آذربایجان غربی
آذربایجان غربی، نام استانی است به مرکزیت شهر اورمیه (= ارومیه) واقع در شمال غربی ایران و در همسایگی کشورهای عراق، ترکیه و جمهوری آذربایجان (نخجوان)، با مختصات جغرافیایی َ58 ْ35 تا َ47 ْ39 عرض شمالی و َ20 ْ44 تا َ23 ْ47 طول شرقی. این استان با 37463 کم وسعت که شامل 3/2 درصد از مساحت کشور است، از شرق با آذربایجان شرقی، از جنوب و جنوب شرق با استانهای کردستان و زنجان همسایه است[۱]. دریاچه اورمیه بین دو استان آذربایجان غربی و شرقی واقع شده و این دو استان علاوه بر راههای زمینی از طریق راه آبی و نیز راه آسفالت شدهای که از میان این دریاچه میگذرد با یکدیگر مرتبط هستند[۲]. استان آذربایجان غربی، بر اساس آخرین تقسیمات کشوری، دارای 14 شهرستان، 36 بخش، 109 دهستان و 36 شهر است[۳]. شهرستانهای تابع استان عبارتند از:
- ماکو ( در همسایگی جمهوری خودمختار نخجوان و ترکیه)؛
- چالدران (به مرکزیت سیهچشمه)؛
- خوی و سلماس (در همسایگی ترکیه)؛
- اورمیه (در همسایگی ترکیه و عراق)؛
- اشنویه، پیرانشهر و سردشت (در همسایگی عراق)؛
- و شهرستانهای نقده، میاندوآب، مهاباد، بوکان، شاهین دژ و تکاب که دارای مرز مشترک با کشورهای همسایه نیستند.
چهار شهرستان سلماس، اورمیه، نقده و میاندوآب در سواحل شرقی و جنوبی دریاچه اورمیه (← دریاچه اورمیه)، قرار دارند[۴]. آذربایجان غربی در شمال غربی فلات ایران و در فلات آذربایجان قرار دارد. دریاچه اورمیه و زمینهای کم ارتفاع جنوبی و شمالی آن، ارتفاعات استان آذربایجان غربی را تقریباً از ارتفاعات آذربایجان شرقی جدا ساخته است. درسرتا سر نواحی مرزی استان آذربایجان غربی، رشتهکوههایی به چشم میخورد که همچون دیواری از شمال تا جنوب کشیده شده و قسمت بیشتر آن بین 2000 تا 3000 متر ارتفاع دارد. بلندترین قله این رشتهکوهها، با نام زکیداغ در باختر شهر خوی قرار دارد که دارای 3500 م ارتفاع است[۵]. به لحاظ زمینشناسی، سرزمین آذربایجان در دوره تِرْشیاری (Tertiary) (دوران سوم زمینشناسی) تحت تأثیر فشارهای وارد شده بر سطوح قفقاز و ترکیه قرار گرفته و این امر موجب پدید آمدن گسلهها و شکافهایی در آن گردیده است. از سوی دیگر وجود منابع آب گرم، حاکی از آتشفشانی بودن فلات آذربایجان از جمله بخش غربی آن بوده است که اکنون در دوره خاموشی خود قرار دارد[۶].
آذربایجان غربی در مسیر یکی از گسلهای بزرگ ایران قرار دارد و نواحی شمالی آن، به ویژه شهرهای خوی و سلماس به لحاظ احتمال وقوع زلزله در قسمت «خطر خیلی بالا» واقع شدهاند[۷]. استان آذربایجان غربی در حوضههای آبریز خزر، اورمیه و خلیج فارس و دریای عمان واقع شده است. رودخانههایی که از ارتفاعات جنوبی استان جاری میشوند، برخی نظیر سیمینه رود و زرینه رود به دریاچه اورمیه و برخی دیگر از طریق قزلاوزن به حوضه خزر وارد میشوند و چند ریزابه دیگر هم پس از پیوستن به رودخانه زاب کوچک وارد کشور عراق شده و به حوضه خلیج فارس و دریای عمان میپیوندند[۸]. رودخانههای متعدد دیگری نیز که از ارتفاعات مرزی با ترکیه به سوی شرق جاری هستند، مانند زولاچای، نازلو چای، شهر چای و باراندوزچای، همگی به دریاچه اورمیه سرازیر میشوند. قسمت شمالی استان که شهرستانهای خوی، سیهچشمه و ماکو را در بر میگیرد، در حوضه آبریز خزر قرار دارند و رودخانههای جاری در آن محدوده، نظیر قطورچای، زنگمار (زنگبار) چای و آقچای به رود ارس میپیوندند و در نهایت به دریای خزر منتهی میشوند[۹]. آذربایجان غربی، علاوه بر متأثر بودن از توده هوای غربی، تحت تأثیر تودههای سرد قارهای که از سیبری و شمال اروپا به منطقه وارد میشود، قرار دارد. این استان به علت قرار گرفتن در عرض جغرافیایی بالا و وجود کوهستانهای مرتفع، در مجموع از استانهای سردسیر و دارای میانگین بالای بارندگی (6/388مم) نسبت به سایر نقاط ایران است. شهرستان سردشت (در جنوب استان) با 900مم و شهرستان خوی با 240مم بارندگی سالیانه کمترین و بیشترین میزان بارندگی را دارند. دمای هوای استان نیز بین 40 درجه سانتیگراد در تابستان و گاهی تا 30- درجه سانتیگراد در زمستان متغیر است[۱۰]. آذربایجان غربی و شهرهای آن به عنوان بخشی از سرزمین آذربایجان که در طول تاریخ با نامهای متعددی خوانده شده است، از نواحی تاریخی ایران و دارای سابقه سکونت و مدنیت از گذشتههای دور بوده است[۱۱] (← آذربایجان شرقی).
