کردی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱۹: | خط ۱۹: | ||
== نیز نگاه کنید به == | == نیز نگاه کنید به == | ||
* '''[[سنندجی]]''' | |||
* '''[[مهابادی]]''' | |||
* '''[[کرمانشاهی]]''' | |||
* '''[[هورامی]]''' | |||
* '''[[گیلکی]]''' | |||
* '''[[لری]]''' | |||
* '''[[ممسنی]]''' | |||
* '''[[بختیاری]]''' | |||
* '''[[لکی]]''' | |||
* '''[[مازندرانی]]''' | |||
== مآخذ == | |||
<references /> | |||
== منبع اصلی == | |||
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]، | |||
== نویسنده مقاله == | |||
آتوسا رستم بیک | آتوسا رستم بیک | ||
[[رده:ادبیات و زبان شناسی]] | |||
[[رده:زبان شناسی]] | |||
نسخهٔ ۱۳ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۴۴
کردی / kordi /، از زبانهای ایرانی شمال غربی و شاخهای از زبانهای هند و ایرانی[۱][۲]. گویشهای کردی معمولاً به سه گروه اصلی شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم میشوند. گویشهای شمال غربی یا کِرمانْجی در آذربایجان غربی، کردستان و خراسان ایران، بلوچستان، افغانستان، ترکیه و سوریه و گویشهای شمال شرقی معروف به بادینانی در جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکمنستان، قرقیزستان، گرجستان و نیز شمال کردستان عراق رواج دارند[۳]. گروه مرکزی کردی که «سورانی» نامیده میشود در نواحی مرزی استان کردستان به ویژه مهاباد و سنندج و در نواحی جنوبی آذربایجان ایران و نیز در اردبیل، سلیمانیه و کرکوک عراق رواج دارد. سایر گویشهای کردی در گروه جنوبی قرار میگیرند، از جمله کردی بختاران (کرمانشاهان)[۲][۴].
از تعداد کل گویشوران کرد زبان در دنیا آمار دقیقی در دست نیست. این تعداد در منابع مختلف 14 میلیون،[۵] بیش از 15 میلیون[۶] و حدود 20 میلیون نفر ذکر شده است؛[۲] در بعضی از منابع اینترنتی نیز تعداد کل گویشوران را تا حدود 30 میلیون نفر تخمین زدهاند[۷][۸]. در مورد تعداد گویشوران کرد زبان ایران نیز آمار متفاوتی وجود دارد؛ به نظر میرسد بین 7 تا 10 درصد جمعیت ایران کرد هستند[۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳]. اخیراً به عنوان یکی از دو زبان رسمی در عراق پذیرفته شده است(قانون اساسی عراق مصوب 28 اوت 2005.).گرچه ادبیات مکتوب به کردی از اوایل قرن هفدهم موجود است، تفاوتهای گویشی مانع از شکلگیری یک گونه معیار کردی شده است[۲].
برای نگارش کردی در عراق و ایران از الفبای عربی، در ترکیه و سوریه از الفبای لاتینی و در جمهوریهای شوروی سابق از الفبای سیریلی استفاده میشود[۱۴][۱۵].
کردی از بسیاری جهات شبیه فارسی نو است، گرچه بررسیهای آواشناختی نشان میدهد کردی مادر (Proto kwash) متفاوت از زبان فارسی و مادی در دوران ایران باستان است[۲]. کردی شمالی هم از نظر آوایی و هم به لحاظ ساخت صرفی و نحوی ویژگیهای قدیمی بیشتری را در خود حفظ کرده است؛ از طرف دیگر کلمات قرضی عربی و ترکی در کردی شمالی بیشتر دیده می شود. تغییر بیشتر گویشهای مرکزی و جنوبی احتمالاً به علت تماس نزدیکتر آنها با سایر زبانهای ایرانی بوده است[۱۶].
بهطور کلی ویژگی بارز کردی نسبت به فارسی نظام آوایی آن است؛ نظام واکهای کردی از سه واکه کوتاه/ i, ε, u/ و پنج واکه کشیده /i, e(ε), a, o, u/ تشکیل شده است. در کرمانجی میان همخوانهای نادمیده /p, t, k, s/ و جفت دمیده آنها نیز تمایز وجود دارد[۵].
