استان کردستان

کردستان، نام استانی در غرب کشور و به مرکزیت شهر سنندج.

استان کردستان

این استان از جنوب با استان کرمانشاه، از شمال با استان آذربایجان غربی، از شرق با استان‌های زنجان و همدان و از غرب با کشور عراق همسایه است.

استان کردستان با مختصات جغرافیایی 44َ˚34 تا 28˚36 عرض شمالی و 33َ˚45 تا 15َ˚48 طول شرقی و وسعت 28817کم‍، 8/1 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد. این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 9 شهرستان، 26 بخش، 83 دهستان و 23 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: بانه، بیجار، دیواندره، سروآباد، سنقر، سنندج، قروه، کامیاران و مریوان.

استان کردستان به ویژه قسمت غربی آن، سرزمینی کوهستانی است. بخش عمده‌ای از ناهمواری‌های استان کردستان را ارتفاعات زاگرس تشکیل می‌دهند که با توجه به شکل ظاهری، نحوۀ پیدایش، جهت ناهمواری  جنس طبقات آن، به دو بخش غربی و شرقی، به شرح زیر قابل تقسیم هستند:

قسمت بیشتر بخش غربی استان را کوه‌ها تشکیل می‌دهند که جنس آن‌ها عمدتاً رسوبی و از نوع آهکی است. دامنه‌های ملایم و یکنواخت و دره‌های باز از دیگر ویژگی‌های این کوه‌هاست. چهل چشمه، آربابا، پیازه و کوره میانه مهم‌ترین بلندی‌های این قسمت است.

چهل چشمه با 3137م‍ ارتفاع وسیع‌ترین توده کوهستانی و مهم‌ترین کانون آبگیر استان است که خط الرأس آن، حوضه‌های آبریز اورمیه، دریای مازندران و خلیج فارس را از یکدیگر جدا می‌کند و این یکی از ویژگی‌های برجسته در این توده کوهستانی است. کوه‌های نیمۀ جنوبی بخش غربی، دارای جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی است و مهم‌ترین این رشته کوه‌ها، شاهو با بلندی 3390م‍، مرتفع‌ترین کوه استان و نیز کوه سالان و هورامان است. در بخش شرقی که از جنوب شرقی قُروه تا شمال بیجار و قسمت‌هایی از دیواندره و سنندج را در بر می‌گیرد، به سبب نفوذ مواد مذاب درون زمین از طریق گسل‌ها در میان لایه‌های رسوبی و فشار و حرارت زیاد، دارای سنگ‌های از نوع دگرگونی هستند. پنجه علی، به‌ور و پریشان در جنوب قروه، شیدا در شمال قروه و شاه نشین و سیاه منصور در شمال بیجار از مهم‌ترین ارتفاعات این بخش به شمار می‌آیند. مهم ترین دشت‌های استان کردستان نیز مانند: دشت‌های بیجار، قره، دهگلان، و چاردولی در این بخش گسترده شده‌اند.

ارتفاعات استان، به ویژه کوهستان‌های غرب آن، منشأ و سرچشمه رودهای پر آب و متعددی است که پس از آبیاری دشت‌های داخلی استان، وارد قلمرو استان‌های همجوار می‌شوند. استان کردستان در زیر حوضه‌های آبریز سفیدرود از حوضه آبریز دریای مازندران، زیرحوضه زرینه‌رود و سیمینه‌رود از حوضه آبریز دریاچه اورمیه، زیرحوضه کرخه و زیرحوضه مرزی غرب (رودهای سیروان و زاب) از حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان، قرار دارد.

در زیرحوضه سفیدرود، رود پر آب و طولانی قزل اوزن جاری است که از کوه‌های چهل چشمه، سرچشمه گرفته و پس از عبور از کردستان و استان‌های زنجان و گیلان، در محل سد سفید رود با رودخانه شاهرود در آمیخته و از آن پس با نام سفیدرود به سوی دریای مازندران ادامه می‌یابد. رودهای سیروان و زاب پس از عبور از کردستان وارد خاک عراق شده و همراه با دجله به خلیج فارس منتهی می‌شوند. زرینه رود و سیمینه رود نیز پس از عبور از استان کردستان وارد استان آذربایجان غربی شده و به دریاچه اورمیه می‌پیوندد.

