حزب توده: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۳۵

توده، حزب، (1320-1362ش)، از اولین حزب‌های کمونیست ایران.

با ظهور افکار مارکسیستی در ایران توسط گروهی که به 53 نفر معروف بود، جنبش کمونیستی در ایران شکل گرفت. پس از کناره‌گیری رضا شاه پهلوی از سلطنت بازماندگان گروه 53 نفر حزب توده ایران را پایه‌گذاری و سلیمان میرزا اسکندری را به دبیر کلی حزب انتخاب کردند. بنیانگذاران حزب توده را روشنفکرانی تشکیل می‌دادند که طی تحصیلاتشان در اروپای غربی از جنبش‌های چپ اروپا الهام گرفته بودند. آنها به دلیل ترس از تکفیر روحانیون و نگرش خصمانه مردم به سوسیالیسم ـ کمونیسم و اتحاد شوروی و ممنوعیت قانون مرام اشتراکی و نیز علاقه به جذب گروه‌های مختلف مردم و عدم اطاعت از رهبران حزب کمونیست ایران، خود را کمونیست نمی‌خواندند^[۱].

حزب توده در ابتدای تشکیل یک حزب ملی بود که به دلیل حمایت از بهبود وضع زندگی کارگران و محرومان سبب شد تا بسیاری از روشنفکران و تحصیل‌کردگان ایران از جمله صادق هدایت، ملک‌الشعراء بهار، فریدون توللی و... به این حزب گرایش پیدا کنند^[۲]. اولین برنامه حزب بر لزوم حراست از قانون اساسی، آزادی‌های مدنی و حقوق انسانی و مقابله با دیکتاتوری و فاشیسم داخلی و خارجی تأکید می‌کرد^[۳]. تشکیلات منسجم و فعال حزب و نیز حضور برخی از اعضای حزب در مجلس و کابینه قوام در پیشبرد اهداف و گسترش شعبات و شمار اعضا مؤثر واقع شد به طوری که در 1352ش حزب توده شامل 50 هزار عضو اصلی و در مجموع 100 هزار عضو فعال بود و بزرگ‌ترین سازمان سیاسی کشور محسوب می‌شد.

اقدام دولت انگلیس مبنی بر تضعیف حزب توده از طریق یافتن مدارکی دال بر روابط این حزب با شوروی و ایجاد تفرقه در درون حزب و تغییر سیاست قوام و پیروزی دولت بر جنبش‌های تجزیه‌طلبانه سبب تهاجم گسترده دولت به توده‌ای‌ها شد^[۴]. پس از ترور نافرجام محمدرضا شاه پهلوی در بهمن 1327ش ـ که حزب توده طراح آن معرفی شد ـ رهبران حزب دستگیر شدند و حزب توده با توسل به قانون 1310ش به عنوان سازمان کمونیستی منحل و غیرقانونی اعلام شد^[۵]^[۶].

با این حال حزب از طریق چاپ و انتشار مخفیانه روزنامه‌های مردم، ظفر و رزم و نیز با ایجاد شبکه مخفی در نیروهای مسلح به فعالیت‌های مخفیانه ادامه داد. با گسترش فضای باز سیاسی در دوران نخست‌وزیری دکتر مصدق حزب توانست با انتشار روزنامه مستقل به سوی آینده و نیز با تشکیل سازمان‌ها و انجمن‌های مختلف فعالیت‌های خود را تداوم بخشد و بار دیگر به عنوان نیرویی سیاسی فعالیت کند. در جریان ملی شدن صنعت نفت و قیام 30 تیر فعالیت‌های خود را تشدید کرد^[۷]. اما پس از کودتای 28 مرداد حزب مجدداً غیرقانونی اعلام شد و رهبران آن به شدت مجازات شدند^[۸]^[۹]. سرکوب شدید حزب موجب اختفا یا فرار بسیاری از اعضای حزب به خارج از کشور و عمدتاً به کشورهای بلوک شرق شد و از آنجا حزب به حمایت خود ادامه داد و ارگان سازمان وروزنامه صبح امید و رادیو پیک ایران را در خارج تأسیس کرد که برنامه‌های تبلیغاتی و سیاسی حزب را به زبان فارسی به سوی ایران پخش می‌کرد^[۱۰].

