جغرافیای جانوری ایران
زندگی و بقای همه جانوران به طور مستقیم یا غیرمستقیم به وجود گیاهان وابسته است. ساخت جوامع گیاهی و جانوری نیز تا حد زیادی تحت تأثیر و کنترل عوامل طبیعی مانند درجه حرارت، مقدار بارندگی، طول فصول، تغییرات فصلی، میزان نور خورشید و مختصات خاک و... و محیط زیست قرار دارد. در حقیقت زیستگاه طبیعی گیاهان به وسیله این عوامل مشخص میشود. سپس گیاهان هر منطقه به نوبه خود محیط زیستی را برای انواع خاصی از جانوران فراهم میسازند.
ویژگیهای حیوانات ایران
اساس حیوانات ایران از دوران پالئوارکتیک (قدیمی شمالی) بوده ولی بعضی عناصر آن از حیوانات حبش و هند و ملایا میباشند. شباهت آن با حیوانات ترکستان و سواحل قفقازی دریای خزر زیاد و دنباله آنها محسوب میشود. به علاوه خصوصیات محلی و شرایط معین حیاتی و قدمت موجودات از بعضی از نواحی کوهستانی ایران موجب آن شده است که در برخی از نقاط، حیوانات مخصوصی زندگیکنند که جز در آن محلها در هیچ یک از نقاط دیگر آنها را نمیتوان یافت.
در ایران در حدود ۸۰۰ نوع حیوانات مهرهدار و دهها هزار جانوران بیمهره دیده میشود که از آن میان ۱۰۰ نوع پستاندار و ۴۰۰ نوع پرنده و قریب ۸۰ نوع خزنده و انواع بسیاری ماهی آب شیرین و دریایی تشخیص داده شده است.
پراکندگی حیوانات ایران به شرح ذیل میباشد: انواع جوندگان مانند: موشها (موشهای صحرایی و موش کور و...) تقریباً در تمام نقاط و مخصوصاً در بخشهای کویری و نیمه کویری دیده میشوند ولی خرگوشها و جوجه تیغی در جنگلها فراوانند. حیوانات سم شکافته از حیث انواع کمتر از حیوانات دیگرند ولی گلهها و دستههای، بزرگ آنها در بعضی نقاط وجود دارد؛ مانند گراز که در بیشهزارها و مزارع برنج سواحل جنوبی، رودخانه ارس و برخی از نقاط جنگلی کشور یافت میشود. آهو در اغلب نقاط دیده میشود. شتر یک کوهان و دو کوهان فقط به حال اهلی وجود دارد. در کوههای ایران بزکوهی و قوچ و میش و کل فراوان است. در جنگلهای ایران گوزن قفقازی، و بز وحشی را نیز میتوان نام برد.
از حیوانات تک سم که تقریباً در جنوب غربی آسیا از بین رفتهاند در قسمتی از ایران بندرت گورخر و خر وحشی هم دیده میشود. از درندگان در قسمتهای مرتفع ایران، یوزپلنگ در اطراف کویرها به شکار آهو میپردازد. در کوههای البرز خرس خاکستری و گربه کوهی نیز دیده میشود. ظاهراً تا این اواخر در تمام قسمتهای جنوبی ایران شیر یال کوتاه ایران و جود داشته است. به عقیده عدهای، تا این اوایل قرن بیستم در جنوب و جنوب غربی شیراز از این نوع شیرها وجود داشته است که به شکارگرازها در جنگلهای بلوط میپرداختهاند.
پرندگان ایران نیز بسیار متنوع هستند. از تیره ماکیانها، بلدرچین و در کوههای نیمه خشک و دامنههای آنها تیهو و کبک و کبک دری و در جنوب و بعضی نقاط از کنارههای دریای خزر دُراج و در جنوب خزر در کوههای مرتفع هوبره و در درههای رودها و نقاط کم درخت، قرقاول و در قسمتهایی از جنوب غربی ایران هوبره خاکستری و در جنوب دریای خزر و سواحل خلیج فارس، اروند رود، درنا، غاز، غاز سزخ دیده میشود. از پرندگان گوشتخوار در کوهها و دشتها باشه، باز سرسفید، لاشخور، عقاب، دال، کرکس و غیره یافت میشود. از مرغان پابلند، حواصیل و مرغ ماهیخوار، آب چلیک و غیره در ساحل دریای خزر و رودهای کشور یافت میشوند.
در موقع زمستان از دریاچهها و رودهای روسیه میلیونها اردک و غاز به سوی ایران آمده، پس از تمام شدن فصل زمستان و گرم شدن هوا مجدداً مراجعت میکنند. در ایران کبوترهای وحشی و کبوترهای کوهی که در کوهها لانه میکنند فراوان است. از تیرهکلاغها انواعکلاغ و هدهد، پرستوی شب و دارکوب و جغد و مرغ شباهنگ و بوم تقریباً در اکثر نقاط کشور وجود دارند. گنجشکها انواع فراوان دارند ولی تمام آنها از اقسام کوچک میباشند. در میان آنها میتوان توکا، دم جنبانک،گنجشک، چرخ ریسک -کاکلی را نام برد.
