کوه ها
ایران کشوری کوهستانی است که رشته کوههای گوناگون بیش از نیمی از مساحت آن را فرا گرفته است. برابر محاسبات انجام گرفته از 195/648/1 کمـ مساحت ایران[۱]، 882150 کمـ، یعنی 5/54 درصد آن کوهستانی است[۲].فلات پهناور ایران که محدوده جغرافیایی کنونی ایران حدود 90 درصد آن را تشکیل میدهد[۳]، سرزمینی بلند و کوهستانی است که در جنوب غربی آسیا و در پیوند با فلات ارمنستان و آناتولی در غرب و فلاتهای پامیر و تبت قرار دارد. یکی از ویژگیهای اساسی فلات ایران، تعلق آن به سامانه بزرگ کوههای چینخورده اور آسیا است که رشته کوههای عظیم زاگروس و البرز نمونهای از آن است. اسکلت ناهمواریهای به واسطه نیروهای درونی زمین در اواخر دوران سوم زمینشناسی به صورت قطعی تثبیت شده و پس از آن در دوره کواترنری (دوران چهارم)، عوامل فرسایش چهره کنونی ناهمواریها را تکامل بخشیده است[۱].
کوههای ایران از چهار قوس شمالی، غربی ـ جنوبی، شرقی و مرکزی تشکیل یافتهاند و ارتفاع بسیاری از قلل آنها از 3500 متر بیشتر است. فواصل میان ارتفاعات بلند را درههای مرتفع، دشتها، شورهزارها (کویرها)، شنزارها و دریاچهها، مثل دشت کویر، کویر لوت، دریاچه نمک، دریاچه هامون، دریاچه جازموریان، باتلاق گاوخونی و... پوشانده است[۴].
- کوههای شمالی ایران: این کوهها بخشی از چینخوردگیهای بزرگ آلپ و هیمالیا هستند که به صورت رشته طویلی از آذربایجان خاوری شروع شده و رو به سوی خاور از کرانههای جنوبی دریای خزر میگذرد و در شمال خراسان به کوههای خاوری ایران میپیوندند. این کوهها، در آذربایجان خاوری با رشتههای سبلان، جلفا، سهند بزقوش و کوهستان ارسباران آغاز شده و در کرانههای جنوب غربی دریای خزر خاوری رشته کوه عظیم البرز را تشکیل میدهند و سرانجام در جنوب خاوری دریای خزر به دامنههای باختری رشته کوههای خراسان شمالی یعنی رشتههای هزار مسجد و بینالود منتهی میگردد[۲]. در تعریفی دیگر میتوان گفت که کوههای شمالی ایران بخشی از کمربند عظیم چینخورده آلپ هیمالیا است که از کوههای آرارات در مرز ترکیه شروع شده و با امتداد باختری ـ خاوری به طول تقریبی 1800 کم تا کوههای هندوکش در افغانستان کشیده شده است. کوههای شمالی ایران دربرگیرنده کوههای آذربایجان، کردستان شمالی، تالش، رشته کوه البرز و خراسان شمالی است و هر کدام دارای مشخصههای زیر هستند[۵]:
کوههای آذربایجان که در شمال باختری کشور قرار گرفته در نتیجه دو دسته از عوامل کوهزایی که یکی تحولات دوران سوم زمینشناسی و دیگری فرآیندهای آتشفشانی است، پدید آمدهاند. عامل اول موجب ایجاد کوههای کم ارتفاع و عامل بعدی باعث ظهور کوههای مرتفع و عظیمی مانند سبلان با 4811 متر ارتفاع و سهند با 3710 متر ارتفاع شدهاند. کوه زکیداغ به ارتفاع 3600 متر در باختر شهر خوی و رشته کوه ارسباران یا قرهداغ در شمال واحد کوهستانی آذربایجان، از دیگر کوههای این واحد کوهستانی است.
کوههای کردستان شمالی، در جنوب کوههای آذربایجان قرار دارد و مهمترین بلندیهای آن، کوههای چهلچشمه با بیش از 2500 متر ارتفاع و کوه آبیدر با ارتفاع 2550 متر هستند که در جنوب باختری سنندج قرار دارند.
