آموزش و پرورش در دوره خوارزمشاهیان

پس از سقوط سلجوقیان، خوارزمشاهیان بر ایران مسلط شدند؛ آنان نخست تحت امر سلجوقیان بودند. خوارزمشاهیان از فرزندان غلامی ترک به نام انوشتکین بودند. او بر اثر کاردانی در دستگاه سلجوقی ترقی کرد. قطب الدین محمد، پسرش، در سال ۴۹۰ قمری حاکم خوارزم شد و لقب خوارزمشاه گرفت. آنان در سال ۵۸۵ قمری بعد از شکست سلجوقیان در همدان، ناصر، خلیفه عباسی، را شکست دادند. سرزمین خوارزمشاهیان در زمان سلطان محمد (۶۱۸-۵۹۶ ق) بیشترین وسعت را پیدا کرد.

سرانجام سلطان محمد خوارزمشاه با کشتن بازرگانان مغولی و نقض معاهده‌ای که با چنگیز بسته بود؛ زمینه را برای حمله مغول و سقوط خودش فراهم آورد (سال ۶۱۵ ق). اطلاعات محدودی در زمینه آموزش و پرورش در دوران خوارزمشاهیان در دست است. ظاهراً سنت آموزشی دوران سلجوقی که نمونه بارز آن مدارس نظامیه است همچنان اساس تعلیم و تربیت در این دوره بوده است. از جمله مدارس این دوره، مدرسه نظام‌الملک مسعود است که مسعود علی، وزیر علاءالدین تکش خوارزمشاه که همچون خواجه نظام‌الملک پیرو مذهب شافعی و متعصب بود، در خوارزم ساخت و کتابخانه‌ای نیز در آن احداث شد. نظام‌الملک مسعود در سال ۵۹۸ قمری به دست اسماعیلیان کشته شد^[۱].

در هر حال، حکومت خوارزمشاهیان عمری کوتاه داشت و با یورش اقوام مغول متلاشی، شد. این یورش موجب ویرانی بخش عمده‌ای از شهرها و روستاهای قلمرو خوارزمشاهیان گردید. مدارس و سایر اماکن آموزشی، علمی و دینی، استادان و شاگردان آنها از این موج ویرانی و کشتار برکنار نماندند. با تسلط اقوام مغول بر ایران دوره تازه‌ای از تاریخ تعلیم و تربیت در ایران آغاز شد که مشخصه آن بی‌توجهی به آموزش علوم عقلی و رواج عرفان، بدبینی، دنیاگریزی و تأکید بر علوم دینی است. شاید تنها استثناء مربوط به علم تاریخ و نیز نجوم باشد که حاکمان مغول علاقه خاصی به آنها داشتند. در این دوره که به نام ایلخانان معروف است شاهد گرویدن نوادگان چنگیز به آیین اسلام و انحلال آنان در فرهنگ اسلامی - ایرانی هستیم.

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ ابن الأثير (1385)، الكامل فی التاريخ، بیروت: دار صادر، دار بیروت، ج ۲۴، ص ۶۲۳.

منبع اصلی

ملک، حسن (1387). کتاب ایران: تاریخ آموزش و پرورش در ایران. ویراستاری مرضیه مرآت نیا. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.

نویسنده مقاله

حسن ملک

[1] ابن الأثير (1385)، الكامل فی التاريخ، بیروت: دار صادر، دار بیروت، ج ۲۴، ص ۶۲۳.

[۱]