پرش به محتوا

مطبوعات از مشروطه تا 1320: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی ایران
دیداریویکی‌متن
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی « '''مطبوعات از مشروطه تا 1320ش:''' پس از استقرار مشروطه و تصويب قانون اساسي و متمم آن، اصولي از متمم قانون، در خصوص آزادي‌هاي فردي اتباع كشور بود. از جمله اصل 20 متمم قانون اساسي مقرر مي‌داشت: «عامة مطبوعات غير از كتب ضلال و موارد مضرّه به دين اسلام...» ایجاد کرد
 
Samei (بحث | مشارکت‌ها)
deletegroup
۸٬۷۱۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
   
   
'''مطبوعات از مشروطه تا 1320ش:''' پس از استقرار مشروطه و تصويب قانون اساسي و متمم آن، اصولي از متمم قانون، در خصوص آزادي‌هاي فردي اتباع كشور بود. از جمله اصل 20 متمم قانون اساسي مقرر مي‌داشت: «عامة مطبوعات غير از كتب ضلال و موارد مضرّه به دين اسلام آزاد و مميزّي در آن‌ها ممنوع است. ولي هر گاه چيزي مخالف قانون مطبوعات در آن‌ها مشاهده شود نشر دهنده يا نويسنده بر طبق قانون مجازات مي‌شود...» نيز در اصل 13 قانون اساسي چنين آمده: «عموم روزنامجات مادامي كه مندرجات آن‌ها مخل اصلي از اصول اساسية دولت و ملّت نباشد مجاز و مختارند كه مطالب مفيد عام‌المنفعه همچنان مذاكرات مجلس و صلاح انديشي خلق را  بر آن مذاكرات به طبع رسانيده منتشر نمايند...». اما دوران آزادي مطبوعات ديري نپائيد، با انعقاد قرارداد 1907 بين سه كشور ايران، روس و انگليس جرائد تهران در مقالاتي بي‌محابا به شاه حمله كردند، پس از آن‌كه مجلس به توپ بسته شد و محمدعلي شاه سيطرة استبداد خود را گسترش داد، مطبوعات آزاد از رونق افتادند. با شكست مجدّد محمدعلي شاه و گشايش مجلس دوّم دو حزب پر قدرت به نام‌هاي اعتدال و دمكرات ظهور كرده و بيشتر مطبوعات اين دوره در نقش طرفداران اين دو حزب پا به عرصة وجود گذاشتند.<sup>1</sup> در باب اين دورة كوتاه اما پرحادثة تاريخ ايران بهترين منبع مطبوعات اين دوره‌‌اند. براي وقوف دقيق بر تحولات اين زمان بررسي مطبوعات و جرايد بسيار ضروري است.<sup>2</sup> در اوائل اين دوره هنوز قانون مدوّني براي مطبوعات وجود نداشت. از اين رو اخطارها و ابلاغ‌هاي مقامات دولتي عموماً از طريق وزارت معارف به صاحبان جرائد اعلام مي‌گرديد. با اين همه در اين دوره زماني، دولت‌ها از درگيري با مطبوعات حذر مي‌كردند، بلكه در خصوص رسيدگي به شكايات مربوطه، مديران آن‌ها را به مراكز دولتي دعوت مي‌كردند.<sup>3</sup> اما پس از جنگ بين‌المللي اول، مقامات مداخله‌گر خارجي در خصوص مطبوعات داخلي حساسيت نشان مي‌دادند و گاه برخي مطبوعات را اجازه نمي‌دادند پخش شود.<sup>4</sup> با اين همه در 1330ق / 1911م گروهي از مطبوعات به طور دسته جمعي توقيف و تا چند سال اجازة انتشار نيافتند. پس از وقوع كودتاي 1299ش تا چهار سال مطبوعات رونق زياد پيدا كردند. در آغاز سيدضياء كه به اهميت جرائد سياسي وقوف كامل داشت همة نشريات را تعطيل كرد. تنها روزنامة ايران<sup>*</sup> منتشر مي‌گرديد. با پايان يافتن حكومت 90 روزة سيدضياء، جرائد مجدداً شروع به انتشار كردند. چون سردار سپه نخست ‌وزير شد به تدريج موانعي در راه انتشار جرائد ايجاد مي‌كرد<sup>5</sup> اما تا چند سال نتوانست آن‌گونه كه خود مي‌خواست سانسور و مانع اساسي ايجاد نمايد. درين زمان و به خصوص پس از گشايش مجلس سوم، مطبوعات رونق بيشتري گرفتند. روزنامة نوبهار<sup>*</sup> به مديريت ملك‌الشعراي بهار<sup>*</sup> داير شد و حزب اعتدال هم روزنامة «شوري» را به مديريت ناصرالاسلام گيلاني پخش مي‌كرد. چند روزنامة ديگر هم با عقايد سياسي متفاوت در اين دوره شروع به انتشار كردند.<sup>6</sup> در 10 قوس 1301 قانون هيئت منصفه از تصويب مجلس گذشت. موضوع نخستين محاكمه، شكايت احمدشاه از مدير روزنامة طوفان<sup>*</sup> بود، اما اين محاكمه به آخر نرسيده و شاه به توصية مستوفي‌الممالك شكايت خود را مسترد داشت.<sup>7</sup> همچنين متمم قانون مطبوعات درين سال به تصويب رسيد و صدور امتيازهاي جديد براي نشر مطبوعات از همين وقت آغاز گرديد.<sup>8</sup> درين دوره هنوز وضعيت محاكمة مطبوعاتي كه مرتكب تخلفي شده‌اند روشن نيست روزنامه‌ها از جمله روزنامه‌هاي چپ چون كار، پيكان و طوفان و ساير جرايد چون شفق سرخ، اقدام و ستارة ايران) در اين دوران كمابيش آزادي داشتند تا صريحاً وابستگي‌هاي حزبي و اعتقادي خود را بيان دارند. آزادي مطبوعات ادامه يافت تا آن‌كه رضاشاه در آذرماه 1304ش به سلطنت رسيد و گروهي از مطبوعات به حمايت از او برخاستند؛ اما بر اثر اقدامات انجام شده به تدريج از نفوذ مطبوعات مخالف وي كاسته مي‌شد چنان‌كه پس از قتل عشقي، برخي نويسندگان و مديران مطبوعات با نداشتن تأمين جاني در مجلس متحصن شدند. اما روزنامه‌هاي تند و سركش مربوط به جناح چپ چون طوفان يا روزنامه‌هاي ديگر مربوط به جناح‌هاي ديگر به تدريج در مدتي كوتاه تعطيل شدند.