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران نورالدین کیانوری دبیر اول حزب توده و ایرج اسکندری از اعضای هیئت اجرائیه وجمعی از اعضای کمیته مرکزی به ایران بازگشتند و با استفاده از فضای باز سیاسی رسماً به فعالیت پرداختند. اگر چه حزب توده سعی در نزدیک کردن خود به نظام جمهوری اسلامی کرد، اما پس از دستگیری و زندانی شدن رهبران اصلی آن و اعتراف آنان مبنی بر وابستگی حزب به اتحاد جماهیر شوروی، فعالیت حزب بار دیگر ممنوع اعلام شد و اعضای آن دستگیر و زندانی شدند و در 1362ش حزب توده ایران منحل شد^[۱۱].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377، ص 346-349.
↑ نوذری، عزت‌اله. تاریخ احزاب سیاسی در ایران. شیراز: نوید شیراز، 1380، ص 30 و 31.
↑ آبراهامیان. یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377. ص 347.
↑ آبراهامیان. یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377. ص 373-375.
↑ نظرپور، مهدی. جریان‌شناسی سیاسی. قم: تحسین، 1382، ص 17.
↑ آبراهامیان. یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377. ص 390.
↑ آبراهامیان. یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377. ص 391-395.
↑ آبراهامیان. یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377، ص 400.
↑ نظرپور. مهدی. جریان‌شناسی سیاسی. قم: تحسین، 1382. ص 17.
↑ خانبابا‌تهرانی، مهدی. نگاهی از درون به جنبش چپ ایران: گفت‌وگو با مهدی خانباباتهرانی. به کوشش حمید شوکت، تهران: 1380، ص 22 و 23.
↑ نوذری.عزت‌اله. تاریخ احزاب سیاسی در ایران. شیراز: نوید شیراز، 1380 . ص 48-52.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

الهه جواهری

[1] آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377، ص 346-349.

[2] نوذری، عزت‌اله. تاریخ احزاب سیاسی در ایران. شیراز: نوید شیراز، 1380، ص 30 و 31.

[3] آبراهامیان. یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377. ص 347.

[4] آبراهامیان. یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377. ص 373-375.

[5] نظرپور، مهدی. جریان‌شناسی سیاسی. قم: تحسین، 1382، ص 17.

[6] آبراهامیان. یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377. ص 390.

[7] آبراهامیان. یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377. ص 391-395.

[8] آبراهامیان. یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377، ص 400.

[9] نظرپور. مهدی. جریان‌شناسی سیاسی. قم: تحسین، 1382. ص 17.

[10] خانبابا‌تهرانی، مهدی. نگاهی از درون به جنبش چپ ایران: گفت‌وگو با مهدی خانباباتهرانی. به کوشش حمید شوکت، تهران: 1380، ص 22 و 23.

