آب انبار: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۱۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | '''[[آب انبار|آبانبار]]،''' مخزن سرپوشیده نگهداری [[آب حیات|آب]] اشامیدنی که معمولاً آن را در زیرزمین میسازند. در پهلوی: وَرم<ref>فرهوشی، بهرام (1352). فرهنگ فارسی به پهلوی.</ref> عربی + پارسی: حوض انبار . [[یزد]]<nowiki/>ی (آبکار)<ref>پیرنیا، محمدکریم. آشنایی با معماری اسلامی ایران. ص 233.</ref> [[کردی]]: ؟<ref>بابان، شکرا... (1384). فرهنگ فارسی، کردی. انتشارات کردستان.</ref> [[گیلکی]]: اوشال (آبچال). واژههای برابر: آبگیر، آبچال، آبجای، آبدان. آبانبارها برای مصرف خانگی یا عمومی ساخته میشدهاند. آبانبارهای خانگی را معمولاً به شکل مکعب یا مکعب مستطیل و با بامی مسطح و آب انبارهای عمومی را معمولاً به شکل استوانه و با بامی گنبدی یا کلّه قندی در زیر زمین و گودتر از سطح زمین میساختند. آبانبارهای خانگی را از آب چاه، [[چشمه]] یا قنات و آبانبارهای عمومی را که در محلّههای پرجمعیت شهر و روستا، یا در کنار راههای کاروان رو بودند، در زمستان از آب باران و رودخانه و در بهار از آب قنات یا چشمه پر میکردند. آبانبارهای عمومی را بیشتر وقف [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین<sup>(ع)</sup>]] یا حضرت ابوالفضل عباس<sup>(ع)</sup> میکردند تا مردم رایگان از آب آنها استفاده کنند. واقفان آب انبارها معمولاً باغ، کشتزار و املاکی را به نام آبانبارها وقف میکردند تا از درآمد موقوفات انها هزینه تعمیر و نگاهداری و لاروبی آب انبارها را بپردازند. | ||
=== پیشینه === | |||
آبانبار یکی از کهنترین پدیدههای [[معماری آب انبار|معماری]] انسان برای ذخیره آب بوده است. در سرزمینهای گرمسیری که دسترسی به آب در سراسر سال میسر نبود مردم به ساخت خزانههایی برای آنبار اب دست زدند. آب انبارها در [[ایران]]، مصر، و میانرودان (بینالنهرین) و در یونان و روم دارای پیشینهای کهن هستند<ref>فرشاد، مهدی. تاریخ مهندسی در ایران. تهران: [https://mirmah.com/ انتشارات میرماه]، ص 217.</ref>. پیشینه آن در [[ایران]] به دوره باستان و پیش از [[اسلام]] میرسد. قدیمترین آبانبار مشهور دوره اسلامی آبانباری بود که عضدالدوله دیلمی در سده 4 ق/ 10م در یکی از قلعههای سهگانه شهر استخر فارس با سنگ و گچ و ساروج ساخت. این آبانبار 20 ستون داشت. از آبانبارهای معروف قدیمی [[ایران]] میتوان به آبانبار سیداسماعیل تهران در سده 5ق/ 11م، آبانبار پشت [[مسجد جامع]] یزد، تاریخ بنا 578ق/ 1182م، که امروز به نام مرمتساز ان، حاج مهدی معمار، معروف است، اشاره کرد. برخی از ابانبارهای بزرگ، به ویژه آبانبارهای مناطق کویری [[یزد]]، دارای بامی با چند گنبد و [[بادگیر]] هستند. آبانبار شش بادگیر [[یزد]]، آبانبارهای مصلّی در نائین، آب انبار حاج سیدحسین عطار در [[کاشان]] و آبانبار سردار در [[استان قزوین|قزوین]] نمونهای از انها هستند. آبانبار سردار دارای 4 گنبد و 4 بادگیر است. آبانبارهای عمومی شهرها را بیشتر در مجموعهای از بناهای مذهبی و بناهای عمومی غیرمذهبی، مانند مسجد، [[امام زاده|امامزاده]]، کاروانسرا، گرمابه و نانوایی و معمولاً در میدان یا [[بازار]] میساختند. | |||
بخشی بزرگ از کشور ایران چون که آب بوده، همواره آب از ارزش والایی برخوردار بوده و مردم نیایشگاههای بزرگی را برای نیایش ایزد نگهبان آب، آناهیتا بر پا میکردند. پس از [[اسلام]] بسیای از مردم خیر در گذر شهرها و روستاها دست به ساخت آب انبار میزدند. | |||
=== گونهها === | |||
آب انبارها را میتوان بسته به جای ساخت آنها این گونه دستهبندی کرد: | |||
# انبارهای شهری؛ | |||
# آب انبارهای روستایی؛ | |||
# آب انبار کشتزاری که به آن آب انبار دستی میگویند؛ | |||
# آب انبار میان راهی. | |||
عوامل چندی در ساختن آبانبار در جامعه سنتی قدیم ایران نقش داشته است. کمبود آب در تابستان در برخی نقاط خشک، شور بودن آبها، ذخیره آب برای زمان خشکسالی یا هنگام بروز جنگ و محاصره شهر و خنک نگهداشتن آب در تابستان از جمله این عاملها بودهاند<ref>تلخیص از مقاله «آبانبار» نوشته علی بلوکباشی</ref>. | |||
=== فضاها و بخشها === | |||
آب انبارها به ویژه گونه شهری آنها دارای این فضاها و بخشها هستند: | |||
* سردر: که راه دسترسی به پاشیر است و به گذر عمومی مردم باز میشود؛ | |||
* پلکان یا ارچین یا راچونه: که از سردر یکراست و بدون پاگرد و پیچ به پاشیر میرسد تا نور بیرون هم بتواند کمی پاشیر را روشن کند. گاه برخی اب انبارها دو پلکان برای خزانه دارند؛ | |||
* پاشیر: که فضایی است در کنار خزانه درون زمین که شیر اب انبار از دیواره ان بیرون زده و زیر شیر یک حوضچه است. شیر اب معمولاً بالاتر از کف خزانه است تا گل و لای ته ان بدان راه نیابد؛ | |||
* خزانه: که گاه استوانهای و گاه چهار گوشه و ستوندار است یا ریختهای دیگری چون مخروطی و... خزانه درون زمین کنده میشود تا آب خنک بماند و دیواره آن بتواند در برابر فشار آب پایداری کند. معمولاً خزانه دارای چند بادگیر است که یکی دَم و دیگری بازدم دارد تا آب خنک بماند. | |||
=== روش ساخت === | |||
آب انبارها را به دو روش ریختهای و روش گودبرداری میسازد<ref>ورجاوند، پرویز. معماری ایران. محمد یوسف کیانی. ص 156.</ref>. | |||
== نیز نگاه کنید به == | |||
* [[استان قزوین]] | |||
* [[کاشان]] | |||
* [[آب حیات]] | |||
* [[آب گرم]] | |||
== مآخذ == | |||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | |||
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | |||
== نویسنده مقاله == | |||
علی بلوکباشی با همکاری علی محمد رنجبر کرمانی | |||
[[رده:هنر]] | |||
[[رده:معماری و شهر سازی]] | |||
[[رده:مردم شناسی]] | |||
[[ | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۳۷
آبانبار، مخزن سرپوشیده نگهداری آب اشامیدنی که معمولاً آن را در زیرزمین میسازند. در پهلوی: وَرم[۱] عربی + پارسی: حوض انبار . یزدی (آبکار)[۲] کردی: ؟[۳] گیلکی: اوشال (آبچال). واژههای برابر: آبگیر، آبچال، آبجای، آبدان. آبانبارها برای مصرف خانگی یا عمومی ساخته میشدهاند. آبانبارهای خانگی را معمولاً به شکل مکعب یا مکعب مستطیل و با بامی مسطح و آب انبارهای عمومی را معمولاً به شکل استوانه و با بامی گنبدی یا کلّه قندی در زیر زمین و گودتر از سطح زمین میساختند. آبانبارهای خانگی را از آب چاه، چشمه یا قنات و آبانبارهای عمومی را که در محلّههای پرجمعیت شهر و روستا، یا در کنار راههای کاروان رو بودند، در زمستان از آب باران و رودخانه و در بهار از آب قنات یا چشمه پر میکردند. آبانبارهای عمومی را بیشتر وقف امام حسین(ع) یا حضرت ابوالفضل عباس(ع) میکردند تا مردم رایگان از آب آنها استفاده کنند. واقفان آب انبارها معمولاً باغ، کشتزار و املاکی را به نام آبانبارها وقف میکردند تا از درآمد موقوفات انها هزینه تعمیر و نگاهداری و لاروبی آب انبارها را بپردازند.