<sup>9</sup> شهرباني به تدريج در مندرجات روزنامه‌ها دخالت و مراقبت داشت. با اين‌كه تحولاتي رخ داده و قانون هيئت منصفه در تير 1307 به تصويب مجلس رسيد و در 1310 قانون ديگر مربوط به هيئت منصفه به تصويب رسيد، كه براساس آن‌ها به جرائم مطبوعاتي با حضور هئيت مذكور رسيدگي مي‌شد، معهذا مديران مطبوعات حق نشر هيچ‌گونه مطلبي را بدون اجازة دستگاه نظميه نداشتند. دخالت شهرباني محدود به مقالات سياسي و اخبار تنها نبود. به تدريج كه قدرت و سلطة رضاشاه افزايش مي‌يافت از آزادي مطبوعات كاسته مي‌شد به گونه‌اي كه از نيمة دوم سلطنت او همة جرائد آزاد يا حتي آن‌ها كه اندك گرايشي به آزادي‌خواهي داشتند به كلي از انتشار بازماندند. برخي روزنامه‌ها چون اطلاعات و ايران به انتشار خود ادامه دادند. درين دوران بيشتر روزنامه‌ها مندرجات خود را به آگهي‌هاي دولتي اختصاص مي‌دادند.<sup>10</sup> رفتار شهرباني و دولت نسبت به جرائد و صاحبان آن‌ها در اين دوران به شدت خشن و سخت بود چنان‌كه پس از مرگ فرخي كسي جرأت نام بردن از او را نداشت.<sup>11</sup> در 1316ش توطئة كمونيستي بر شدت مراقبت مأمورين سانسور و شهرباني افزود و غير از مطبوعات نسبت به كتاب‌ها نيز سخت‌گيري زياد معمول مي‌گرديد. روزنامة اطلاعات<sup>*</sup> و شفق سرخ<sup>*</sup> و دو سه جريدة ديگر با تمهيداتي توانستند انتشار خود را در دورة رضاشاه ادامه دهند.<sup>12</sup> در 1317ش دولت وقت سعي كرد مصوباتي وضع كرده تا مشكل مطبوعات را حل كند. در ارديبهشت 1317ش تصويب نامه‌اي راجع به امتياز روزنامه‌ها و مجله‌هاي كشور به تصويب هيئت وزرا رسيد كه ضمناً در آن سعي شده بود شرايط علمي و ادبي براي اخذ امتياز وضع شود. متعاقب آن آئين‌نامه‌اي به تصويب رسيد و چگونگي اصلاحات مورد نظر دولت را روشن مي‌ساخت. پس از آن هيئتي مركب از سه نفر از اعضاي شوراي عالي فرهنگ و رؤساي ادارات وزارت معارف موظف شدند تا مديران جرائد قبل و كساني را كه متقاضي امتياز جديد بودند در معرض آزمايش درآورند. انتشار اين آئين‌نامه مخالفت‌هايي را از سوي مديران نشريات در حال انتشار موجب شد و آن را عملي نمي‌دانستند.<sup>13</sup> همچنين در اواخر 1317ش كميسيون مطبوعات به عنوان يكي از بخش‌هاي اصلي سازمان پرورش افكار شروع به كار كرد. وظيفة كميسيون مذكور آن بود كه در سبك روزنامه‌نگاري اصلاحات اساسي به عمل آورد.<sup>14</sup> اين كميسيون همچنين مقرر كرد تا مجلة ماهانه و بزرگي در كشور انتشار يابد. اين نشريه با عنوان «ايران امروز<sup>*</sup>» از اسفند 1317 با مديريت محمد حجازي شروع به انتشار كرد. در دورة مذكور چند نشريه و مجلة ادبي پژوهشي و تحقيقاتي هم مجال انتشار پيدا كردند. معروف‌تر از همه مجلة ارمغان<sup>*</sup> بود كه در تمام دورة بيست ساله به طور منظم منتشر گرديد. مجلة پيمان<sup>*</sup> به مديريت احمد كسروي، تقديم به مديريت احمد فرامرزي و دنيا به مديريت دكتر تقي اراني و مجلة موسيقي<sup>*</sup> نيز هر يك چند سال منتشر شدند. مجلة ادبي و تحقيقي ديگر «مهر<sup>*</sup>» بود كه آن را مجيد موقر انتشار مي‌داد ولي افراد صاحب نامي چون سعيد نفيسي، نصرالله فلسفي و ادباي ديگر در آن مقاله مي‌نوشتند.
'''[[مطبوعات از مشروطه تا 1320|مطبوعات از مشروطه تا 1320ش]]:''' پس از استقرار [[نهضت مشروطه|مشروطه]] و تصویب قانون اساسی و متمم آن، اصولی از متمم قانون، در خصوص آزادی‌های فردی اتباع کشور بود. از جمله اصل 20 متمم [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران|قانون اساسی]] مقرر می‌داشت: <blockquote>«عامه مطبوعات غیر از کتب ضلال و موارد مضرّه به دین [[اسلام]] آزاد و ممیزّی در آن‌ها ممنوع است. ولی هر گاه چیزی مخالف قانون مطبوعات در آن‌ها مشاهده شود نشر دهنده یا نویسنده بر طبق قانون مجازات می‌شود...» </blockquote>نیز در اصل 13 [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران|قانون اساسی]] چنین آمده: <blockquote>«عموم روزنامجات مادامی که مندرجات آن‌ها مخل اصلی از اصول اساسیه دولت و ملّت نباشد مجاز و مختارند که مطالب مفید عام‌المنفعه همچنان مذاکرات مجلس و صلاح اندیشی خلق را  بر آن مذاکرات به طبع رسانیده منتشر نمایند...». </blockquote>اما دوران آزادی مطبوعات دیری نپائید، با انعقاد قرارداد 1907 بین سه کشور ایران، روس و انگلیس جرائد [[تهران مصور|تهران]] در مقالاتی بی‌محابا به شاه حمله کردند، پس از آن‌که مجلس به توپ بسته شد و [[محمد علی شاه|محمدعلی شاه]] سیطره استبداد خود را گسترش داد، مطبوعات آزاد از رونق افتادند. با شکست مجدّد [[محمد علی شاه|محمدعلی شاه]] و گشایش مجلس دوّم دو حزب پر قدرت به نام‌های اعتدال و دمکرات ظهور کرده و بیشتر مطبوعات این دوره در نقش طرفداران این دو حزب پا به عرصه وجود گذاشتند<ref>ذاکرحسین، عبدالرحیم. '''''مطبوعات سیاسی ایران در''''' '''''عصر مشروطیت'''''. تهران: دانشگاه تهران، 1368، ص 73.</ref>.  