[11] نوذری.عزت‌اله. تاریخ احزاب سیاسی در ایران. شیراز: نوید شیراز، 1380 . ص 48-52.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''توده، حزب،''' (1320-1362ش)، از اولين حزب‌هاي كمونيست ايران.
+'''[[حزب توده|توده، حزب]]،''' (1320-1362ش)، از اولین حزب‌های کمونیست ایران.
-با ظهور افكار ماركسيستي در ايران توسط گروهي كه به 53 نفر معروف بود، جنبش كمونيستي در ايران شكل گرفت. پس از كناره‌گيري رضا شاه پهلوي<sup>*</sup> از سلطنت بازماندگان گروه 53 نفر حزب تودة ايران را پايه‌گذاري و سليمان ميرزا اسكندري را به دبير كلي حزب انتخاب كردند. بنيانگذاران حزب توده را روشنفكراني تشكيل مي‌دادند كه طي تحصيلاتشان در اروپاي غربي از جنبش‌هاي چپ اروپا الهام گرفته بودند. آنها به دليل ترس از تكفير روحانيون و نگرش خصمانة مردم به سوسياليسم ـ كمونيسم و اتحاد شوروي و ممنوعيت قانون مرام اشتراكي و نيز علاقه به جذب گروه‌هاي مختلف مردم و عدم اطاعت از رهبران حزب كمونيست ايران، خود را كمونيست نمي‌خواندند.<sup>1</sup> حزب توده در ابتداي تشكيل يك حزب ملي بود كه به دليل حمايت از بهبود وضع زندگي كارگران و محرومان سبب شد تا بسياري از روشنفكران و تحصيل‌كردگان ايران از جمله صادق هدايت، ملك‌الشعراء بهار، فريدون توللي و... به اين حزب گرايش پيدا كنند.<sup>2</sup> اولين برنامة حزب بر لزوم حراست از قانون اساسي، آزادي‌هاي مدني و حقوق انساني و مقابله با ديكتاتوري و فاشيسم داخلي و خارجي تأكيد مي‌كرد.<sup>3</sup> تشكيلات منسجم و فعال حزب و نيز حضور برخي از اعضاي حزب در مجلس و كابينة قوام<sup>*</sup> در پيشبرد اهداف و گسترش شعبات و شمار اعضا مؤثر واقع شد به طوري كه در 1352ش حزب توده شامل 50 هزار عضو اصلي و در مجموع 100 هزار عضو فعال بود و بزرگ‌ترين سازمان سياسي كشور محسوب مي‌شد. اقدام دولت انگليس مبني بر تضعيف حزب توده از طريق يافتن مداركي دال بر روابط اين حزب با شوروي و ايجاد تفرقه در درون حزب و تغيير سياست قوام و پيروزي دولت بر جنبش‌هاي تجزيه‌طلبانه سبب تهاجم گستردة دولت به توده‌اي‌ها شد.<sup>4</sup> پس از ترور نافرجام محمدرضا شاه پهلوي<sup>*</sup> در بهمن 1327ش ـ كه حزب توده طراح آن معرفي شد ـ رهبران حزب دستگير شدند و حزب توده با توسل به قانون 1310ش به عنوان سازمان كمونيستي منحل و غيرقانوني اعلام شد.<sup>5</sup> با اين حال حزب از طريق چاپ و انتشار مخفيانة روزنامه‌هاي ''مردم، ظفر و رزم'' و نيز با ايجاد شبكة مخفي در نيروهاي مسلح به فعاليت‌هاي مخفيانه ادامه داد. با گسترش فضاي باز سياسي در دوران نخست‌وزيري دكتر مصدق حزب توانست با انتشار روزنامة مستقل ''به سوي آينده'' و نيز با تشكيل سازمان‌ها و انجمن‌هاي مختلف فعاليت‌هاي خود را تداوم بخشد و بار ديگر به عنوان نيرويي سياسي فعاليت كند. در جريان ملي شدن صنعت نفت و قيام 30 تير فعاليت‌هاي خود را تشديد كرد.<sup>6</sup> اما پس از كودتاي 28 مرداد<sup>*</sup> حزب مجدداً غيرقانوني اعلام شد و رهبران آن به شدت مجازات شدند.<sup>7</sup> سركوب شديد حزب موجب اختفا يا فرار بسياري از اعضاي حزب به خارج از كشور و عمدتاً به كشورهاي بلوك شرق شد و از آنجا حزب به حمايت خود ادامه داد و ارگان سازمان وروزنامة ''صبح اميد'' و راديو پيك ايران را در خارج تأسيس كرد كه برنامه‌هاي تبليغاتي و سياسي حزب را به زبان فارسي به سوي ايران پخش مي‌كرد.