آب و هوای کردستان تحت تأثیر عوامل متعددی شکل گرفته است. استان کردستان در قسمت شمالی رشته کوه زاگرس که چون دیواره‌ای عظیم از شمال غرب تا جنوب ایران کشیده شده، جای گرفته است. وزش بادهای مرطوبی که از غرب می‌وزد و تغییرات ارتفاعی، در مجموع شرایط نسبتاً مطلوبی را به لحاظ آب و هوا و میزان متوسط بارندگی فراهم ساخته است، به گونه‌ای که میانگین سالانۀ دما در ارتفاعات استان، حدود 8 درجه سانتی گراد و در مناطق پست 13 درجه سانتی‌گراد است. همچنین حداکثر متوسط بارندگی سالانه در ارتفاعات غرب و شمال غرب استان، به میزان 800 میلی متر و حداقل آن در شمال شرقی استان به میزان 300 میلی متر است.

افزون بر دریاچه سد قشلاق که در شمال شهر سنندج و بر روی رودخانه قشلاق احداث شده و نیز دریاچه سد زرینه‌رود که از ساخت سدی بر روی رودخانه زرینه رود در شمال استان و در مرز با استان آذربایجان غربی پدید آمده است، پدیده دیدنی دیگر، دریاچه طبیعی زریوار در منطقه‌ای کوهستانی و پوشیده از جنگل واقع در غرب استان و در کنار شهر مریوان و در نزدیکی مرز ایران و عراق است. زریوار دریاچه‌ای زمین ساختی (تکتونیکی[1]) و دارای آب شیرین است. این دریاچه با وسعت 15 تا 20 کیلومتر، علاوه بر جاذبه گردشگری خود، به لحاظ پرورش ماهی و استفاده از آب آن برای کشاورزی، دارای اهمیت است. کردستان به لحاظ درجه‌بندی احتمال وقوع زلزله در آن، از استان‌های کم خطر و استثنایی کشور است، به گونه‌ای که بیشترین مساحت آن در منطقه خطر پایین و خطر متوسط قرار دارد.

کردستان، از جمله مناطق باستانی و دارای مدنیت کهن در تاریخ ایران است که حدود و نام آن در منابع تاریخی و جغرافیایی گذشته بارها ذکر شده است؛ در نزهۀالقلوب در «ذکر بقاع» آن آمده است: «و آن شانزده ولایتست و هوایش معتدل و حدودش به ولایات عراق عرب و خوزستان و عراق عجم و آذربایجان و دیار بکر پیوسته است...». در تذکرۀالملوک از کردستان به عنوان یکی از چهار ولایت ایران نام برده شده که همراه با سیزده بیگلربیگی، مجموعه تقسیمات کشوری دوره صفویه را تشکیل می‌داده است. در زمان کریمخان زند، سرزمین کردستان با لقب دارالشجاعه کردستان یکی از ایالت‌های ایران شناخته می‌شد. در تقسیمات کشوری دوره رضاشاه پهلوی، با چند استان و شهرستان همجوار استان غرب  را تشکیل داد و سپس استان پنجم نام گرفت.

سرانجام در 1337ش، استان کردستان به مرکزیت سنندج تأسیس گردید. سرزمین کردستان، در دهه‌های اخیر چه از سوی گروه‌های تجزیه طلب و آشوبگر و چه در جریان جنگ‌های اول و دوم جهانی و نیز جنگ عراق با ایران، صدمه‌ها و لطمه‌های بسیار به خود دید، اما در سال‌های اخیر با هوشیاری و کمک مردم و مساعدت‌های حکومت مرکزی، نسبت به بازسازی و توسعه آن تلاش‌های بسیار زیادی انجام گرفت، به گونه‌ای که در حال حاضر این استان به لحاظ احداث راه، تأسیسات آموزشی، خدماتی و تولیدی، تا حد بسیاری، محرومیت‌ها و عقب ماندگی‌های گذشته را جبران کرده است.

استان کردستان در سرشماری 1375 تعداد 1346483 جمعیت داشته که طبق برآورد انجام گرفته، این تعداد در 1384 به 1574119 رسیده است. استان کردستان به لحاظ جاذبه‌های طبیعی، فرهنگی و تاریخی از مناطق بِکر و دیدنی برای گردشگری در ایران است.

نیز نگاه کنید به

• استان کرمانشاه
• سنندج
• زنجان
• همدان

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون