شهرستان های ایران(کتاب)

کتاب شهرستان های ایران( ایرانشهر)، قابل بازیابی از https://shop.amordadnews.com/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%87%D8%B1/

شهرستان‌های ایران‌، این اثر كه به  شهرستان‌های ایرانشهر نیز شهرت دارد، رساله كوچكی در‌ جغرافیای ایران زمین به زبان پهلوی و حاوی 880 كلمه‌ است‌. مطالبی درباره تاریخ‌ بنای ‌شهرهای ایران‌ و موقعیت‌ هر یک از آن‌ها را دربر دارد. آخرین‌ شهری كه‌ در این‌ رساله‌ از آن‌ یاد شده‌، بغداد است‌ كه‌ به‌ امر منصور دوانیقی، دومین‌ خلیفه‌ عباسی (حک 136ـ 158ق / 753 ـ 775م) احداث‌ گردید.

تاریخ‌ بنای شهرها در آن ابتدا از استان‌های شرقی (خراسان) و با شهر سمرقند آغاز می شود و با شادفَرُخَ خسرو (گرد)‌ به‌ پایان‌ میرسد. پس از آن شهرهای غربی می آید كه نخستین آن‌ها تیسفون و آخرین آن‌ها مدینه / یثرب است. سپس شهرهای جنوب ذكر شده است كه با كابل شروع می شود و با اَشْكَر (؟) خاتمه میپذیرد. پس از آن ذكر شهرهای شمال می آید كه نخستین آن‌ها شهرستان آذربایجان ـ  احتمالاً اردبیل مركز قدیمی این ناحیه ـ و آخرین آن‌ها آمُل است.

این رساله افزون بر اطلاعات جغرافیایی، آگاهی های بسیاری درباره داستان‌های كهن ایرانی به دست می دهد و مطالعه آن در ریشه‌یابی داستان‌های حماسی سودمند است.

اطلاعات تاریخی و افسانه‌ای آن از مآخذ قدیم‌تری گرفته شده و مانند بیشتر آثار پهلوی اسطوره‌ها و واقعیت‌های تاریخی آن با هم آمیخته‌اند. همچنین بنیان برخی از شهرهای آن به شاهان اساطیری و بنیان بعضی دیگر به شاهان ساسانی منسوب است.

تدوین اولیه این رساله احتمالاً به اواخر دوره ساسانی و تدوین نهایی آن مانند بیشتر آثار بازمانده از زبان پهلوی به سده 3ق / 9م باز می گردد.  این رساله‌ توسط‌ ادگار بلوشه [E. Blochte]‌، فرانسوی در 1895 به فرانسه و به وسیله ماركوارت[ Markwart.] در 1931 به انگلیسی ترجمه و چاپ شده است. صادق هدایت‌ نیز  در 1321ش این رساله را به فارسی ترجمه و چاپ‌ كرده‌ است‌.

نیز نگاه کنید به

• ایرانشهر
• ساسانیان
• صادق هدایت

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

ابوالقاسم رادفر