پیشینه
آبانبار یکی از کهنترین پدیدههای معماری انسان برای ذخیره آب بوده است. در سرزمینهای گرمسیری که دسترسی به آب در سراسر سال میسر نبود مردم به ساخت خزانههایی برای آنبار اب دست زدند. آب انبارها در ایران، مصر، و میانرودان (بینالنهرین) و در یونان و روم دارای پیشینهای کهن هستند[۴]. پیشینه آن در ایران به دوره باستان و پیش از اسلام میرسد. قدیمترین آبانبار مشهور دوره اسلامی آبانباری بود که عضدالدوله دیلمی در سده 4 ق/ 10م در یکی از قلعههای سهگانه شهر استخر فارس با سنگ و گچ و ساروج ساخت. این آبانبار 20 ستون داشت. از آبانبارهای معروف قدیمی ایران میتوان به آبانبار سیداسماعیل تهران در سده 5ق/ 11م، آبانبار پشت مسجد جامع یزد، تاریخ بنا 578ق/ 1182م، که امروز به نام مرمتساز ان، حاج مهدی معمار، معروف است، اشاره کرد. برخی از ابانبارهای بزرگ، به ویژه آبانبارهای مناطق کویری یزد، دارای بامی با چند گنبد و بادگیر هستند. آبانبار شش بادگیر یزد، آبانبارهای مصلّی در نائین، آب انبار حاج سیدحسین عطار در کاشان و آبانبار سردار در قزوین نمونهای از انها هستند. آبانبار سردار دارای 4 گنبد و 4 بادگیر است. آبانبارهای عمومی شهرها را بیشتر در مجموعهای از بناهای مذهبی و بناهای عمومی غیرمذهبی، مانند مسجد، امامزاده، کاروانسرا، گرمابه و نانوایی و معمولاً در میدان یا بازار میساختند.
بخشی بزرگ از کشور ایران چون که آب بوده، همواره آب از ارزش والایی برخوردار بوده و مردم نیایشگاههای بزرگی را برای نیایش ایزد نگهبان آب، آناهیتا بر پا میکردند. پس از اسلام بسیای از مردم خیر در گذر شهرها و روستاها دست به ساخت آب انبار میزدند.
گونهها
آب انبارها را میتوان بسته به جای ساخت آنها این گونه دستهبندی کرد:
- انبارهای شهری؛
- آب انبارهای روستایی؛
- آب انبار کشتزاری که به آن آب انبار دستی میگویند؛
- آب انبار میان راهی.
عوامل چندی در ساختن آبانبار در جامعه سنتی قدیم ایران نقش داشته است. کمبود آب در تابستان در برخی نقاط خشک، شور بودن آبها، ذخیره آب برای زمان خشکسالی یا هنگام بروز جنگ و محاصره شهر و خنک نگهداشتن آب در تابستان از جمله این عاملها بودهاند[۵].
فضاها و بخشها
آب انبارها به ویژه گونه شهری آنها دارای این فضاها و بخشها هستند:
- سردر: که راه دسترسی به پاشیر است و به گذر عمومی مردم باز میشود؛
- پلکان یا ارچین یا راچونه: که از سردر یکراست و بدون پاگرد و پیچ به پاشیر میرسد تا نور بیرون هم بتواند کمی پاشیر را روشن کند. گاه برخی اب انبارها دو پلکان برای خزانه دارند؛
- پاشیر: که فضایی است در کنار خزانه درون زمین که شیر اب انبار از دیواره ان بیرون زده و زیر شیر یک حوضچه است. شیر اب معمولاً بالاتر از کف خزانه است تا گل و لای ته ان بدان راه نیابد؛
- خزانه: که گاه استوانهای و گاه چهار گوشه و ستوندار است یا ریختهای دیگری چون مخروطی و... خزانه درون زمین کنده میشود تا آب خنک بماند و دیواره آن بتواند در برابر فشار آب پایداری کند. معمولاً خزانه دارای چند بادگیر است که یکی دَم و دیگری بازدم دارد تا آب خنک بماند.
روش ساخت
آب انبارها را به دو روش ریختهای و روش گودبرداری میسازد[۶].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ فرهوشی، بهرام (1352). فرهنگ فارسی به پهلوی.
- ↑ پیرنیا، محمدکریم. آشنایی با معماری اسلامی ایران. ص 233.
- ↑ بابان، شکرا... (1384). فرهنگ فارسی، کردی. انتشارات کردستان.
- ↑ فرشاد، مهدی. تاریخ مهندسی در ایران. تهران: انتشارات میرماه، ص 217.
- ↑ تلخیص از مقاله «آبانبار» نوشته علی بلوکباشی
- ↑ ورجاوند، پرویز. معماری ایران. محمد یوسف کیانی. ص 156.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
علی بلوکباشی با همکاری علی محمد رنجبر کرمانی