در باب این دوره کوتاه اما پرحادثه تاریخ ایران بهترین منبع مطبوعات این دوره‌‌اند. برای وقوف دقیق بر تحولات این زمان بررسی مطبوعات و جراید بسیار ضروری است<ref> '''''اسناد مطبوعات''''' [1320- 1286ش] جلد اول به کوشش کاوه بیات و مسعود کوهستانی‌نژاد، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1372، ص 9.</ref>. در اوائل این دوره هنوز قانون مدوّنی برای مطبوعات وجود نداشت. از این رو اخطارها و ابلاغ‌های مقامات دولتی عموماً از طریق وزارت معارف به صاحبان جرائد اعلام می‌گردید. با این همه در این دوره زمانی، دولت‌ها از درگیری با مطبوعات حذر می‌کردند، بلکه در خصوص رسیدگی به شکایات مربوطه، مدیران آن‌ها را به مراکز دولتی دعوت می‌کردند<ref>   '''''اسناد مطبوعات''''' [1320- 1286ش] جلد اول به کوشش کاوه بیات و مسعود کوهستانی‌نژاد، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1372. ص 10.</ref>. اما پس از جنگ بین‌المللی اول، مقامات مداخله‌گر خارجی در خصوص مطبوعات داخلی حساسیت نشان می‌دادند و گاه برخی مطبوعات را اجازه نمی‌دادند پخش شود<ref>'''''اسناد مطبوعات''''' [1320- 1286ش] جلد اول به کوشش کاوه بیات و مسعود کوهستانی‌نژاد، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1372. ص 11.</ref>.