<sup>8</sup>  پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران نورالدين كيانوري دبير اول حزب توده و ايرج اسكندري از اعضاي هيئت اجرائيه وجمعي از اعضاي كميتة مركزي به ايران بازگشتند و با استفاده از فضاي باز سياسي رسماً به فعاليت پرداختند. اگر چه حزب توده سعي در نزديك كردن خود به نظام جمهوري اسلامي كرد، اما پس از دستگيري و زنداني شدن رهبران اصلي آن و اعتراف آنان مبني بر وابستگي حزب به اتحاد جماهير شوروي، فعاليت حزب بار ديگر ممنوع اعلام شد و اعضاي آن دستگير و زنداني شدند و در 1362ش حزب تودة ايران منحل شد.<sup>9</sup>
+با ظهور افکار مارکسیستی در [[ایران]] توسط گروهی که به 53 نفر معروف بود، جنبش کمونیستی در [[ایران]] شکل گرفت. پس از کناره‌گیری [[رضا شاه پهلوی]] از سلطنت بازماندگان گروه 53 نفر حزب توده ایران را پایه‌گذاری و سلیمان میرزا اسکندری را به دبیر کلی حزب انتخاب کردند. بنیانگذاران حزب توده را روشنفکرانی تشکیل می‌دادند که طی تحصیلاتشان در اروپای غربی از جنبش‌های چپ اروپا الهام گرفته بودند. آنها به دلیل ترس از تکفیر روحانیون و نگرش خصمانه مردم به سوسیالیسم ـ کمونیسم و اتحاد شوروی و ممنوعیت قانون مرام اشتراکی و نیز علاقه به جذب گروه‌های مختلف مردم و عدم اطاعت از رهبران حزب کمونیست ایران، خود را کمونیست نمی‌خواندند<ref>  آبراهامیان، یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377، ص 346-349. </ref>.
+حزب توده در ابتدای تشکیل یک [[حزب ملت ایران|حزب ملی]] بود که به دلیل حمایت از بهبود وضع زندگی کارگران و محرومان سبب شد تا بسیاری از روشنفکران و تحصیل‌کردگان ایران از جمله صادق هدایت، [[ملک الشعرای بهار|ملک‌الشعراء بهار]]، فریدون توللی و... به این حزب گرایش پیدا کنند<ref>نوذری، عزت‌اله. '''''تاریخ احزاب سیاسی در ایران'''''. شیراز: نوید شیراز، 1380، ص 30 و 31.</ref>. اولین برنامه حزب بر لزوم حراست از قانون اساسی، آزادی‌های مدنی و حقوق انسانی و مقابله با دیکتاتوری و فاشیسم داخلی و خارجی تأکید می‌کرد<ref>آبراهامیان. یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377. ص 347.</ref>. تشکیلات منسجم و فعال حزب و نیز حضور برخی از اعضای حزب در مجلس و کابینه [[احمد قوام السلطنه|قوام]] در پیشبرد اهداف و گسترش شعبات و شمار اعضا مؤثر واقع شد به طوری که در 1352ش حزب توده شامل 50 هزار عضو اصلی و در مجموع 100 هزار عضو فعال بود و بزرگ‌ترین سازمان سیاسی کشور محسوب می‌شد.
-'''مآخذ:'''
+اقدام دولت انگلیس مبنی بر تضعیف حزب توده از طریق یافتن مدارکی دال بر روابط این حزب با شوروی و ایجاد تفرقه در درون حزب و تغییر سیاست [[احمد قوام السلطنه|قوام]] و پیروزی دولت بر جنبش‌های تجزیه‌طلبانه سبب تهاجم گسترده دولت به توده‌ای‌ها شد<ref>آبراهامیان. یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377. ص 373-375.</ref>. پس از ترور نافرجام [[محمدرضا شاه پهلوی]] در بهمن 1327ش ـ که حزب توده طراح آن معرفی شد ـ رهبران حزب دستگیر شدند و حزب توده با توسل به قانون 1310ش به عنوان سازمان کمونیستی منحل و غیرقانونی اعلام شد<ref>نظرپور، مهدی. '''''جریان‌شناسی سیاسی'''''. قم: تحسین، 1382، ص 17.</ref><ref>آبراهامیان.  یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377. ص 390.</ref>.