ویژگیهای صرفی کهن مانند حالت و جنس در کردی شمالی حفظ شده است. تفاوت جنس به وضوح در ترکیبهای اضافی آشکار میشود. مانند: xušk-a mən «خواهر من» و bəra- e mən «برادر من» در این ترکیبها –a نشانه اضافه در اسمهای مؤنث منفرد و –e برای اسمهای مذکر مفرد است. جنس و حالت در کردی جنوبی از بین رفته است[۱۶][۱۴]. اسامی ار نظر معرفه یا نکره بودن نیز نشاندار هستند[۱۷]. پسوند نکره در گویشهای شمالی –ak و جنوبی و مرکزی –ek)[۱۸] مانند: مردی "pyāwek".[۱۷] پسوند معرفه فقط در گویشهای شمالی و جنوبی به چشم میخورد،[۱۸] که با پسوند –akā نشان داده میشود، مانند: مرد (معرفه) "pyāwakā" [۱۷]
در کردی حروف اضافه ممکن است ساده باشند مانند / be/ «به» یا مشتق مانند پیرواند/ Le…da/ به معنای «در»: le Kurdistan. i. emroda/ / «در کردستان امروز»[۱۹]
در برخی از گویشهای کردی مانند کرمانجی ساخت ارگاتیو در صرف زمان گذشته افعال متعدی بهکار میرود که در آن فعل متعدی با مفعول مطابقت میکند و فاعل به صورت وند به مفعول متصل میشود مانند: "name. yek. im nušt" «نامهای نوشتم»[۱۹] افعال کردی مانند فارسی دارای دو بن ماضی و مضارع هستند که هنگام صرف شدن، شناسهها به آنها افزوده میشوند[۱۴]. در زبان کردی همانند فارسی صورت بینشان ترتیب کلمات در جمله فاعل+ مفعول+ فعل (sov) است[۱۹]. از شاخه شمال غربی زبانهای ایرانی به دو زبان دیگر باید اشاره کرد:
زازا یا دیمیلی (در میان کردهای ترکیه) و گورانی که شامل اورامانی (در غرب سنندج، در پاوه و نوسود) و باجلانی (در اطراف سر پل زهاب، قصرشیرین و...)، کندولهای (در شمال شرق کرمانشاه) و گورانی (در شمال کرمانشاه) میشود. گوارانی (در شمال کرمانشاه) میشود. گرچه گویشوران گورانی وزازا عموماً به عنوان کرد تلقی میشوند، از نظر تاریخی زبان آنها ریشه در کردی ندارد[۲۰][۲۱].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ Payne, John. "Iranian Languages". The world's major Languages. ed. Bernard Comrie. London & New York: Rout ledge, 1987. P 514.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ Kreyen Broek, P. G. "Kurdish" the Encyclopeadia of languages & linguistics. ed. RE. Asher. Oxford. Pergaman, 1944. vol 4, p 1880.
- ↑ رضایی باغ بیدی، حسن. «زبانهای ایرانی»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص 548-549.
- ↑ رضایی باغ بیدی، حسن. «زبانهای ایرانی»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص 548.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ Campbell, G. L. " Kurdish" Compendium of world’s languages, London: 1991. vol 2. p 925
- ↑ The New Encyclopaedia Britannica, 15th Ed. Chicago: Joseph J. Esposito Pwolishing Group. 1994. vol 6, p. 40.
- ↑ برگرفته از https://www.godaddy.com
- ↑ برگرفته از https://en.wikipedia.org//wiki/Kurds
- ↑ برگرفته از https://www.ethnologue.com
- ↑ برگرفته از https://www.lexicorient.com
- ↑ برگرفته ازhttps://it.rutgers.edu/virtual-computer-labs
- ↑ برگرفته ازhttps://www.factmonster.com
- ↑ برگرفته از https://www.ipl.org/encyclopaedia-of-the-orient
- ↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ ۱۴٫۲ ارانسکی، م. یوسیف: زبانهای ایرانی. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، ص127.
- ↑ Grimes, Barbara. (ed) Ethnologue (languages of the world), 12th edition. Texas: Summer institute, 1992. P 641.
- ↑ ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ D. N. Mackenzie, "kurd", "kurdestān", Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E. J. BRLII. 1998. vol 5, p 479.
- ↑ ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ ۱۷٫۲ mccarus, Ernest. "Kurdish", International Encyclopeadia of linguistics. ed. W. Bright, oxford: oxford university press. 1994, p 291
- ↑ ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ D. N. Mackenzie, "kurd", "kurdestān", Encyclopeadia of Islam, LEIDEN E. J. BRLII. 1998. vol 5, p 480.
- ↑ ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ ۱۹٫۲ Campbell, G. L. " Kurdish" Compendium of world’s languages, London: 1991. vol 2. p 928
- ↑ رضایی باغ بیدی، حسن. «زبانهای ایرانی»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1380، جلد دهم، ص549.
- ↑ Mackenzie, D. N. "Gurani", EncyclopÆdia IRANICA. ed. E. Yarshater, New York: Encyclopædia Iranica Foundation, 2003, Volume XI. P 401
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
آتوسا رستم بیک