'''مآخذ:'''  
با این همه در 1330ق / 1911م گروهی از مطبوعات به طور دسته جمعی توقیف و تا چند سال اجازه انتشار نیافتند. پس از وقوع کودتای 1299ش تا چهار سال مطبوعات رونق زیاد پیدا کردند. در آغاز سیدضیاء که به اهمیت جرائد سیاسی وقوف کامل داشت همه نشریات را تعطیل کرد. تنها [[روزنامه ایران سلطانی|روزنامه ایران]]<sup>*</sup> منتشر می‌گردید. با پایان یافتن حکومت 90 روزه سیدضیاء، جرائد مجدداً شروع به انتشار کردند. چون سردار سپه نخست ‌وزیر شد به تدریج موانعی در راه انتشار جرائد ایجاد می‌کرد<ref>  آرین‌پور، یحیی. '''''از نیما تا روزگار ما'''''. تهران: زوار، 1374، ج 3، ص 57ـ58.</ref> اما تا چند سال نتوانست آن‌گونه که خود می‌خواست سانسور و مانع اساسی ایجاد نماید. درین زمان و به خصوص پس از گشایش مجلس سوم، مطبوعات رونق بیشتری گرفتند. روزنامه [[نوبهار]]<sup>*</sup> به مدیریت [[ملک الشعرای بهار|ملک‌الشعرای بهار]]<sup>*</sup> دایر شد و حزب اعتدال هم روزنامه «شوری» را به مدیریت ناصرالاسلام گیلانی پخش می‌کرد. چند روزنامه دیگر هم با عقاید سیاسی متفاوت در این دوره شروع به انتشار کردند<ref>ذاکرحسین عبدالرحیم. '''''مطبوعات سیاسی ایران در''''' '''''عصر مشروطیت'''''. تهران: دانشگاه تهران، 1368، ص 76ـ77.</ref>. در 10 قوس 1301 قانون هیئت منصفه از تصویب مجلس گذشت. موضوع نخستین محاکمه، شکایت احمدشاه از مدیر روزنامه [[طوفان]]<sup>*</sup> بود، اما این محاکمه به آخر نرسیده و شاه به توصیه مستوفی‌الممالک شکایت خود را مسترد داشت<ref>  ذاکرحسین عبدالرحیم. '''''مطبوعات سیاسی ایران در''''' '''''عصر مشروطیت'''''. تهران: دانشگاه تهران، 1368، ص 95.</ref>. همچنین متمم قانون مطبوعات درین سال به تصویب رسید و صدور امتیازهای جدید برای نشر مطبوعات از همین وقت آغاز گردید<ref>'''''اسناد مطبوعات''''' [1320- 1286ش] جلد اول به کوشش کاوه بیات و مسعود کوهستانی‌نژاد، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1372، ص 11 و 12.</ref>.


1.    ذاكرحسين، عبدالرحيم. '''''مطبوعات سياسي ايران در''''' '''''عصر مشروطيت'''''. تهران: دانشگاه تهران، 1368، ص 73.
دراین دوره هنوز وضعیت محاکمه مطبوعاتی که مرتکب تخلفی شده‌اند روشن نیست روزنامه‌ها از جمله روزنامه‌های چپ چون کار، پیکان و طوفان و سایر جراید چون [[شفق سرخ]]، [[اقدام]] و [[ستاره ایران|ستاره ایران)]] در این دوران کمابیش آزادی داشتند تا صریحاً وابستگی‌های حزبی و اعتقادی خود را بیان دارند. آزادی مطبوعات ادامه یافت تا آن‌که رضاشاه در آذرماه 1304ش به سلطنت رسید و گروهی از مطبوعات به حمایت از او برخاستند؛ اما بر اثر اقدامات انجام شده به تدریج از نفوذ مطبوعات مخالف وی کاسته می‌شد چنان‌که پس از قتل عشقی، برخی نویسندگان و مدیران مطبوعات با نداشتن تأمین جانی در [[مجلس شورای ملی|مجلس]] متحصن شدند. اما روزنامه‌های تند و سرکش مربوط به جناح چپ چون [[طوفان]] یا روزنامه‌های دیگر مربوط به جناح‌های دیگر به تدریج در مدتی کوتاه تعطیل شدند<ref>  آرین‌پور یحیی. '''''از نیما تا روزگار ما'''''. تهران: زوار، 1374، ج 3،، ص 62.</ref>. شهربانی به تدریج در مندرجات روزنامه‌ها دخالت و مراقبت داشت. با این‌که تحولاتی رخ داده و قانون هیئت منصفه در تیر 1307 به تصویب مجلس رسید و در 1310 قانون دیگر مربوط به هیئت منصفه به تصویب رسید، که براساس آن‌ها به جرائم مطبوعاتی با حضور هئیت مذکور رسیدگی می‌شد، معهذا مدیران مطبوعات حق نشر هیچ‌گونه مطلبی را بدون اجازه دستگاه نظمیه نداشتند. دخالت شهربانی محدود به مقالات سیاسی و اخبار تنها نبود. به تدریج که قدرت و سلطه رضاشاه افزایش می‌یافت از آزادی مطبوعات کاسته می‌شد به گونه‌ای که از نیمه دوم سلطنت او همه جرائد آزاد یا حتی آن‌ها که اندک گرایشی به آزادی‌خواهی داشتند به کلی از انتشار بازماندند. برخی روزنامه‌ها چون اطلاعات و ایران به انتشار خود ادامه دادند. درین دوران بیشتر روزنامه‌ها مندرجات خود را به آگهی‌های دولتی اختصاص می‌دادند<ref>'''''اسناد مطبوعات''''' [1320- 1286ش] جلد اول به کوشش کاوه بیات و مسعود کوهستانی‌نژاد، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1372، ص 14.</ref>. رفتار شهربانی و دولت نسبت به جرائد و صاحبان آن‌ها در این دوران به شدت خشن و سخت بود چنان‌که پس از مرگ فرخی کسی جرأت نام بردن از او را نداشت<ref>صدرهاشمی، سیدمحمد. '''''تاریخ جرائد و مجلات ایران.''''' اصفهان: کمال، 1363، ج 1، مقدمه، ص 29ـ30.</ref>.  


