ارمنی: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۰ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۴۷

ارمنی/ ærmæni/، شاخه‌ای مستقل از خانواده هند و اروپایی^[۱] و یکی از پراکنده‌ترین زبان‌های جهان از نظر جغرافیایی محسوب می شود. زبانشناسان مختلف بین دو تا صد و بیست گونه یا لهجه برای زبان ارمنی برشمرده‌اند^[۲] و سی و شش گونه اصلی برای آن در نظر می گیرند^[۳]. این سی و شش گونه، خود به دو گروه کلیتر شرقی و غربی بر اساس منطقه زبانی و موقعیت جغرافیایی نسبت به مرز ارمنستان و ترکیه، تقسیم می شود^[۳]. زبان ارمنی در ایران به صورت گونه‌های جلفا، تبریز، ارومیه، اراک، مشهد، سلماس، قره‌داغ و تهرانی یافت می شود که همگی در گونه شرقی جای می گیرند و در این میان، گونه تهرانی معتبرترین گونه یا گونه معیار ارمنی ایران محسوب می شود.

برخی منابع نام آرمناک /armenak/ را که فرزند هایک /hayk/ نخستین پیشوای این قوم بود، ریشه واژه ارمنی می دانند. از طرفی واژهارمنی را منسوب به آرام /aram/، یکی از نوادگان هایک میدانند که با کشورگشایی و دلاوری های بی شمار خود زبانزد دیگر اقوام شد و باعث شد که دیگران این قوم را به نام او بشناسند. ارامنه خود را های /hay/ می خوانند و این واژه را منسوب به نام هایک می دانند^[۴]. جمعیت ارامنه در ارمنستان903/399/3 نفر و در خارج از ارمنستان 840/723/6 نفر گزارش می شود، که تعداد 800/170 نفر آن در ایران ساکن هستند^[۵]^[۶]. زبان ارمنی، زبان رسمی کشور ارمنستان، از زبان‌هایی چون روسی، آذری، عربی و فارسی تأثیر پذیرفته و واژه‌های قرضی بسیاری که ریشه در این زبان‌ها دارند، در زبان ارمنی یافت می شود. تا قبل از انقراض سلسله ساسانیان در اواسط قرن 7م، زبان ارمنی به دلیل سلطه ایرانیان، واژه‌های بسیاری را از فارسی، به قرض گرفت. شباهت بسیار زیاد واژه‌های ارمنی به فارسی تا حدی است که تا اواسط قرن 19م دانشمندان بسیاری از جمله پل دولاگارد و ف. مولر ارمنی را شاخه‌ای از زبان‌ ایرانی می دانستند. پس از انقراض ساسانیان، ارامنه برای دوره طولانی تحت سلطه اعراب، سلجوقیان، مغول‌ها و عثمانیان بودند، با این حال تأثیر این زبان‌ها بر ارمنی، در مقایسه با تأثیر فارسی بر این زبان، بسیار ناچیز است^[۶].

مهاجرت بزرگ ارامنه به ایران، در 1013ه.ق (1587م)، در دوران سلطنت شاه عباس کبیر و جنگ بزرگ ایران و عثمانی آغاز شد^[۷]. گونه شرقی زبان ارمنی که گویشوران آن اکثراً در ارمنستان، گرجستان، آذربایجان و ایران ساکن هستند، گونه‌ای است که در تلفط آن می توان سه گروه همخوانی (واکدار، بیواک، و بیواک دمشی)(aspirate) را که ممیز معنا هستند، تشخیص داد. قابل ذکر است که در زبان ارمنی غربی، این همخوان‌ها همچون گونه‌های شرقی ارمنی، نشانه‌های مستقل خود را در خط دارند، اما تفاوت و تمایز همخوان واکدار و بیواک دمشی نمود آوایی نمی یابد^[۴]. وجود 6 همخوان مرکب(affricate) (انسدادی ـ سایشی) و واج‌های بیواک غیر دمشی در گونه شرقی زبان ارمنی و نمود آوایی آن‌ها در تلقط جزو خصیصه‌های قابل توجه این زبان محسوب می شود. همخوان‌های انسدادی و انسدادی ـ سایشی واکدار بعد از غلت(striیent) واکدار [w] تبدیل به جفت بیواک دمشی خود می شوند؛ مانند /ی/ در (/vawی/ گل سرخ) که به صورت [vawt^h] و یا /یz/ در (/vawیz/ اجاره) که به صورت [vawt^ĥs] ظاهر میشود. این فرآیند واک رفتگی از شاخص‌ترین فرآیندهای آوایی این زبان است^[۲]. برخی از دیگر فرآیندهای آوایی مهم زبان ارمنی عبارتند از:

همگونی همخوان سایشی واکدار

همخوان‌های سایشی در ویژگی واکداری با همخوان بعدی خود همگون می شوند؛ مثلاً /?/ (/a?p/ زباله) که به صور ت [axp] ظاهر می شود^[۸].

دمیدگی قبل از همخوان‌های تیز*

انسدادیه ا قبل از تیزها دمشی می شوند؛ مانند /p/ در (/epšel/ متحیر ماندن) که به صورت [ap^hšel] ظاهر می شود^[۸]. گونه تهرانی 36 واج (30 همخوان و 6 واکه) دارد، و پیچیده‌ترین الگوی هجایی آن CVCC است؛ تکیه اصلی معمولاً بر آخرین واکه زیر ساختی موجود در یک واژه قرار می گیرد^[۹]^[۱۰]. اسم در زبان ارمنی در هفت حالت دستوری (فاعلی، مفعول بیواسطه، ملکی، مفعول با واسطه، ازی، ابزاری، دری یا مکانی) وجود دارد. در گونه غربی تنها شش حالت شناسایی شده‌اند. اسم در زبان ارمنی جنسیت ندارد و به صورت مفرد و جمع ظاهر میشود و پسوندهای جمع‌ساز عبارتند از /ew/ و /new/. حرف تعریف در این زبان به صورت نامعین (/mi/= یک، قبل از اسم در گونه شرقی یا پسوند /ma/ = یک، بعد از اسم در گونهغربی) و معین (به صورت پسوند /a/ پس از اسم‌های مختوم به همخوان‌ها و پسوند /n/ پس از اسم‌های مختوم به واکه‌ها) به همراه اسم می آید. ترتیب واژه‌ها در جمله از الگوی غالب فاعل ـ فعل ـ مفعول (SVO) پیروی میکند،^[۱۱]^[۱۲] اما این ترتیب را میتوان بدون تغییر معنای جمله عوض کرد. قدیمی ترین کتیبه‌های ارمنی به خط کنونی به قرن 5م، پس از اختراع الفبای زبان ارمنی، بین 401- 406 پس از میلاد، توسط مسروب ماشتوتس برمی گرد.

