استان قزوین: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۵۱: | خط ۵۱: | ||
== نویسنده مقاله == | == نویسنده مقاله == | ||
غلامحسین تکمیل همایون | غلامحسین تکمیل همایون | ||
[[رده:جغرافیا]] | |||
نسخهٔ ۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۴:۴۶
قزوین، نام استانی درنیمه شمالی ایران به مرکزیت شهری به همین نام (شهر قزوین) این استان از شمال با استانهای مازنداران و گیلان، از غرب با استان زنجان، از شرق با استان تهران، و از جنوب با استان مرکزی و همدان همسایه است[۱].
استان قزوین با مختصات جغرافیایی 24َ˚35 تا 49َ˚36 عرض شمالی و 44َ˚48 تا 51َ˚50 طول شرقی، و وسعت 15491کم، 9/0 درصد از مساحت ایران را تشکیل میدهد[۲].
این استان برابر آخرین تقسیمات کشوری، دارای 5 شهرستان، 19 بخش، 46 دهستان و 24 شهر است. اسامی شهرستانهای استان عبارتند از: آبیک، البرز، تاکستان و قزوین[۳].
استان قزوین با داشتن ارتفاعی بالاتر از ارتفاع متوسط ایران (1200م) در 90 درصد از سطح خود، یکی از استانهای مرتفع و کوهستانی ایران است. رشته کوههای البرز غربی و کوههای طارم سراسر شمال استان را فرا گرفته و در جنوب استان نیز کوههای آراسنج و آوج واقع شدهاند. در میان این واحدهای کوهستانی، و در بخش میانی استان، دشت بزرگ قزوین قرار دارد که مراکز هر پنج شهرستان استان، که پنج کانون بزرگ شهری استان نیز هستند، یعنی شهرهای قزوین، تاکستان، بویین زهرا، آبیک و البرز، در همین دشت قرار دارند[۴].
درجه حرارت و میزان بارش در استان قزوین که عوامل تشکیل دهنده چگونگی آب و هوا هستند، با توجه به توپوگرافی و میزان وزش باد به داخل استان، دارای تفاوتهایی است. اختلاف شدید ارتفاع بین مناطق کوهستانی و دشت قزوین و نیز جهت و امتداد ناهمواریهای شمال استان که مانع از ورود بادهای باران آور خزری و حتی تودههای هوای مدیترانهای میشود، در مجموع آب و هوای کوهستانی متأثر از ارتفاع را حاکم بر استان ساخته است. در نقشه همباران استان میزان بارندگی سالیانه استان از 750 میلی متر در شمال و 650 میلی متر از جنوب آغاز شده و در جنوب شرقی دشت قزوین به تدریج 200 میلی متر کاهش مییابد. با این حال باد «مه» که منشاء آن ارتفاعات اطراف سفیدرود است و نیز باد «راز» که منشاء آن فلات مرکزی ایران است، استان قزوین را تحت تأثیر نتایج مثبت خود قرار میدهد[۵]. بخش عمدهای از گستره جغرافیایی استان قزوین در زیر حوضه دریاچه نمک[۶] (در حوضه آبریز ایران مرکزی) و بخش کوچک تر آن در زیر حوضه سفیدرود (در حوضه آبریز دریاچه خزر) قرار دارد[۷].
رودهای نسبتاً پر آب طالقان رود و شاهرود در منطقه کوهستانی شمال استان، پس از دریافت ریزآبههای متعدد نهایتاً به دریاچه سد سفیدرود ملحق شده و سپس همراه با رود مذکور به دریای خزر میریزد.
جریانهای سطحی موجود در دشت قزوین که از ارتفاعات شمال، غرب و جنوب سرچشمه میگیرد به طور مستقیم و یا غیرمستقیم، نهایتاً رود شور را تشکیل میدهند و به سوی دریاچه نمک (قم) روان میشوند[۴].
استان قزوین، عموماً بر روی منطقهای زلزله خیز با خطر «خیلی بالا»، «بالا»، و «متوسط، با گسلهای متعدد که در نیم قرن اخیر موجب وقوع زلزلههای شدید، بویژه دو زلزله مرگبار و ویرانگر بوئین زهرا و رودبار ـ طارم به بزرگی 2/7 و 3/7 ریشتر در 1341 و 1369 شده است، قرار دارد[۸].
سرزمین قزوین، با نامهای باستانی خود از جمله شادشاپور، کازبین، کاسپین، کاشوین، کژوین و نیز با لقبهای باب الجنه، دارالموحدین[۹]، از گذشتههای دور به عنوان سرزمینی تاریخی و شناخته شده در جغرافیای ایران، در منابع و آثار تاریخی مکتوب، مطرح بوده است.