در منابع تاریخی از شهرهایی که در حال حاضر در محدوده کنونی آذربایجان غربی واقع شدهاند، به کرات نام برده شده است. در حدودالعالم از اورمیه با نام «ارمیه» یا «ارمنه» یاد شده که: «شهری بزرگست و آبادان و با نعمت بسیار» و نیز به سلماس و خوی اشاره شده که شهرهایی خرم، آبادان و با نعمت بودهاند[۱۲]. و به همین گونه ابنحوقل و مقدسی نیز در آثار خود چنین آوردهاند[۱۳] و در نزهه القلوب مستوفی هم شرح آن آمده است[۱۴]. آذربایجان غربی، بستر و محل برخورد و شکوفایی تمدنها و فرهنگهای مختلف بوده است. در عجایبالمخلوقات بنیاد اورمیه به زرتشت نسبت داده شده[۱۵] و برخی هم این شهر را زادگاه و محل انتشار عقاید او میدانند[۱۶][۱۷].
آشوریان، ارمنیان، زرتشتیان، ترکها، عربها و در قرن اخیر روسها و دیگر اشغالگران خارجی در جنگهای اول و دوم جهانی، هر یک اثری از خود در این استان برجای گذاشتهاند. از آنجا که نخستین گروندگان به حضرت مسیح (ع) از همین خطه بودهاند، لذا ادعای وجود قدیمیترین کلیسای جهان در آن به دور از ذهن نیست[۱۸]. آذربایجان غربی به لحاظ تقسیمات کشور، همواره با آذربایجان شرقی تشکیل استان واحد آذربایجان را تشکیل میداده (← آذربایجان شرقی) تا این که در اصلاحیه دومین قانون تقسیمات کشوری در 1316ش، به نام استان چهارم (شامل خوی، اورمیه، مهاباد، مراغه و بیجار) خوانده شد؛ اما دوباره در 1325ش با آذربایجان شرقی ادغام شد و در نهایت در 1339 مجدداً با برخی تغییرات در شهرستانهای تابعه خود، آذربایجان غربی نام گرفت[۱۹]. آذربایجان غربی درسرشماری 1375 تعداد 2496319 تن بوده است که طبق برآوردها در 1384 به 2949427 تن رسیده است[۲۰]. استان آذربایجان غربی به دلیل وجود منافع غنی و عظیم آن و نیز توانهای مثبت طبیعی برای توسعه کشاورزی و دامپرروی و تأسیس صنایع مهم، یکی از استانهای مستعد کشور است. امکانات فوق همراه با موقعیت جغرافیایی این استان به لحاظ همسایه بودن با سه کشور و دروازه ورود به کشورهای اروپایی و قفقاز، دارای اهمیت بسیاری است[۲۱]. آذربایجان غربی به سبب موقعیت ارتباطی و جاذبههای طبیعی و فرهنگی و تاریخی گردشگری همه ساله پذیرای تعداد زیادی گردشگر داخلی و خارجی است. امکانات رفاهی در ساحل طولانی دریاچه اورمیه، مناظر طبیعی مناطق کوهستانی، آثار متعدد تاریخی نظیر بناهای حکومتی، مسجدها، کلیساها، آتشکدهها، از جمله قرهکلیسا که همه ساله پذیرای هزاران زائر مسیحی است، بخشی از جاذبههای گردشگری استان است[۲۲][۲۳].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص8.
- ↑ سازمان حمل و نقل و پایانههای كشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جادههای ایران ویرایش دوم. تهران: همشهری، 1379، ص 2 و 13.
- ↑ دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.
- ↑ سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان آذربایجان غربی). چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری كشور، 1384، ص1.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوههای كشور. ج1، چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص108 و 109.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوههای كشور. ج1، چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 109.
- ↑ سازمان نقشهبرداری كشور. اطلس زمینشناسی (اطلس ملی ایران). نگارش دوم، چ1، تهران: سازمان نقشهبرداری كشور، (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص45 و 48.
- ↑ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استانهای ایران. چ1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص74 (نقشه طبیعی استان آذربایجان غربی).
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوههای كشور. ج2، چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص296- 291.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان غربی. چ2، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1380، ص7 - 4.
- ↑ بارتولد، و. تذكره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور، چ 3، تهران: توس، 1372، ص 232-222.
- ↑ حدود العالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص159 و 160.
- ↑ لسترینج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. چ6، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص178 و 179.
- ↑ مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهه القلوب. چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص132 و 133.
- ↑ طوسی، محمد بن محمود. عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات. چ 2، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1382، ص180.
- ↑ لسترینج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. چ6، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص178.
- ↑ بارتولد، و. تذكره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور، چ 3، تهران: توس، 1372، ص26.
- ↑ بیتمنصور، ویلسون. نمونههایی از آثار باستانی آشوریهای ایران. تهران: كمیته روابط بینالمللی انجمن آشوریهای ایران، 1377، مصوّر (كلیه صفحات). ب: ملكمیان، لینا. كلیساهای ارامنه ایران. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1380، ص11، 12، 54 و 55.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص89 و 98.
- ↑ مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور)، 1382، ص16 و 19.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان غربی. چ2، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1380، ص50-55.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان آذربایجان غربی. چ2، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1380، ص56-60.
- ↑ ملكمیان، لینا. كلیساهای ارامنه ایران. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1380، ص55-56.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیلهمایون