آستان قدس رضوی

آستان‌ قدس رضوی، از بزرگ‌ترین و باشکوه‌ترین آثار تاریخی ـ مذهبی ایران در مشهد رضوی.

حضرت علی بن موسی‌الرضا(ع) (148یا151-203ق/765یا868-718م) هشتمین امام شیعیان، پس از شهادت به دستور مأمون خلیفه عباسی در کنار مقبره هارون الرشید در دهی به نام سناباد به خاک سپرده شد. نخستین بنای حرم امام رضا(ع) بر فراز گور هارون الرشید ساخته شد.

مَقْدسی برای نخستین بار در کتاب خود از حرم امام رضا(ع) به «مشهد» تعبیر کرده است. در زمان دیالمه به تزئینات حرم افزوده شد. اما سبک تکین غزنوی حرم مطهر را ویران و زیارت آن را ممنوع ساخت، تا این‌که در زمان محمود غزنوی بنای حرم مرمت و توسعه داده شد. این بنا در حمله غزها(548ق/1153م) دچار آسیب شد. سنجر سلجوقی (د552ق/1157م) حرم را مرمت کرده و گنبدی نیز بر آن ساخت. در روزگار خوارزمشاهیان نیز بر تزئینات حرم افزوده شد. با حمله مغول‌ها خساراتی به حرم وارد شد که یک قرن بعد در دوره سلطان اولجایتو مرمت و گنبد حرم نیز تجدید بنا شد. در زمان تیموریان گوهرشاد آغا همسر شاهرخ تیموری دو رواق «دارالحفّاظ» و «دارالسّیاده» و مسجد جامع معروف «گوهرشاد» را (821ق/1418ق) زیر نظر معمار بزرگ، قوام‌الدین شیرازی ساخت.

در زمان سلطان حسین بایقرا نیز نیمی از صحن عتیق و ایوان امیرعلی شیرنوایی ساخته شد. در دوره صفویان طلاکاری گنبد سلطان محمد خدابنده صفوی ترمیم و طلاکاری مناره روزگار غزنویان، در ایام شاه طهماسب اول(984ق/1576م) به انجام رسید. شاه عباس اول، علاوه بر توسعه صحن عتیق، طلاکاری گنبد حرم را نیز مرمت کرد. وی تعدای قرآن خطی منسوب به ائمه اطهار(ع) تقدیم آستان قدس کرد و املاک زیادی را وقف حرم کرد. شاه عباس دوم (1077ق/1666م) صحن عتیق را کاشی‌کاری و شاه سلیمان(1105ق/1693م) گنبد مطهر را که بر اثر زلزله (1084ق/1673م) شکاف برداشته بود مرمت کرد و چندین مدرسه ساخت. ایوان و رواقِ الله‌وردی‌خان و رواق حاتم‌خانی نیز از ساخته‌های امیران بزرگ دولت صفوی است.

نادرشاه افشار مناره دوره غزنویان و ایوان امیرعلی شیر را طلاکاری کرد(1160ق/1747م) و مناره‌ای در همان صحن برپا داشت و اشیائی زرین و گوهر‌نشان  به آستان قدس تقدیم داشت. سقا‌خانه «صحن‌عتیق» هم از بناهای نادری است. در روزگار قاجاریه صحن جدید ساخته شد. ایوان شاه عباس صحن عتیق، توحیدخانه مبارکه مرمت و ایوان ناصری طلاکاری شد و در زمان تولیت عضدالملک (1276ق/1859م) روی نقاشی‌ها و کاشی‌های نفیس حرم آئینه‌کاری شد. گنبد حرم مطهر که در (1330ق/1912م) توسط متجاوزان روسیه تزاری گلوله‌‌باران شده بود، توسط حسین میرزا نیرّالدوله والی خراسان و با کمک اشخاص نیکوکار مرمت شد. در زمان پهلوی ضمن توسعه خیابان‌های اطراف حرم تعدای از بناهای آستان قدس و خود ضریح مطهر مرمت گردید و ساختمان‌های جدید اداری، کتابخانه و موزه ایجاد شد. ار کارهای انجام گرفته پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ایجاد بست طبرسی، دانشگاه علوم اسلامی، صحن جمهوری اسلامی و قدس، آغاز بنای جدید کتابخانه و موزه و رواق «دارالولایه» می‌باشد.

حرم: بنایی مستطیل شکل به طول90/10 و عرض40/10 متر ارتفاع80/18 متر.

بقعه و ضریح: قدیم‌ترین ضریح مربوط به خوارزمشاهیان بوده و در دوره‌های بعد نیز تغییرات و تعمیراتی در ضریح صورت گرفته است. و اکنون ضریح جدید آن در حال آماده‌سازی است.

گنبد: گنبد دو پوشش است: پوشش داخلی که مقرنس کاری است، پوشش بیرونی با20/31 متر ارتفاع که پوشیده از خشت‌های مسی با لایه‌ای از طلاست.

گلدسته‌ها: حرم دارای دو گلدسته به ارتفاع50/40 متر است. یکی از آثار سوری بن معتز در زمان غزنویان و دیگری ساخته نادرشاه.

صحن‌ها: صحن عتیق (انقلاب)، صحن جدید (آزادی)، صحن امام‌خمینی (موزه سابق)، صحن جمهوری اسلامی، صحن قدس.

رواق‌ها: دارالحفّاظ، دارُالسیّاده، دارُالسَّعاده، دارُالضَّیافَه، دارُالذَّکرْ، دارُالسُّرور، دارالعَّزه، دارالسَّلام، دارالشُّکر، دارالفَیض، دارالولایه، رواق توحیدخانه، رواق حاتم‌خانی، رواق الله‌وردی‌خان، رواق مسجد بالاسرمبارک.

بست‌ها: بست‌ها آغاز حریم ابنیه آستان قدس به شمار می‌روند که در شرق، غرب و شمال واقع شده‌اند.

مؤسسات فرهنگی: شامل کتابخانه، موزه، دانشگاه علوم اسلامی، مؤسسه پژوهش‌های اسلامی، بنیاد فرهنگی رضوی و مؤسسه چاپ و انتشارات می‌باشد.

موقوفات: اموال منقول و غیرمنقول بسیاری در سراسر ایران به ویژه از دوره صفویه به این سو وقف آستان قدس شده است که اسناد آن موجود است.

تولیت و تشکیلات اداری: تا زمان تهماسب اول صفوی اداره آستان قدس به وسیله نقیبان بوده. طهماسب برای اولین بار امیر ابوالولی را متولی آستان کرد. محاسبات مالی آستان نیز به شیوه سیاق‌نویسی بوده تا این‌که در 1305، 1328، 1354ش آئین‌نامه‌های اداری و مالی جدیدی برای اداره آستان قدس وضع گردید. آستانه رضوی مشهد اکنون مهم‌ترین کانون زیارتگاهی در ایران است که از این رو در صنعت گردشگری نیز تأثیر فراوان دارد و به این دلیل در مرکز شهر مشهد طرح‌های بزرگ عمرانی به اجرا در آمده است.

نیز نگاه کنید به

علی بن موسی‌الرضا(ع)

مآخذ

1. بیهقی، ابوالفضل. تاریخ بیهقی. تصحیح علی اکبر فیاض، مشهد: 1356، دانشگاه فردوسی، ص531.
2. اصطخری، ابواسحاق ابراهیم. مسالک و ممالک. به اهتمام ایرج افشار، تهران: 1372،  انتشارات علمی و فرهنگی، چ چهارم، ص203.
3. مقدسی، محمد بن احمد. احسن التقاسیم. ترجمه علینقی منزوی، تهران: 1361، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، ج2، ص515.
4. ابن‌بابویه، ابی جعفر الصّدوق. عیون اخبار الرّضا. ج1، قم: کتاب‌فروشی طوس، 1362، ج2، ص719.
5. ابن اثیر، عزّالدیّن علی. تاریخ کامل. ترجمه خلیلی و حالت، تهران: شرکت چاپ و انتشارات کتب ایران، بی‌تا، ج 16، ص114-116؛ محمد هاشم بن محمدعلی. منتخب التواریخ. کتاب‌فروشی اسلامیه، 1382ق، ص 609.
6. امور فرهنگی آستان قدس، آستان قدس دیروز، امروز، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی، 1356، ص29.
7. خواندمیر، غیاث‌الّدین بن همام الدّین الحسین. حبیب السیر. به اهتمام محّمد دبیر سیاقی، ج4، چاپ دوم، بی‌جا، 1353، ص14.
8. گروسه، رنه. امپراتوری صحرانوردان. ترجمه عبدالحسین میکده، تهران: 1368، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم، ص770-771.
9. اسکندر بیگ منشی. عالم آرای عباسی. تهران: 1350، انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم، ج1، ص52؛ و افوشته‌ای نطنزی، محمود بن هدایت‌الله. نقاوه الآثار. به اهتمام احسان شرقی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1350، ص 13، 372، 373.
10. فلسفی، نصرالله. زندگی شاه عبّاس اوّل. تهران: 1371، انتشارات علمی، چاپ پنجم، ج1، ص 375، 860.
11. منجّم، ملاّ جلال‌الدین. تاریخ عباسی. به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران: 1366، انتشارات وحید، چاپ اول، ص 117.
12. ادیب‌هروی، محمّد. حدیقه الرّضویّه. مشهد: 1327، چاپ سربی، ص39.
13. سایکس، سرپرسی. تاریخ ایران. ترجمه سید محمد تقی‌فخر داعی‌گیلانی. تهران: 1343، شرکت سهامی چاپ و انتشار، ج2، ص655.
14. کارنامه دو ساله آستان قدس رضوی. تهیه و تنظیم روابط عمومی اداره امور فرهنگی، مشهد: بی‌نا، بی‌تا؛ خوانساری، محمدباقر. روضات الجنات. بیروت: 1390ق، ج 6، ص 273.
15. اعتضاد‌پور، علی. «ابنیه آستان قدس» نامه آستان قدس. دوره 6، 1344، ص 225.
16. قصابیان، محمد. تاریخ مشهد. مشهد: 1377، الضار، ص 246.
17. عطاردی، عزیزالله. تاریخ آستان قدس.  ؟: ج 1، 1371، عطارد، ص369 .
18. مؤتمن، علی. راهنما یا تاریخ آستان قدس رضوی. تهران: 1348، آستان قدس؛ اسناد موقوفات آستان قدس رضوی در هرات، به کوشش علی کریمیان، تهران: 1378، سازمان اسناد ملی.
19. کاویانی، احتشام. شمس‌الشموس. بی‌جا، 1354، ص36-39.
20. سجادی، صادق. «آستان قدس رضوی»، دایره المعارف بزرگ اسلامی. تهران: 1367، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج1، ص349. حشمت‌اله عزیزی