بین قرن‌های 10- 12م /mesrop maštot^hs/ دو حرف دیگر به 36 حرف الفبای ارمنی اضافه شد، و این الفبا اکنون با 38 حرف و دو نوع کتابی (چاپی) و تحریری استفاده می شود^[۱۳]^[۱۴]. ترتیب حروف این الفبا، وجود حرف مرکب n? برای واکه/u/، و شباهت قابل توجه شکل آن به خط شکسته یونانی احتمال آن را می دهد که الفبای ارمنی برگرفته از الفبای یونانی و زیر شاخه‌ای از یونانی باشد^[۱۵]. البته منشأ این الفبا را الفبای فنیقی، فارسی و آشوری نیز می دانند^[۱۶].²² تاریخ ادبیات ارمنی نام چهره‌های ادبی برجسته‌ای چون گریگور نارک(/grik^hor narek/) (قرن 10م)، نرسس شنورهالی(/nerses šnorhali/) (قرن 12م)، صایاد نووا(/sajatnova/ ) (قرن 18م)، خاچاطور آبوویان(/xat^hšatvr abovjan/) (قرن 19م)، رامی(/rafi/) (قرن 19؟)، هوهانس تومانیان(/hovhanes t^hmanjan/) (قرن 19؟)، یقیشه چارنتس(/je?iše t^hšarent^hs/) (قرن 20؟)، و بارویر یسواکسا(/parvjr sevak/) (قرن 19؟) را در خود دارد^[۱۶]^[۱۷].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ ENCYCLOPAEیIA IRANICA, II. (1986), USA, ROUTLEیGE ? KEGAN PAVL INC., 446 و H. HÜBSCHMANN (1897), ARMENISCHE GRAMMATIK I: ARMENISCHE ETYMOLOGIE, LEIPZIG (HILیESHEIM, 1962, HILیESHEIM ANی NEW YORK, 1972).
↑ ^۲٫۰ ^۲٫۱ VAUX, B. (1998), THE PHONOLOGY OF ARMENIAn, NEW YORK, OXFORی UNIVERSITY PRESS INC.
↑ ^۳٫۰ ^۳٫۱ ?ahukjan, G. (1972), Haj Barbarragitut^hjan Neratsut^hjun (INTROیVCTION TO ARMENIAN یIALECTOLOGY). EREVAN: HAJKAN SSH Gitut^hjunneri Akaیemiaji Hratarkt^hšvtjun.
↑ ^۴٫۰ ^۴٫۱ رائین، اسماعیل. ایرانیان ارمنی. تهران: 1349، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ص16.
↑ پاسدرماجایان، هـ. تاریخ ارمنستان. ترجمه محمد قاضی، تهران: 1369، انتشارات زرین، ص23.
↑ ^۶٫۰ ^۶٫۱ برگرفته از: http://www.arminco.com/+hayknet/+haylezu/+arme.+Htm و http://www.ethnologue.com/+show-+language.+Asp?+Coیe=+ARM
↑ ENCYCLOPAEیIA IRANICA, II. (1986), USA, ROUTLEیGE ? KEGAN PAVL INC., 446.
↑ ^۸٫۰ ^۸٫۱ Xat^hšatrjan, A. (1988), ?amanakakit^hs Hajereni Hnt^hšujt^habanut^hjun (PHONETICS OF CONTEMPORARY ARMENIAN). Erevan: HAjkakan SSH Gitut^hjunneri Akaیemiaji Hratarak^hšut^hjun. , 101~ 6.
↑ Atšarrjan , H. Liakatar k^herrakanut^hjun Hajot^hš Lezvi (COMPLETE GRAMMAR OF ARMENIAN LANGUAGE), vol. vi: PHONOLOGY. Erevan: Hajkakan SSH Gitut^hjunneri Akaیemiaji Hratarak^hšvtjun.
↑ Abe?jan, M. (1932), Hajot^hš Lezvi Ta?at^hšphut^hjun: Metrika (PROSOیY OF THE ARMENIAN LANGUAGE: METRE), Erker5, eی. E. A?ajan. Erevan: HAJkakan SSH Gitut^hjunneri Akaیemiaji Hratarakt^hšut^hjun., 20, 32.
↑ برگرفته از:http://www.arminco.com/ hayknet/ haylezu/ arme. Htm.
↑ برگرفته از: http://www.ethnologue.com/ show- language. Asp? Co یe= ARM
↑ برگرفته از:https://www.ecml.+At/+html/+Armenian/+html/+alphabet.+Html
↑ برگرفته از: https://www.armenianheritage.+Com/+Lamesrob.+htm
↑ برگرفته از: https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_alphabet
↑ ^۱۶٫۰ ^۱۶٫۱ نوری‌زاده، احمد. تاریخ و فرهنگ ارمنستان. تهران: 1376، نشر چشمه، ص470- 434 و 632- 565.
↑ برگرفته از: https://hyesharzhoom.com/armenians-on-the-internet-20/

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

پیوند به بیرون

زبان ارمنی، سایت ویکی پدیا، قابل بازیابی از /زبان_ارمنیhttps://fa.wikipedia.org/wiki

پیشینه‌ی زبان ارمنی، سایت تارنمای خبری زرتشتیان، قابل بازیابی از /169568/https://amordadnews.com

نویسنده مقاله

کارینه آقاجانیان

[1] ENCYCLOPAEیIA IRANICA, II. (1986), USA, ROUTLEیGE ? KEGAN PAVL INC., 446 و H. HÜBSCHMANN (1897), ARMENISCHE GRAMMATIK I: ARMENISCHE ETYMOLOGIE, LEIPZIG (HILیESHEIM, 1962, HILیESHEIM ANی NEW YORK, 1972).