کوههای تالش، در کناره باختری دریای خزر و با امتداد شمالی- جنوبی قرار دارد. دره سفیدرود، مرز این رشته کوه با کوهستان البرز است. بکروداغ [بُغروداغ] با ارتفاع 3300 متر در نزدیکی دره قزلاوزن، بلندترین قله آن است.
کوههای البرز، مهمترین واحد کوهستانی شمال کشور با درههای عمیق و قلههای بسیار مرتفع به صورت قوسی عظیم با امتداد باختری- خاوری به طول تقریبی 600 کم، فلات مرکزی ایران را از دریای خزر جدا میکند. قله آتشفشانی دماوند با 5610 متر در بخش میانی رشته کوه البرز قرار دارد. از مهمترین مشخصات البرز وجود تفاوتهای اساسی از نظر شرایط آب و هوایی، توپوگرافی، پوشش گیاهی و شبکه آبها در دامنههای شمالی و جنوبی آن است. کوههای البرز خود به قسمتهای البرز باختری شامل مجموعه کوههایی با روند باختری- خاوری از دره سفیدرود تا دره چالوس، البرز مرکزی، به عنوان وسیعترین و پهنترین بخش کوهستانی البرز بین درههای کرج و چالوس در باختر و رود تالار در خاور و بالاخره البرز خاوری که از دره تالار در باختر شروع شده و با امتداد کوهها به سوی شمال خاوری نهایتاً به تاش رود منتهی میشود، تقسیم میشود. از مهمترین قلهها در البرز باختری میتوان به قلّه علم کوه به ارتفاع 4850 متر و در البرز مرکزی، علاوه بر قله مرتفع دماوند به کوههای پالون گردن و در البرز خاوری به گِردِه کوه به ارتفاع 3204 متر و به سفیدکوه به ارتفاع 2863 متر اشاره کرد.
کوههای شمال خاوری ایران، قسمت پایانی کوههای شمالی ایران است که به صورت رشته کوههای موازی از کوه شاهوار با ارتفاع 3945 متر و با جهت عمومی شمال باختری- جنوب خاوری تا کوههای هندوکش در افغانستان ادامه مییابد. در بخش شمالی کوههای شمال خاوری ایران، در مرز ایران و ترکمنستان، کوههای هزارمسجد، کُپهداغ و کلات نادری قرار دارند. کوه سنجربیگ با 2820 متر ارتفاع و کوه اَمرودَک با 2345 متر ارتفاع از مهمترین بلندیهای آن است. قله گودرز با ارتفاع 3249 متر و کوه شاه جهان با ارتفاع 3051 متر از قلههای بینالود و کوه چهلتن با ارتفاع 3013 متر به عنوان بلندترین قله کوههای جام ـ سبزوار در بخش جنوبی واحد کوههای شمال خاوری ایران شناخته میشوند.
کوههای باختری و جنوبی ایران، واحد بزرگ کوهستانی است که بخش عمدهای از جبهه جنوبی فلات ایران را در بر میگیرد. این کوهها از کردستان جنوبی در مرز ایران و عراق شروع شده و تا مرز ایران و پاکستان در جنوب خاوری امتداد دارد. کوههای باختری و جنوبی ایران به دو بخش جداگانه زاگرس و مکران تقسیم میشود. کوههای زاگرس به عنوان بزرگترین واحد کوهستانی ایران در طول 1350 کمـ از محل «تراست اصلی» (راندگی بزرگ زاگرس) شروع و تا گسل زندان (میناب) در شمال تنگه هرمز گسترده شده است. کوههای زاگرس 5/1 مساحت کل ایران را در بر گرفته است. زاگروس به عنوان شاخه جنوبی کوههایی که فلات ایران را در بر گرفتهاند خود از گره کوهستانی ارمنستان و کوههای آذربایجان منشعب میگردد. زاگرس اصلی که از جنوب دریاچه ارومیه شروع میشود، با ساخت حوضهای متواتر خود مشخص میگردد. این رشته کوه از تعداد زیادی کوههای موازی و دنبال هم تشکیل شده است که به وسیله ناودیسها و در برخی نقاط درههای عمیق بریده شده و از یکدیگر جدا میشوند. هر چند که در مجموع ارتفاع آنها به ارتفاع کوههای البرز نمیرسد، لیکن برخی از آنها ارتفاعی بیش از 4000 متر نیز دارند: زردکوه 4547 متر، کوه دینار 4404 متر، کوه کَربوش 4294 متر، کوه کلار 4298 متر و اشترانکوه 4328 متر[۶].
