جشن آخر سال در میان مردم شیراز
مراسم شب جمعه آخر سال که در میان ایرانیان باقی است، همان گستردن سفره به یاد ارواح یا فروهرها در نخستین شب از ایام فروردگان است که به چهارشنبه آخر سال یا جمعه آخر سال منتقل شده است گستردن سفره حضرت خضر که هنوز در شیراز و بسا جاهای دیگر مرسوم است، و یادآور مراسمی است که برای پذیرایی از فروهرها یا ارواح در گذشتگان در هر خانه با شادی و شادمانی انجام میشود. هرگاه بپذیریم که آخرین شب سال، مقارن با تحویل سال، شب جشن همسپتمیدیم و آخرین گاهنبار بوده است، به این نتیجه خواهیم رسید که احتمالاً سفره هفت سین امروزی نیز همان سفرهای است که جهت ارواح در گذشتگان در هر خانهای گسترده میشده و امروزه با فراموششدن علت و انگیزههای اصلی به گونه سنتی چنین درآمده که نمیتوان دلایلی جهت مراسم آن بیان کرد. رسمی که هنوز در شیراز رایج است تحت عنوان «سفره حضرت خضر»، آشکارا شب فروردگان را به خاطر میآورد. با این تفاوت که محتملاً نام فروهر در ایران اسلامی به خضر تغییر یافته است.
در شیراز علاوه بر شب چهارشنبهسوری، در شب جمعه آخر سال مراسمی برپا میشده است که دیگر آثار مفصلی از آنها نیست، و تنها در خانههای قدیمی جسته و گریخته آثاری از آن به چشم میخورد، از جمله گستردن سفره حضرت خضر است. در این سفره فرنی که از شیر و گلاب وشکر درست میشود، کلوچه و مسقطی، سوهان، شکر پلو (شیرینپلو)، جلو شوید باقلا، قوتک (که شامل نخودچی کوبیده نرم با شکر است) حلوای شکری، لولین (که همان لولهنگ است) پر از آب، شمع، سبزی، گندم سبزکرده، نمک و سکه در آن قرار میدهند. موقع درست کردن خوراکیها نباید کسی مطلقاً از آنها بخورد و حتی مزه آن را بچشد. پس از گستردن سفره و نهادن خوراکیهای بالا در آن همه افراد خانواده باید غسل کنند و طاهر باشند سر سفره اول دو رکعت نماز مراد و حاجت میخوانند و بعد دعا میکنند و کمی قرآن میخوانند... در ساعت ده یا یازده شب سفره را به همان حال رهاکرده و همه خارج میشوند و در اتاق را میبندند و عقیده دارند که حضرت خضر بر سر سفره حضور خواهد یافت و دست آن حضرت در سفره خواهد رفت و جای آن روی یکی از ظرفها خواهد ماند.
اشارات و مراسم آشکارا بیانگر اصول معتقدات قدیم ایرانی در باب پذیرایی از فروهرهاست. شب فروردگان شب جمعه شده و فروهر به خضر تبدیل گشته. غذاها و خوراکها برای فروهرها تهیه میشود، پس باید تا پیش از آنکه ارواح در گذشتگان بر سر سفره حاضر نشده و آن را تیمن و تبرک نکردهاند، چیزی خورده نشود[۱]. آتش افروختن در معابر و خانهها، فالگوش ایستادن، اسپند سوختن، نمک گرد سر گرداندن در موقع اسفند دود کردن و نمک گردانیدن اوراد مخصوصی است که زنان میخوانند. قلمرو چهارشنبه سوری در شیراز صحن بقعه شاه چراغ است و در آن جا نیز توپکهنهای است که مانند توپ مروارید تهران زنان از آن حاجت میخواهند (البته در گذشتهای نه چندان دور اما اینک در شیراز و تهران این رسم منسوخ شده است[۲].)
نیز نگاه کنید به
مآخذ
منبع اصلی
شعبانی، رضا (1378)، آداب و رسوم نوروز، تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
رضا شعبانی