خانبابا مشار

خانبابا مشار، کتابشناس و مؤلف دو کتابشناسی‌مشهور مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی (1340ش.)، و فهرست کتاب‌های چاپی فارسی (1337-1342؛ 1350؛ 1352ش.) است .

خان‌بابا مشار ، قابل بازیابی ازhttps://fa.wikinoor.ir/wiki/%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%8C_%D8%AE%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7

وی در 1279ش. در خانواده‌ای ملاک از دودمان قاجار چشم به جهان گشود. مدت 21 سال در شغل دولتی خدمت کرد. در 1318 بازنشسته شد و به زمینداری پرداخت. پرداختن به تهیه کتابشناسی را نیز پس از بازنشستگی آغاز کرد.

گرچه به‌نظر می‌رسد از دو اثر فوق، فهرست کتابهای چاپی فارسی بیشتر مورد مراجعه و محمل شهرت مشار است، اما تألیف اصلی او، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی است که یک زندگینامه ـ کتابشناسی به سبک معجم المطبوعات العربّیه و المعّربه (1339ق./1299ش.)، تألیف یوسف الیان سرکیس است.

مشار برای گردآوری مواد اثر خود 15 سال در ایران و عراق سفر کرد و از موجودی کتابخانه‌ها و کتابفروشی‌های بسیاری در شهرهایی نظیر تهران، قم، اصفهان، مشهد، تبریز، نجف، و کربلا صورت‌برداری کرد.

اثر دیگر مشار، یعنی فهرست کتاب‌های چاپی فارسی، حاصل ابراز علاقه انجمن ایرانی فلسفه و علوم انسانی به سرپرستی سیدحسن تقی‌زاده نسبت به تهیه کتابشناسی جامع انتشارات فارسی در رشته‌های مورد علاقه انجمن بود. انجمن مذکور پس از اطلاع از کار مشار به وی پیشنهاد کرد از دستنویس‌هایی که برای مؤلفین کتب چاپی و عربی گردآوری کرده بود، یک فهرست الفبایی از نام کتاب‌های چاپی فارسی تهیه کند. مشار این پیشنهاد را پذیرفت و حاصل کار خود را به رایگان در اختیار انجمن ایرانی فلسفه و علوم انسانی گذارد.

ویرایش نخست فهرست کتاب‌های چاپی فارسی (1337-1342)، حاوی مشخصات حدود 14000 (از بین 20000) عنوان کتاب فارسی انتشار یافته تا آن زمان است و نخستین فهرست نسبتآ جامع کتاب‌های چاپی فارسی محسوب می‌شود. ویرایش دیگر آن را مشار به هزینه خود در 1350 منتشر کرد و انتشارات کشور تا 1345 را به آن افزود. ویرایش بعدی که در دو جلد و یک ذیل در 1352 منتشر شد، حاصل درآمیختن فهرست‌های دیگری چون کتابشناسی دهساله کتاب‌های ایران با فهرست مشار بود.

مشار پس از آنکه ناشری نیافت، اثر گرانقدر خود، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی را به هزینه شخصی در 6 جلد منتشر کرد. در این زندگینامه ـ کتابشناسی ذیل نام افراد، که در موارد بسیاری اثر با زندگینامه مختصر آنها نیز همراه است، آثار چاپ شده آنها نیز ذکر شده است. در این اثر به پیروی از سبک معجم المطبوعات العربیه، افراد به ترتیب نام کوچک و سپس نام پدرشان معرفی شده‌اند و نام خانوادگی در آن نقشی ندارد. البته این سنت رایج عربی برای فارسی‌زبانان معاصر نامأنوس است و اشکالی است که لازم است با تهیه نمایه الفبایی از شکل اشهر نام کسان برطرف شود.

خانبابا مشار در 1359 درگذشت. اهمیت کار وی برای کتابشناسی ایران از آن‌روست که وی پایه کتابشناسی کتاب‌های چاپی فارسی را نهاد، کاری که پیش از او کسی به آن اقدام نکرده بود. کتاب او جامع‌ترین کتابشناسی کتاب‌های چاپی فارسی تا زمان انتشار آنهاست.

منبع اصلی

مشار، خانبابا (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد دوم، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

ابراهیم افشار

نیز نگاه کنید به

• محمدفؤاد سزگین
• ایرج افشار
• پوری سلطانی
• علینقی منزوی
• احمد منزوی