در کشاورزی ایران به سار اهمیت زیادی داده میشود. این پرندگان در دامنههای سنگی، درههای کوهستانی لانه نهاده در شهرستانهای شمالی و در جنوب در کوههای فارس دیده میشوند. چنانکه معلوم است سارها ملخ و همچنین ملخ دریایی و کرم را از میان میبرند و در نقاطی که ملخ هجوم میآورد غالباً دستههای بیشماری مرکب از میلیونها سار به حرکت در میآیند. در ۱۳۲۳ ه ش و مخصوصاً در ۱۳۲۴ ه ش در دامنههای کوههای گرگان که در آن چند هزار هکتار محصول در معرض ملخ قرار گرفته بود دستههای عظیم سار سرازیر شد. عده آنها به حدی زیاد بود که چندین کیلومتر مربع زمین را فراگرفته بود.
خزندگان ایران نیز وضع مخصوص به خود دارند. در دشتها و بیابانها غالباً جوندگان بسیارند، بیشتر از همه سوسمارها و مارها دیده میشوند. از سوسمار انواع مارمولک و سوسمار و سرگِرد دیده میشود و در نقاط مرطوبتر سوسمارهای پهن و خشن و سفید و سبز فراوان است. مارهای ایران از انواع عادی و زیتونی و سفید و زرد و قفقازی و شاخدار میباشند. در بعضی نقاط اقسام مارها شبیه به مار بوآکه مخصوصی نواحی کویری و نیمه کویری و نمونههای، مارهای قدیمی هستند، فراوان است.
مارهای آبی و بیزهر و مارهای خیزان غالباً دیده میشود. از مارهای زهری و سمی خطرناک برای انسان و حیوانات اهلی باید افعی و کبرا را ذکر کرد که گاهی درازای آن به ۱۸۰ سانتیمتر میرسد و از آن خطرناکتر گرزه درازای است که طولش دو متر و دندانهای زهری آن یک سانتیمتر و نیم میرسد. گرزه در سوراخهای جوندگان و در محلهای بیآب در کوههای کم ارتفاع خشک زندگی میکنند و آنها را میتوان در سوراخهای نزدیک چشمهها مشاهده کرد. در جنوب ایران و در آبهای خلیج فارس سنگ پشتهای بزرگ دریائی و مارهای دریائی و در دلتاهای رودهای شرقی گاهی کروکودیل (بندرت) دیده شده است.
در نواحی کویری سنگ پشت معمولی و سنگ پشت یونانی و استپی و در رودهای پست کناره دریای خزر سنگ پشتهای باتلاقی فراوان است. دوزیستان ایران بواسطه خشکی هوا کمترند ولی سمندر سبز و قورباغه و غوک و وزغ برکهای و قفقازی فراوان است.
ماهیهای آب شیرین از نظر انواع، بسیار زیاد و متفاوت و حتی در بعضی قسمتها، ماهیهای مخصوص بومی میتوان مشاهده کرد. میگو و خاویار ایران شهرت جهانی دارد. جانوران بیمهره ایران بسیار زیادند (نظیر ملخها، پشهها و بندپایان). ملخ دشتی (شیستو برگ) چنانکه معلوم شده گاهگاهی موجب خسارت یا حتی موجب محو زراعت و بوستان میشود وعلاوه بر آن به چوب درختان و درختچهها و به درختان میوه آسیب فراوان میرساند. علاوه بر شیستوبرگ دو حشره دیگر نیز موجب خسارت هنگفت میشوند؛ یکی ملخ مراکشی و دیگری سن میباشد.
از جانوران بیمهره مضر دیگر -که فراوان است - میتوان پشههای پادرشت وپاریز و شپشکها و انواع بسیار از بندپایان مانند عنکبوتهای خاکستری و سیاه و رطیل و عقرب را یادآوری کرد. در تمام ایران عقرب و رتیل فراوان است. عقربها جانورانی شبانه هستند و روزها در زیر سنگها و شکافها و سوراخ موشها بسر میبرند. بعضی از اقسام آنها در نقاط مرطوب در جنگلها و زیر پوستهای پوشیده درختان زندگی میکنند. رتیلها مانند عنکبوتهای درشت شبانه هستند که بدنشان را کرک بسیار پوشانده و گوشتخوارند. رتیلها زهر مخصوص ندارند ولی چون گزنده هستند بواسطه گزش آنها ممکن است کرکهایی که فک بالای آنها را میپوشاند سبب آلودگی به میکروبهای عفونی، مواد آلی و موجب عفونت زخم و خطرناک شود. عنکبوت سیاه حشره کوچک سیاهی است که در کوهها در سوراخهای کوچک خاکی یا شنی به سر میبرد. آشنایی با پراکندگی جانوران در ایران موجب انتخاب مناطق مورد علاقه توسط گردشگران و نیز ایجاد ایمنی در برخورد با آنان میگردد.
نیز نگاه کنید به
- محیط زیست
- جهانگردی و صنعت گردشگری
- جمهوری اسلامی ایران، احیاگر جاده ابریشم
- جمعیت ایران
- ساختار سنی و جنسی جمعیت ایران
- شهرنشینی و روستانشینی ایران
منبع اصلی
کیانی هفت لنگ، کیانوش (1379). کتاب ایران: گذری بر جغرافیای ایران. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.