2.    '''''اسناد مطبوعات''''' [1320- 1286ش] جلد اول به كوشش كاوه بيات و مسعود كوهستاني‌نژاد، تهران: سازمان اسناد ملي ايران، 1372، ص 9.
در 1316ش توطئه کمونیستی بر شدت مراقبت مأمورین سانسور و شهربانی افزود و غیر از مطبوعات نسبت به کتاب‌ها نیز سخت‌گیری زیاد معمول می‌گردید. [[اطلاعات|روزنامه اطلاعات]]<sup>*</sup> و [[شفق سرخ]]<sup>*</sup> و دو سه جریده دیگر با تمهیداتی توانستند انتشار خود را در دوره [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] ادامه دهند<ref>آرین‌پور یحیی. '''''از نیما تا روزگار ما'''''. یحیی. '''''از نیما تا روزگار ما'''''. تهران: زوار، 1374، ج 3،، ج 3،، ص 62ـ63.</ref>. در 1317ش دولت وقت سعی کرد مصوباتی وضع کرده تا مشکل مطبوعات را حل کند. در اردیبهشت 1317ش تصویب نامه‌ای راجع به امتیاز روزنامه‌ها و مجله‌های کشور به تصویب هیئت وزرا رسید که ضمناً در آن سعی شده بود شرایط علمی و ادبی برای اخذ امتیاز وضع شود. متعاقب آن آئین‌نامه‌ای به تصویب رسید و چگونگی اصلاحات مورد نظر دولت را روشن می‌ساخت. پس از آن هیئتی مرکب از سه نفر از اعضای شورای عالی فرهنگ و رؤسای ادارات وزارت معارف موظف شدند تا مدیران جرائد قبل و کسانی را که متقاضی امتیاز جدید بودند در معرض آزمایش درآورند. انتشار این آئین‌نامه مخالفت‌هایی را از سوی مدیران نشریات در حال انتشار موجب شد و آن را عملی نمی‌دانستند<ref>'''''اسناد مطبوعات''''' [1320- 1286ش] جلد اول به کوشش کاوه بیات و مسعود کوهستانی‌نژاد، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1372، ص 14 و 15.</ref>. همچنین در اواخر 1317ش کمیسیون مطبوعات به عنوان یکی از بخش‌های اصلی سازمان پرورش افکار شروع به کار کرد. وظیفه کمیسیون مذکور آن بود که در سبک روزنامه‌نگاری اصلاحات اساسی به عمل آورد<ref>آرین‌پور یحیی. '''''از نیما تا روزگار ما'''''. تهران: زوار، 1374، ج 3، ص 62ـ63.</ref>. این کمیسیون همچنین مقرر کرد تا مجله ماهانه و بزرگی در کشور انتشار یابد. این نشریه با عنوان «[[ایران امروز]]<sup>*</sup>» از اسفند 1317 با مدیریت محمد حجازی شروع به انتشار کرد. در دوره مذکور چند نشریه و مجله ادبی پژوهشی و تحقیقاتی هم مجال انتشار پیدا کردند. معروف‌تر از همه مجله [[ارمغان]]<sup>*</sup> بود که در تمام دوره بیست ساله به طور منظم منتشر گردید. مجله [[پیمان]]<sup>*</sup> به مدیریت احمد کسروی، تقدیم به مدیریت احمد فرامرزی و دنیا به مدیریت دکتر تقی ارانی و [[مجله موسیقی]]<sup>*</sup> نیز هر یک چند سال منتشر شدند. مجله ادبی و تحقیقی دیگر «[[مهر]]<sup>*</sup>» بود که آن را مجید موقر انتشار می‌داد ولی افراد صاحب نامی چون سعید نفیسی، نصرالله فلسفی و ادبای دیگر در آن مقاله می‌نوشتند.