زاگرس خود به دو بخش زاگرس مرتفع و زاگرس چینخورده تقسیم شده است[۷]. در بخش اول به استثنای چند دشت کم وسعت و بسیار بلند، پهنههای هموار وجود ندارد. بلندترین کوههای این بخش اشتران کوه با ارتفاع 4050 متر، کوه دنا با بلندای 4035 متر، کوه میشپرور با 3606 متر و کوه پَررو با ارتفاع 3357 متر هستند. زاگرس چینخورده، در جنوب واحد زاگرس مرتفع جای دارد و مهمترین کوههای آن، کوه سفید، کوه مونگَشْت و کوه تیر بازَک و کوههای سبزپوشان هستند. زاگرس چین خورده نسبت به زاگرس مرتفع از پهنای بیشتری برخوردار است. کوههای مکران از تنگه هرمز آغاز شد و با جهت عمومی باختری- خاوری تا مرز جنوب شرقی ایران ادامه مییابد. بلندترین کوههای بخش شمالی این بخش که بشاگرد و فنوج نامیده میشود عبارتند از: کوه مزدوری با ارتفاع 1870 متر و کوه راسک با ارتفاع 1812 متر و در بخش جنوبی که مکران نامیده میشود، کوهها ارتفاع کمتری دارند و دامنههای جنوبی آن بر دریای عمان مشرف است و بلندترین آنها عبارتند از کوه کاهانک با 1863 متر و کوه بارِشک با 1012 متر.
کوههای خاوری ایران، دربرگیرنده مجموعه کوههای خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان است که توسط گسلههای بزرگ از شمال و باختر به ترتیب از کوههای شمال خاوری و کوههای مرکزی جدا شدهاند. کوههای (خاف- آهنگران) و فردوس- سیمرغ و گناباد- بیرجند در شمال این واحد جای گرفتهاند که توسط گسل بزرگ دوروند از واحد شمال خاوری جدا میشوند. بلندترین قله در کوههای خاوری ایران، تفتان به ارتفاع 4042 متر است.
کوههای مرکزی ایران، از دشت رزن شروع شده و تا کوههای مشرف به چاله جازموریان امتداد دارند. ارتفاع عمومی کوهها از شمال باختری، به سوی جنوب خاوری افزایش مییابد. بلندترین این کوهها عبارتند از: شیرکوه با ارتفاع 4075 متر در جنوب یزد و کوه کرکس با ارتفاع 3895 متر در جنوب نطنز را نام برد.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ سازمان نقشهبرداری کشور. اطلس زمینشناسی (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: 1382، سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور). ص1.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج1، کوهها و کوهنامه ایران. چ2، تهران: 1379، گیتاشناسی، ص16.
- ↑ جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران. چ1، تهران: 1379، گیتاشناسی، ص885.
- ↑ نجفیکانی، علیاکبر. مقدمهای بر جغرافیای طبیعی ایران. چ1، تهران: 1381، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ص8.
- ↑ سازمان نقشهبرداری کشور. اطلس زمینشناسی (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: 1382، سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور).ص4-2.
- ↑ اهلرز، دکارت. ایران: مبانی یک کشورشناسی جغرافیایی. ج1، جغرافیای طبیعی. تهران: 1365، سحاب، ص36و37.
- ↑ سازمان نقشهبرداری کشور. اطلس زمینشناسی (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: 1382، سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور).ص4و5.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
کبری حکیمیان index.php?title=رده:جغرافیا