[:0-2] ۲٫۰ ^۲٫۱ VAUX, B. (1998), THE PHONOLOGY OF ARMENIAn, NEW YORK, OXFORی UNIVERSITY PRESS INC.

[:1-3] ۳٫۰ ^۳٫۱ ?ahukjan, G. (1972), Haj Barbarragitut^hjan Neratsut^hjun (INTROیVCTION TO ARMENIAN یIALECTOLOGY). EREVAN: HAJKAN SSH Gitut^hjunneri Akaیemiaji Hratarkt^hšvtjun.

[:2-4] ۴٫۰ ^۴٫۱ رائین، اسماعیل. ایرانیان ارمنی. تهران: 1349، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ص16.

[5] پاسدرماجایان، هـ. تاریخ ارمنستان. ترجمه محمد قاضی، تهران: 1369، انتشارات زرین، ص23.

[:3-6] ۶٫۰ ^۶٫۱ برگرفته از: http://www.arminco.com/+hayknet/+haylezu/+arme.+Htm و http://www.ethnologue.com/+show-+language.+Asp?+Coیe=+ARM

[7] ENCYCLOPAEیIA IRANICA, II. (1986), USA, ROUTLEیGE ? KEGAN PAVL INC., 446.

[:4-8] ۸٫۰ ^۸٫۱ Xat^hšatrjan, A. (1988), ?amanakakit^hs Hajereni Hnt^hšujt^habanut^hjun (PHONETICS OF CONTEMPORARY ARMENIAN). Erevan: HAjkakan SSH Gitut^hjunneri Akaیemiaji Hratarak^hšut^hjun. , 101~ 6.

[9] Atšarrjan , H. Liakatar k^herrakanut^hjun Hajot^hš Lezvi (COMPLETE GRAMMAR OF ARMENIAN LANGUAGE), vol. vi: PHONOLOGY. Erevan: Hajkakan SSH Gitut^hjunneri Akaیemiaji Hratarak^hšvtjun.

[10] Abe?jan, M. (1932), Hajot^hš Lezvi Ta?at^hšphut^hjun: Metrika (PROSOیY OF THE ARMENIAN LANGUAGE: METRE), Erker5, eی. E. A?ajan. Erevan: HAJkakan SSH Gitut^hjunneri Akaیemiaji Hratarakt^hšut^hjun., 20, 32.

[11] برگرفته از:http://www.arminco.com/ hayknet/ haylezu/ arme. Htm.

[12] برگرفته از: http://www.ethnologue.com/ show- language. Asp? Co یe= ARM

[13] برگرفته از:https://www.ecml.+At/+html/+Armenian/+html/+alphabet.+Html

[14] برگرفته از: https://www.armenianheritage.+Com/+Lamesrob.+htm

[15] برگرفته از: https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_alphabet

[:5-16] ۱۶٫۰ ^۱۶٫۱ نوری‌زاده، احمد. تاریخ و فرهنگ ارمنستان. تهران: 1376، نشر چشمه، ص470- 434 و 632- 565.

[17] برگرفته از: https://hyesharzhoom.com/armenians-on-the-internet-20/

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

@@ خط ۲۷: / خط ۲۷: @@
 == منبع اصلی ==
 [https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،
-== نویسنده مقاله ==
-کارینه آقاجانیان
 == پیوند به بیرون ==
@@ خط ۳۵: / خط ۳۲: @@
 پیشینه‌ی زبان ارمنی، سایت تارنمای خبری زرتشتیان، قابل بازیابی از [https://amordadnews.com/ /169568/https://amordadnews.com]
+== نویسنده مقاله ==
+کارینه آقاجانیان
 [[رده:ادیان و مذاهب]]
 [[رده:ادیان]]
 [[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
 [[رده:زبان شناسی]]