاروس.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ طهماسبپور، محمدرضا. ناصرالدین، شاهِ عکاس. تهران: نشر تاریخ ایران، 1381، ص217-219.
- ↑ طهماسبپور، محمدرضا. ناصرالدین، شاهِ عکاس. تهران: نشر تاریخ ایران، 1381، ص172-175.
- ↑ طهماسبپور، محمدرضا. ناصرالدین، شاهِ عکاس. تهران: نشر تاریخ ایران، 1381، ص176-179.
- ↑ ملکالکُتاب، مجموعه الصنایع. چاپ سنگی، کلکته: 1295ق / ؟م، ص103-110.
- ↑ اعتمادالدوله، محمدحسن. مرآه البلدان. به کوشش عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث. تهران: دانشگاه تهران، 1367، ج 3، ص 1445-1447.
- ↑ طهماسبپور، محمدرضا. ناصرالدین، شاهِ عکاس. تهران: نشر تاریخ ایران، 1381، ص.181.
- ↑ ذکاء، یحیی. تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران. به کوشش کریم امامی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1376، ص 313-314.
- ↑ اعتمادالسلطنه، محمدحسن. چهل سال تاریخ ایران (المآثر و الآثار). به کوشش ایرج افشار، تهران: اساطیر، 1374، ج 1، ص130-131.
- ↑ ذکاء، یحیی. تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران. به کوشش کریم امامی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1376، ص 314-316.
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ذکاء، یحیی. تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران. به کوشش کریم امامی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1376، ص 310-312.
- ↑ ذکاء، یحیی. تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران. به کوشش کریم امامی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1376، ص 316-318.
- ↑ هنرآموز. ترجمه و تألیف حسین (مدیر کتبخانه کمال در تبریز) 1322ق/ 1904م، چاپ سنگی، کتابخانه ملی ایران، 12989/س، ص80- 102.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
محمدرضا طهماسب پور