شبیه خوانی
شبیهخوانی در ایران تنها شکل هنری است که میان ارزش زیباییشناختی و شکل هنریاش با نگرش اجتماعی و فلسفی هماهنگی داشته و از جمله هنرهایی است که با استقبال عامه همراه بود. ریشهی اصلی این هنر در شهادت یاران امام حسین (ع) در سال ۶۱ق است. اجرای مراسم شبیهخوانی ظاهراً از زمان معزالدولهی دیلمی در قرن چهارم آغاز شد که به سوگواری برای شهدایکربلا رسمیت بخشید.
منابع اولیهی شبیهخوانی، حماسههای دینی و تاریخی بودهاست و بعد از زمان تیموریان که داستان اهل بیت به طور وسیع به نظم درآمد، منبعی مهم در این زمینه پدید آمد. حماسههایی چون خاوراننامهی ابن حسام که در ۸۳۰ق سروده شد و موضوع اصلی آن سفرها و جنگهای علی (ع) و حملهی حیدری از محمد رفیع خان باذل، مورد توجه شبیهخوانان بودند. شعرا و نویسندگان بزرگی هم در رثای واقعهی کربلا اشعار و آثاری بر جای نهادند. محتشم کاشانی، کاتبی ترشیزی، وصال شیرازی از این دستهاند. «مقتلنویسان» کسانی بودند که دربارهی شهادت در کربلا و برپا کردن مجالس عزاداری و تعزیهنویسی اطلاع و مهارت داشتند. مقتلنویسان ظاهراً تعزیهگردان هم بودند و این سنت را حتی تا زمان قاجار حفظ میکردند.
موضوع تعزیهی شهدایکربلا، جنگ میان اولیا و اشقیاست. این تراژدی در ظاهر به نفع اشقیا تمام میشود، ولی در باطن، بیننده میداند پیروز واقعی، اولیا هستند. لذا بیان مظلومیت، ظلم و ستم بر اولیا از مضامین رایج تعزیه است. از مجموعه تعزیههای معروف، میتوان به مجموعهی خوچکو با ۳۳ تعزیه، مجموعهی پُلی با ۳۷ و مجموعهی لیطن با ۱۵ و مجموعهی چرولی با ۱۰۵۵ تعزیه اشاره کرد[۱]. به هر روی شبیهخوانی به عنوان یک شکل مطرح در ادب نمایشی از دورهی صفویه و با حمایت حکومت شیعهی صفوی رواج یافت وکسانی چون ملاحسین واعظ کاشفی با جمعآوری وقایع کرب و بلا در کتاب روضة الشهدا در اشاعهی این نوع نمایش نقش مهمی داشتند. اما ورود نمایشنامه به معنای مصطلح آن به ایران در زمان ناصرالدین شاه قاجار صورت پذیرفت.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ ملکپور، جمشید. ادبیات نمایشی در ایران. تهران: توس، ۱۳۷۴، ج ۱، ص ۲۳۰.
منبع اصلی
تمیم داری، احمد (1379). کتاب ایران: تاریخ ادب فارسی: مکتب ها، دورها، سبک ها و انواع ادبی. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
احمد تمیم داری