تیسفون
تیسفون، یا مداین، شهر و اقامتگاه و پایتخت زمستانی اشکانیان و ساسانیان بر ساحل چپ دجله در عراق.
کِردبنداز، [kerdbandāz]گِردآباد، تیسفون (طیسفون)، تیسپون، [ Tispun]طیسفونج، کتیسفرن، [Ctesiphon]توسفون، سوپین، [su-pin]ماحوزه، [Mahoze]ماحوزا ملکا، سلوکیه، [6]وه اردشیر. وه آنتیوخسرو (بِه از انطاکیه [Antākiye/ Antioch]شهرخسرو). شهرستانان، مدیناثا، [Madināthā]مدینه و مدائن از نامهای چندی است که در منابع ایرانی، اسلامی، سریانی و دیگر منابع و متناسب با دورانهای مختلف تاریخی برای این شهر بیان شده است[۱]. بابِل قدیمیترین شهر و پایتخت میان رودان (بینالنهرین) و تیسفون و بغداد در مسیری 80 کیلومتری برکرانه دجله هر یک، بنا شده پس از ویرانی دیگری بوده و بر روی هم سابقه مدنیت و تختگاهی بیش از چهار هزار سال دارند. تیسفون یا مدائن را از این رو شهرستانان گفتهاند که شامل 7 شهر بوده است: اسپانبر( اسفانبر)، وِه آنیتو خسرو(رومیگان) بلاشگرد (ساباط)، وه (ویه) اردشیر (سلوکیه)، ماحوزا، نونیافاذ، دَرزیندان[۲].
در 129ق.م اشکانیان اراضی پیرامون تیسفون را فتح کردند و مهرداد اول اشکانی آن را بنا نهاد که از زمان گودرز دوم (حک41-51.م) تا فتح آن به دست سعد بن ابی وقاص (14 یا 16ق/ ؟ م) در زمان خلافت عمر (13-23ق) و یزدگرد سوم ساسانی (حک11-31ق/632-651م) ششصد سال پایتخت این دو سلسله و همیشه در معرض تحولات سیاسی، اجتماعی ناشی از نظام سیاسی اشکانیان و در معرض هجوم رومیان از غرب بود. از زمان شاپور دوم یا ذوالأکتاف (310-379م) تیسفون به اوج عظمت و شکوه رسید و به عنوان مرکز حکومتی و مبادلات بازرگانی بر شاخه مهمی از جاده ابریشم،[۳] محل حضور پیروان مذاهب و ترکیبهای قومی مختلف درآمد. با شکوهترین، رفیعترین و مشهورترین بنای آن ایوان مدائن یا طاق کسری است که در زمان شاپور اول یا خسرو انوشیروان در مساحتی 400×300 متر[۴] در جنوب تیسفون قدیم (عتیق) بنا شد. با فتح مدائن توسط اعراب مسلمان خزائن گرانبهای آن مانند تاج خسروپرویز، دیبای زربفت جواهرنشان و فرشکسری (بهارستان) به دست آنان افتاد[۵]. بعدها سلمان فارسی به حکمرانی مداین رسید و در همانجا درگذشت و در جایی که به نام سلمان پاک مشهور است مدفون شد[۶]. تیسفون به مرور ویران شد و از مصالح آن در زمان عباسیان برای بنای سامرا و بغداد استفاده شد و از آن ویرانهای بیش بر جای نماند و ایوان مدائن به قول خاقانی شروانی، آئینه عبرت شد.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ برای آگاهی بیشتر. كریمی، اصغر. «تیسفون»، در دانشنامه جهان اسلام. تهران: 1383، بنیاد دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج8،ص794-798.
- ↑ Kroger, Jens "ctesiphon" in Encyclopaedia Iranica, New yourk Columbia university and Mazda publisher. 1999. VI p446-448.
- ↑ یارشاطر، احسان. تاریخ ایران پژوهش دانشگاه كمبریج. ترجمه حسن انوشه، تهران: 1378، امیركبیر، ج3، بخش اول، مقدمه.
- ↑ كریستنسن، آرتور امانوئل. ایران در زمان ساسانیان. ترجمه غلامرضا رشید یاسمی، تهران: 1351، ابنسینا، ص413.
- ↑ طبری، محمد بن جریر. تاریخ طبری. ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: 1368، اساطیر، ج5، ص1824.
- ↑ یعقوبی، ابن واضح احمد بن ابییعقوب. البلدان. ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران: 1347، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ص100.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
حسن باستانی راد