3.    همان. ص 10.
== نیز نگاه کنید به ==


4.    همان. ص 11.
* [[نهضت مشروطه]]
* [[مجله موسیقی]]
* [[ایران امروز]]
* [[ملک الشعرای بهار]]
* [[نوبهار]]
* [[ستاره ایران]]
* [[شفق سرخ]]
* [[ارمغان]]
* [[رضا شاه پهلوی]]


5.     آرين‌پور، يحيي. '''''از نيما تا روزگار ما'''''. تهران: زوار، 1374، ج 3، ص 57ـ58.
== '''مآخذ''' ==
 
<references />
6.    ذاكرحسين، ص 76ـ77.
== منبع اصلی ==
 
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
7.    همان، ص 95.
 
8.    بيات، ص 11 و 12.
 
9.    آرين‌پور، ص 62.
 
10.  بيات، ص 14.
 
11.  صدرهاشمي، سيدمحمد. '''''تاريخ جرائد و مجلات ايران.''''' اصفهان: كمال، 1363، ج 1، مقدمه، ص 29ـ30.
 
12.  آرين‌پور، ص 62ـ63.
 
13.  بيات، ص 14 و 15.
 
14.  همانجا.


== نویسنده مقاله ==
علاء الدین آل داود
علاء الدین آل داود
[[رده:رسانه ها و ارتباطات]]
[[رده:مطبوعات]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۰۲

مطبوعات از مشروطه تا 1320ش: پس از استقرار مشروطه و تصویب قانون اساسی و متمم آن، اصولی از متمم قانون، در خصوص آزادی‌های فردی اتباع کشور بود. از جمله اصل 20 متمم قانون اساسی مقرر می‌داشت:

«عامه مطبوعات غیر از کتب ضلال و موارد مضرّه به دین اسلام آزاد و ممیزّی در آن‌ها ممنوع است. ولی هر گاه چیزی مخالف قانون مطبوعات در آن‌ها مشاهده شود نشر دهنده یا نویسنده بر طبق قانون مجازات می‌شود...»

نیز در اصل 13 قانون اساسی چنین آمده:

«عموم روزنامجات مادامی که مندرجات آن‌ها مخل اصلی از اصول اساسیه دولت و ملّت نباشد مجاز و مختارند که مطالب مفید عام‌المنفعه همچنان مذاکرات مجلس و صلاح اندیشی خلق را  بر آن مذاکرات به طبع رسانیده منتشر نمایند...».

اما دوران آزادی مطبوعات دیری نپائید، با انعقاد قرارداد 1907 بین سه کشور ایران، روس و انگلیس جرائد تهران در مقالاتی بی‌محابا به شاه حمله کردند، پس از آن‌که مجلس به توپ بسته شد و محمدعلی شاه سیطره استبداد خود را گسترش داد، مطبوعات آزاد از رونق افتادند. با شکست مجدّد محمدعلی شاه و گشایش مجلس دوّم دو حزب پر قدرت به نام‌های اعتدال و دمکرات ظهور کرده و بیشتر مطبوعات این دوره در نقش طرفداران این دو حزب پا به عرصه وجود گذاشتند[۱].

در باب این دوره کوتاه اما پرحادثه تاریخ ایران بهترین منبع مطبوعات این دوره‌‌اند. برای وقوف دقیق بر تحولات این زمان بررسی مطبوعات و جراید بسیار ضروری است[۲]. در اوائل این دوره هنوز قانون مدوّنی برای مطبوعات وجود نداشت. از این رو اخطارها و ابلاغ‌های مقامات دولتی عموماً از طریق وزارت معارف به صاحبان جرائد اعلام می‌گردید. با این همه در این دوره زمانی، دولت‌ها از درگیری با مطبوعات حذر می‌کردند، بلکه در خصوص رسیدگی به شکایات مربوطه، مدیران آن‌ها را به مراکز دولتی دعوت می‌کردند[۳]. اما پس از جنگ بین‌المللی اول، مقامات مداخله‌گر خارجی در خصوص مطبوعات داخلی حساسیت نشان می‌دادند و گاه برخی مطبوعات را اجازه نمی‌دادند پخش شود[۴].