در حدودالعالم از قزوین چنین یاد شده است که «از گرد وی بارۀ، و ایشانرا یکی جوی آبست کی اندر میان مزگت جامع گذرد و چندانست کی بخورند...»[۱۰]
در عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات پنج بار از قزوین نام برده شده با این عنوان که شهر قزوین را شاپور (ذولاکتاف) بنا کرد و اهالی آن مردمی هستند «دین دار با جمال و هیبت و شجاع و جمعیت و کثرتی دارند کی در عالم شهری بنا شد کی در آن گروهی از قزوین بنا شد...»[۱۱].
و در نزهۀالقلوب متعلق به حمدالله مستوفی که خود از اهالی قزوین است، 26 دفعه ذکر قزوین آمده است، از جمله: «... ولاتیش کما بیش سیصد پاره دیه و مزرعه است به هشت ناحیت و در آن دیههای معتبرست چون: فارسچین و خیارج و قرقسین و شال و سگزآباد و سیاه دهان (سیاه دُهُن) و سومیقان و شهرستانک و...»[۱۲]
در عصر مغول، «قزوین و سلطانیه» که پیشتر فقط قزوین نامیده میشد، به عنوان یک تومان از نُه تومان موجود در تقسیمات کشوری آن عصر، شناخته میشد[۱۳]. در عصر صفوی، انتخاب قزوین به عنوان پایتخت بر اهمیت منطقه افزود و این شهر دارالسلطنه نام گرفت[۱۴].
و در پایان قرن هفدهم میلادی یکی از ایالتهای ایران بود که توسط بیگلربیگان اداره میشد[۱۵]. و در دوره فرمانروایی کریمخان زند، قزوین با عنوان دارالملک یکی از ایالتهای ایران بود[۱۶]، تا این که در 1316 به عنوان بخشی از «استان شمال» که بعداً «استان یکم» نامیده شد[۱۷]. در 1326 استان مرکزی به مرکزیت شهر تهران تأسیس شد و شهرستان قزوین نیز آن استان جای گرفت و در 1356، شهرستان قزوین زیر پوشش استان زنجان قرار گرفت و بالاخره در 1376، استان قزوین تأسیس گردید[۱۸].
شهرستانهای تابع استان قزوین در سرشماری 1375، دارای 968257 تن جمعیت بود، که طبق برآورد انجام گرفته این تعداد در 1384 به 116686 تن رسیده است[۱۹].
استان قزوین با توجه به نزدیکی به پایتخت و داشتن شبکه ارتباطی زمینی با استانهای مختلف، یکی از مناطق پر رفت و آمد کشور است. تأسیس شهر صنعتی البرز و شهرکهای صنعتی دیگر در مناطق مختلف استان و نیز بهره مندی از امکانات مساعد طبیعی و نیز احداث مراکز آموزشی و دانشگاههای مختلف، این استان را در مجموع به صورت یکی از استانهای توسعه یافته و جذب کننده جمعیت در آورده است. افزون بر آن، وجود جاذبههای گوناگون طبیعی و تاریخی، از جنگلهای طارم سفلی و چشم انداز کوهستانی و جنگلی الموت گرفته تا نمکزار جنوب شرقی استان و از دره زیبای شاهرود و ارتفاعات آن گرفته تا دشت حاصلخیز قزوین، در مجموع شرایط مساعدی را برای توسعه گردشگری و فعالیتهای اقتصادی فراهم ساخته است[۲۰].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ سازمان نقشه برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان قزوین). چ1، تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1384، ص1.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استانهای ایران. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص39.
- ↑ دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1383، ص 5 و 6.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 23.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 4.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (ج3: حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 5-3، 255 و 256.
- ↑ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (ج2 :حوضه آبریز دریای خزر). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 99-95، 291و104.
- ↑ الف: سازمان نقشه برداری کشور. اطلس زمین شناسی (اطلس ملی ایران). چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص45. ب: منبع 4. ص 34 و 35.
- ↑ چکنگی، علی رضا. فرهنگنامه تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378، ص177 ص 235.
- ↑ حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری، 1362، ص142.
- ↑ طوسی، محمد بن محمود بن احمد. عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات. به اهتمام منوچهر ستوده، چ2، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1382، ص 258 و 259.
- ↑ مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص191.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1383، ص60.
- ↑ تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص4 و 5.
- ↑ پیگولوسکایا، ای.و. و دیگران. تاریخ ایران. ترجمه کریم کشاورز، تهران: پیام، ص550.
- ↑ تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص 78.
- ↑ تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص85 و 87.
- ↑ دفتر تقسیمات کشوری. جدول، نقشه و بروشور تاریخچه تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.
- ↑ مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1383، ص 149 و 150.
- ↑ سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1383، ص 46-64.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
غلامحسین تکمیل همایون