--    آبراهاميان، يرواند. '''''ايران بين دو انقلاب'''''. ترجمة احمد گل‌محمدي و محمدابراهيم فتاحي، تهران: ني، 1377، ص 346-349.
+با این حال حزب از طریق چاپ و انتشار مخفیانه روزنامه‌های ''مردم، ظفر و رزم'' و نیز با ایجاد شبکه مخفی در نیروهای مسلح به فعالیت‌های مخفیانه ادامه داد. با گسترش فضای باز سیاسی در دوران نخست‌وزیری [[محمد مصدق|دکتر مصدق]] حزب توانست با انتشار روزنامه مستقل ''به سوی آینده'' و نیز با تشکیل سازمان‌ها و انجمن‌های مختلف فعالیت‌های خود را تداوم بخشد و بار دیگر به عنوان نیرویی سیاسی فعالیت کند. در جریان [[ملی شدن صنعت نفت]] و قیام 30 تیر فعالیت‌های خود را تشدید کرد<ref>آبراهامیان.  یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377. ص 391-395.</ref>. اما پس از [[کودتای 28 مرداد 1332|کودتای 28 مرداد]] حزب مجدداً غیرقانونی اعلام شد و رهبران آن به شدت مجازات شدند<ref>   آبراهامیان.  یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی، 1377، ص 400.</ref><ref>نظرپور. مهدی. '''''جریان‌شناسی سیاسی'''''. قم: تحسین، 1382. ص 17.</ref>. سرکوب شدید حزب موجب اختفا یا فرار بسیاری از اعضای حزب به خارج از کشور و عمدتاً به کشورهای بلوک شرق شد و از آنجا حزب به حمایت خود ادامه داد و ارگان سازمان وروزنامه ''صبح امید'' و رادیو پیک ایران را در خارج تأسیس کرد که برنامه‌های تبلیغاتی و سیاسی حزب را به زبان فارسی به سوی ایران پخش می‌کرد<ref>  خانبابا‌تهرانی، مهدی. '''''نگاهی از درون به جنبش چپ ایران: گفت‌وگو با مهدی خانباباتهرانی'''''. به کوشش حمید شوکت، تهران: 1380، ص 22 و 23.</ref>.
--    نوذري، عزت‌اله. '''''تاريخ احزاب سياسي در ايران'''''. شيراز: نويد شيراز، 1380، ص 30 و 31.
+پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] ایران نورالدین کیانوری دبیر اول حزب توده و ایرج اسکندری از اعضای هیئت اجرائیه وجمعی از اعضای کمیته مرکزی به [[ایران]] بازگشتند و با استفاده از فضای باز سیاسی رسماً به فعالیت پرداختند. اگر چه حزب توده سعی در نزدیک کردن خود به نظام جمهوری اسلامی کرد، اما پس از دستگیری و زندانی شدن رهبران اصلی آن و اعتراف آنان مبنی بر وابستگی حزب به اتحاد جماهیر شوروی، فعالیت حزب بار دیگر ممنوع اعلام شد و اعضای آن دستگیر و زندانی شدند و در 1362ش حزب توده ایران منحل شد<ref>  نوذری.عزت‌اله. '''''تاریخ احزاب سیاسی در ایران'''''. شیراز: نوید شیراز، 1380 . ص 48-52.</ref>.
--    آبراهاميان. همان. ص 347.
+== نیز نگاه کنید به ==
--    همان. ص 373-375.
+* [[کودتای 28 مرداد 1332|کودتای 28 مرداد]]
+* [[محمدرضا شاه پهلوی]]
--    نظرپور، مهدي. '''''جريان‌شناسي سياسي'''''. قم: تحسين، 1382، ص 17؛ آبراهاميان. همان. ص 390.
+* [[رضا شاه پهلوی]]
+* [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]
--    همان. ص 391-395.
--    همان. ص 400؛ نظرپور. همان. ص 17.
--    خانبابا‌تهراني، مهدي. '''''نگاهي از درون به جنبش چپ ايران: گفت‌وگو با مهدي خانباباتهراني'''''. به كوشش حميد شوكت، تهران: 1380، ص 22 و 23.
--    نوذري. همان. ص 48-52.
+== مآخذ ==
+<references />
+== منبع اصلی ==
+[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
+== نویسنده مقاله ==
 الهه جواهری
+[[رده:علوم سیاسی]]