با این همه در 1330ق / 1911م گروهی از مطبوعات به طور دسته جمعی توقیف و تا چند سال اجازه انتشار نیافتند. پس از وقوع کودتای 1299ش تا چهار سال مطبوعات رونق زیاد پیدا کردند. در آغاز سیدضیاء که به اهمیت جرائد سیاسی وقوف کامل داشت همه نشریات را تعطیل کرد. تنها روزنامه ایران* منتشر می‌گردید. با پایان یافتن حکومت 90 روزه سیدضیاء، جرائد مجدداً شروع به انتشار کردند. چون سردار سپه نخست ‌وزیر شد به تدریج موانعی در راه انتشار جرائد ایجاد می‌کرد[۵] اما تا چند سال نتوانست آن‌گونه که خود می‌خواست سانسور و مانع اساسی ایجاد نماید. درین زمان و به خصوص پس از گشایش مجلس سوم، مطبوعات رونق بیشتری گرفتند. روزنامه نوبهار* به مدیریت ملک‌الشعرای بهار* دایر شد و حزب اعتدال هم روزنامه «شوری» را به مدیریت ناصرالاسلام گیلانی پخش می‌کرد. چند روزنامه دیگر هم با عقاید سیاسی متفاوت در این دوره شروع به انتشار کردند[۶]. در 10 قوس 1301 قانون هیئت منصفه از تصویب مجلس گذشت. موضوع نخستین محاکمه، شکایت احمدشاه از مدیر روزنامه طوفان* بود، اما این محاکمه به آخر نرسیده و شاه به توصیه مستوفی‌الممالک شکایت خود را مسترد داشت[۷]. همچنین متمم قانون مطبوعات درین سال به تصویب رسید و صدور امتیازهای جدید برای نشر مطبوعات از همین وقت آغاز گردید[۸].

دراین دوره هنوز وضعیت محاکمه مطبوعاتی که مرتکب تخلفی شده‌اند روشن نیست روزنامه‌ها از جمله روزنامه‌های چپ چون کار، پیکان و طوفان و سایر جراید چون شفق سرخ، اقدام و ستاره ایران) در این دوران کمابیش آزادی داشتند تا صریحاً وابستگی‌های حزبی و اعتقادی خود را بیان دارند. آزادی مطبوعات ادامه یافت تا آن‌که رضاشاه در آذرماه 1304ش به سلطنت رسید و گروهی از مطبوعات به حمایت از او برخاستند؛ اما بر اثر اقدامات انجام شده به تدریج از نفوذ مطبوعات مخالف وی کاسته می‌شد چنان‌که پس از قتل عشقی، برخی نویسندگان و مدیران مطبوعات با نداشتن تأمین جانی در مجلس متحصن شدند. اما روزنامه‌های تند و سرکش مربوط به جناح چپ چون طوفان یا روزنامه‌های دیگر مربوط به جناح‌های دیگر به تدریج در مدتی کوتاه تعطیل شدند[۹]. شهربانی به تدریج در مندرجات روزنامه‌ها دخالت و مراقبت داشت. با این‌که تحولاتی رخ داده و قانون هیئت منصفه در تیر 1307 به تصویب مجلس رسید و در 1310 قانون دیگر مربوط به هیئت منصفه به تصویب رسید، که براساس آن‌ها به جرائم مطبوعاتی با حضور هئیت مذکور رسیدگی می‌شد، معهذا مدیران مطبوعات حق نشر هیچ‌گونه مطلبی را بدون اجازه دستگاه نظمیه نداشتند. دخالت شهربانی محدود به مقالات سیاسی و اخبار تنها نبود. به تدریج که قدرت و سلطه رضاشاه افزایش می‌یافت از آزادی مطبوعات کاسته می‌شد به گونه‌ای که از نیمه دوم سلطنت او همه جرائد آزاد یا حتی آن‌ها که اندک گرایشی به آزادی‌خواهی داشتند به کلی از انتشار بازماندند. برخی روزنامه‌ها چون اطلاعات و ایران به انتشار خود ادامه دادند. درین دوران بیشتر روزنامه‌ها مندرجات خود را به آگهی‌های دولتی اختصاص می‌دادند[۱۰]. رفتار شهربانی و دولت نسبت به جرائد و صاحبان آن‌ها در این دوران به شدت خشن و سخت بود چنان‌که پس از مرگ فرخی کسی جرأت نام بردن از او را نداشت[۱۱].

