سمنان
سمنان، مرکز استان و شهرستانی به همین نام، واقع در نیمه شمالی ایران، در دامنههای جنوبی کوهستان البرز و در همسایگی دشت کویر، بزرگترین منطقه بیابانی و خشک ایران.
شهرستان سمنان از شرق با شهرستان دامغان، از غرب با شهرستانهای فیروزکوه (در استان تهران) و گرمسار، از جنوب با شهرستانهای اردستان و نائین (در استان اصفهان) و از شمال با شهرستانهای ساری و پل سفید (در استان مازندران)، همسایه است[۱] و برابر با آخرین تقسیمات کشوری، این شهرستان دارای 3 بخش، 4 شهر و 5 دهستان است[۲].
شهرستان سمنان با مختصات جغرافیایی ً45 َ23 ْ53 طول شرقی و ً30 َ34 ْ35 عرض شمالی و با ارتفاع 1130 متر از سطح دریا با آب و هوایی معتدل و خشک و میانگین حداکثر دما 24 درجه و میانگین حداقل دما 12 درجه سانتیگراد و میانگین بارندگی سالانه 141 میلیمتر[۳]،در فاصله 215 کیلومتری از شهر تهران واقع شده است[۴]. شهر سمنان در مسیر خط آهن تهران ـ مشهد قرار دارد و با جادهای درجه یک، از طریق راه فیروزکوه به سواحل دریای خزر متصل میشود. بخش جنوبی سمنان پس از اتصال به چند روستای نزدیک به شهر، مستقیماً و بدون واسطه به کویر میپیوندد. با توجه به این ویژگی جغرافیایی، سمنان دارای چهرهای دوگانه و متضاد در شمال و جنوب خود به لحاظ نوع اقلیم و دیگر ویژگیهای جغرافیای طبیعی است[۵].سمنان به رغم واقع شدن در منطقه خشک و کم باران و نداشتن جریان آبهای سطحی قابل توجه، اما به علت واقع شدن در مسیر ارتباطی مهم شرق به غرب کشور از دامنه جنوبی سلسله جبال البرز و قرار گرفتن در جوار جاده ابریشم، در طول تاریخ، به لحاظ موقعیت جغرافیایی دارای اهمیت و نیز صاحب مدنیّت و فرهنگ شهرنشینی بوده است. مطالبی که در وجه تسمیه شهر آورده شده، گرچه تماماً پذیرفتنی نیست و برخی نظیر بنیاد شهر به دست فرزندان نوح، افسانه مینماید، اما این خود حکایت از اهمیت و سابقه تاریخی شهر دارد[۶].در منابع تاریخی از سمنان با نامهایی چون سکسان، سکنان، سمنک، سمینا، سیمین، کومس، کومهشه، قومس، کومش، سِمن، کوهمس و ... یاد شده و مدتی هم لقب دارالوزاره را داشته است[۷].
مؤلف حدودالعالم در وصف سمنان آورده است:
«سمنان شهرکیست خرم و آبادان و از وی میوهها خیزد بهتر است از همه جای»[۸] و از کومش به نام ناحیهای یاد میشود که «... میان ری و خراسان بر راه حجاج و اندر میان کوههاست و این ناحیت آبادان و با نعمتست و مردمانی جنگی و از وی جامه کنیس خیزد و میوههایی که اندر همه جهان چنان نباشد و از آن به گرگان و طبرستان برند»[۹].
در دیگر منابع نیز قومش یا کومس و دیگر نامهای مشابه بر ناحیه و ایالتی (مشتمل بر سمنان، دامغان، بسطام، خوار، خرقان و حتی گرمسار) اطلاق میگردید که کرسی آن دامغان بوده است و بر حسب عادت آن روزگار نه تنها به دامغان، بلکه به سمنان و حتی به بسطام نیز قومس گفته میشده است[۱۰][۱۱]. در نزههالقلوب نیز «در ذکر دیار قومس و طبرستان» از سمنان به همین نام ذکر شده است که:
«از اقلیم چهارم است ... طهمورث ساخت، هوایش معتدل است. آبش از رود و از میوههاش انار و فستق [پسته] و انجیر بغایت نیکو باشد»[۱۲].
سمنان در طول تاریخ با مصائبی چون حمله ترکان غز، یورش مغولان و زلزله مهیبی روبرو بوده که شهر را به ویرانی کشانده است. در عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات به این زلزله اشاره است:
«در 42ق / 662م به زمین قومس زلزله برآمد بناهاء ولایت بیفکند و چندین هزار مرد در زیر هدم بماند و چهل هزار و نود و شش آدمی از زیر گل بدر آوردند...»[۱۳].
شهر سمنان تا 1340ش به عنوان شهرستان، تابع استان مازندران بود و نخستین بار در همین سال با تشکیل فرمانداری کل سمنان، به مرکزیت فرمانداری کل مذکور انتخاب شد و در 1355ش با تبدیل فرمانداری کل به استان، شهر سمنان به عنوان مرکز استان، وارد مرحله جدیدی از توسعه اجتماعی و اقتصادی خود گردید[۱۴]. تأسیس مراکز متعدد صنعتی و تولیدی و نیز مراکز آموزش عالی، سمنان را به یکی از مراکز جذب جمعیت در دامنه جنوبی البرز و در حاشیه منطقه بزرگ کویری ایران درآورده است؛ به گونهای که جمعیت این شهر از 29026 تن در 1335ش[۱۵] به 91045 تن در 1375ش و طبق پیشبینیهای آماری در 1384ش به 125536 تن رسیده است[۱۶]. در قسمت شمالی سمنان، آب و هوای مساعد، موجب رونق کشاورزی و دامداری و نیز باغداری به ویژه در شهمیرزاد و مهدیشهر شده است. مناره متعلق به دوره سلجوقی، خانقاه و مزار شیخ علاءالدوله سمنانی، متعلق به دوره مغول، مسجد جمعه از آثار دوره تیموری، مسجد سلطانی و دروازه ارگ سمنان متعلق به دوره قاجار و بازار شهر از جمله آثار برجای مانده تاریخی در این شهر است[۱۷].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1383.
- ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.
- ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 718.
- ↑ سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جادههای ایران (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. (وزارت آموزش و پرورش). جغرافیای استان سمنان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 3-7.
- ↑ افشار سیستانی، ایرج. پژوهش در نام شهرهای ایران. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص405-407.
- ↑ چکنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص 219.
- ↑ حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 147.
- ↑ حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص146.
- ↑ لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 389-390.
- ↑ Lestrange, G. The Lands of the Eastern Caliphate. Cambridge: University Press, 1905, P. 364-365.
- ↑ مستوفی، حمدالله. نزهه القلوب. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 161.
- ↑ طوسی، محمد. عجایبالمخلوقات و غرایب الموجودات. چ2، به کوشش منوچهر ستوده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1345، ص 299.
- ↑ امیر احمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص 98-100.
- ↑ نورالهی، طه. توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص108.
- ↑ مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور براساس محدوده 1380. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص125- 126.
- ↑ بیات، عزیزالله. کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران. چ1، تهران: امیرکبیر، 1367، ص456.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون index.php?title=رده:جغرافیا