در 1316ش توطئه کمونیستی بر شدت مراقبت مأمورین سانسور و شهربانی افزود و غیر از مطبوعات نسبت به کتاب‌ها نیز سخت‌گیری زیاد معمول می‌گردید. روزنامه اطلاعات* و شفق سرخ* و دو سه جریده دیگر با تمهیداتی توانستند انتشار خود را در دوره رضاشاه ادامه دهند[۱۲]. در 1317ش دولت وقت سعی کرد مصوباتی وضع کرده تا مشکل مطبوعات را حل کند. در اردیبهشت 1317ش تصویب نامه‌ای راجع به امتیاز روزنامه‌ها و مجله‌های کشور به تصویب هیئت وزرا رسید که ضمناً در آن سعی شده بود شرایط علمی و ادبی برای اخذ امتیاز وضع شود. متعاقب آن آئین‌نامه‌ای به تصویب رسید و چگونگی اصلاحات مورد نظر دولت را روشن می‌ساخت. پس از آن هیئتی مرکب از سه نفر از اعضای شورای عالی فرهنگ و رؤسای ادارات وزارت معارف موظف شدند تا مدیران جرائد قبل و کسانی را که متقاضی امتیاز جدید بودند در معرض آزمایش درآورند. انتشار این آئین‌نامه مخالفت‌هایی را از سوی مدیران نشریات در حال انتشار موجب شد و آن را عملی نمی‌دانستند[۱۳]. همچنین در اواخر 1317ش کمیسیون مطبوعات به عنوان یکی از بخش‌های اصلی سازمان پرورش افکار شروع به کار کرد. وظیفه کمیسیون مذکور آن بود که در سبک روزنامه‌نگاری اصلاحات اساسی به عمل آورد[۱۴]. این کمیسیون همچنین مقرر کرد تا مجله ماهانه و بزرگی در کشور انتشار یابد. این نشریه با عنوان «ایران امروز*» از اسفند 1317 با مدیریت محمد حجازی شروع به انتشار کرد. در دوره مذکور چند نشریه و مجله ادبی پژوهشی و تحقیقاتی هم مجال انتشار پیدا کردند. معروف‌تر از همه مجله ارمغان* بود که در تمام دوره بیست ساله به طور منظم منتشر گردید. مجله پیمان* به مدیریت احمد کسروی، تقدیم به مدیریت احمد فرامرزی و دنیا به مدیریت دکتر تقی ارانی و مجله موسیقی* نیز هر یک چند سال منتشر شدند. مجله ادبی و تحقیقی دیگر «مهر*» بود که آن را مجید موقر انتشار می‌داد ولی افراد صاحب نامی چون سعید نفیسی، نصرالله فلسفی و ادبای دیگر در آن مقاله می‌نوشتند.

نیز نگاه کنید به

مآخذ

  1. ↑ ذاکرحسین، عبدالرحیم. مطبوعات سیاسی ایران در عصر مشروطیت. تهران: دانشگاه تهران، 1368، ص 73.
  2. ↑  اسناد مطبوعات [1320- 1286ش] جلد اول به کوشش کاوه بیات و مسعود کوهستانی‌نژاد، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1372، ص 9.
  3. ↑    اسناد مطبوعات [1320- 1286ش] جلد اول به کوشش کاوه بیات و مسعود کوهستانی‌نژاد، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1372. ص 10.
  4. ↑ اسناد مطبوعات [1320- 1286ش] جلد اول به کوشش کاوه بیات و مسعود کوهستانی‌نژاد، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1372. ص 11.
  5. ↑   آرین‌پور، یحیی. از نیما تا روزگار ما. تهران: زوار، 1374، ج 3، ص 57ـ58.
  6. ↑ ذاکرحسین عبدالرحیم. مطبوعات سیاسی ایران در عصر مشروطیت. تهران: دانشگاه تهران، 1368، ص 76ـ77.
  7. ↑   ذاکرحسین عبدالرحیم. مطبوعات سیاسی ایران در عصر مشروطیت. تهران: دانشگاه تهران، 1368، ص 95.
  8. ↑ اسناد مطبوعات [1320- 1286ش] جلد اول به کوشش کاوه بیات و مسعود کوهستانی‌نژاد، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1372، ص 11 و 12.
  9. ↑   آرین‌پور یحیی. از نیما تا روزگار ما. تهران: زوار، 1374، ج 3،، ص 62.
  10. ↑ اسناد مطبوعات [1320- 1286ش] جلد اول به کوشش کاوه بیات و مسعود کوهستانی‌نژاد، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1372، ص 14.
  11. ↑ صدرهاشمی، سیدمحمد. تاریخ جرائد و مجلات ایران. اصفهان: کمال، 1363، ج 1، مقدمه، ص 29ـ30.
  12. ↑ آرین‌پور یحیی. از نیما تا روزگار ما. یحیی. از نیما تا روزگار ما. تهران: زوار، 1374، ج 3،، ج 3،، ص 62ـ63.
  13. ↑ اسناد مطبوعات [1320- 1286ش] جلد اول به کوشش کاوه بیات و مسعود کوهستانی‌نژاد، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1372، ص 14 و 15.
  14. ↑ آرین‌پور یحیی. از نیما تا روزگار ما. تهران: زوار، 1374، ج 3، ص 62ـ63.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

علاء الدین آل داود

برگرفته از «https://iranology-e.ir/index.php?title=مطبوعات_از_مشروطه_تا_1320&oldid=8000»