بادگیر

بادگیر سازه‌ای سنتی در معماری ایران برای جابه‌جایی و خنک کردن هوای درون ساختمان در شهرها و روستاهای گرم و خشک ایرنا. بادگیر در بخش‌های گرم ایران مانند مهم، کاشان، یزد، کرمان طبس، کرانه‌های خلیج فارس و دریای عمان و نیز فارس مورد استفاده بوده، چنان که شهر یزد به سبب بسیاری بادگیرها به «شهر بادگیرها» شهرت دارد.

این سازه از دو بخش بیرونی و درونی تشکیل شده که بخش بیرونی آن برجی است راست‌گوشه، بر زمینه 4 یا 8 پهلو، با آسمانه بسته که از آجر یا خضت و آجر بر بام ساختمان بنا می‌شود. بخش درونی، شامل گذرگاه‌هایی به تناسب تعداد دهانه‌های بادگیر است که آن را به تالار تابستانی، زیرزمین یا حوض خانه مرتبط می‌کند.

تفاوت‌های ساختاری بادگیر از نیاز اقلیمی و تکامل معماری در نواحی مختلف سرچشمه گرفته است. گونه ساده بادگیر، سازه‌ای است که تنها یک دهانه باز به طرف باد خنگ محلی دارد. این گونه بادگیرها در کرانه‌ها و درون کویر به صورت خرپشته مانند و در بنادر و شهرهای کرانه خلیج فارس، بر برج‌های چهارگوش کوتاه ساخته می‌شوند (مانند بندر لافت در جزیره قشم).

بادگیرهای دو دهانه که راست گوشه و دارای برج یا میله‌اند، معمولاً در جاهایی ساخته می‌شوند که باد خنک از شمال شرقی به جنوب غربی می‌وزد. درون این بادگیرها، برخلاف بادگیرهای یک دهانه به دو بخش تقسیم می‌شود. بخش رو به باد هوای خنک را به درون بنا می‌برد و بخش دیگر هوا را از درون بنا خارج می‌کند. در بادگیرهای چهار دهانه باد از هر سو که بوزد، از دهانه پشت به باد خارج می‌شود. به همین دلیل به این گونه بادگیرها «بده و بستان» می‌گویند. در پی تکمیل این ساختار، بادگیرهای 8 ضلعی ساخته شد که به دلیل محیط نزدیک به دازه، باد از هر سو که بوزد، بخشی از چشمه‌های بادگیر در برابر آن قرار دارد.

افزایش شماره چشمه‌ها علاوه بر زیبا ساختن چهره‌ برج به تنظیم فشار و استحکام دهانه‌ها در برابر باد کمک می‌کند. چنان که در تکامل این امر، بادگیرهای دواشکوبه‌ای بر زمینه چهار گوشه ساخته می‌شد که برج بالاتر مستقل از بادگیر زیرین عمل می‌کرد.

انتخاب جای بادگیر، بلندی برج، تناسب آن با فضایی که باید خنک شود، سوی دهانه‌ها و شمار چشمه‌ها کاری دقیق بود. معماران با استفاده از حساسیت لاله گوش، سوی وزش باد و بلندی بادگیر را تعیین می‌کردند. اشتباه در محاسبه، بادگرم و گرد و خاک را وارد خانه می‌کرد. ورود گرد و خاک و حشرات و پرندگان به وسیله پهن کردن قاعده برج نسبت به بدنه در مورد اول و نصب تور سیمی در مورد دوم می‌توان حل کرد.

دهانه زیرین بادگیر، به تناسب جای برج در بام، در سقف یا گیلویی یا بدنه و دیوار اتاق یا زیرزمین و حوض خانه ساخته می‌شود و گاه شدت گردش هوا با گشودن و بستن دریچه‌ها در اختیار ساکنان بود.

بادگیر علاوه بر خانه‌ها در جاهای عمومی مثل مسجد، مدرسه، کاروان‌سرا و ... کاربرد داشت و در آب انبارها آب را خنگ و سالم نگاه می‌داشت. ساختمان بادگیر به دو روش خنک‌سازی حساس و خنک‌سازی تبخیری ساخته می‌شود. روش خنک‌سازی حساس با استفاده از نیمردی مکش و کشیدن باد خنک به درون بادگیر به بیرون ساختمان کار می‌کند. این نوع بادگیر بدون باد هم عمل می‌کند. خنک‌سازی تبخیری به صورت‌های گوناگون، از آویختن پرده .......... مرطوب در جلوی دهانه بادگیر تا گذر هوای بادگیر از دالان مرطوب زیر باغچه، از روی آب حوض در مدخل حوض خانه و از روی جریان آب چاه یا آب زیرزمینی انجام می‌شود.

بادگیر در ادبیات فارسی و معماری ایران قدمت بسیار دارد. قدیمی‌ترین بادگیر، مربوط به مدرسه غیاثیه ...... (سده نهم قمری) شناخته شده اگر چه ساختن بادگیر دست‌کم ازسده‌های نخستین قمری در ایران رواج داشته و در سفرنامه‌های مسافران خارجی به کاربرد آن اشاره شده است ساخت این سازه درخارج از ایران تا شمال آفریقا، به ویژه در مصر رایج بوده است. از مهمترین نمونه‌های بادگیر می‌توان به بادگیر شش ضلعی مرتفع باغ دولت آباد یزد، بادگیرهای گنبدی خانه لاری در کاشان، بادگیر چیقی در سیرجان، بادگیرهای آب ابنار یزد (شش بادگیری) و ... اشاره کرد که نمونه‌های منحصر به فرد از ساخت بادگیر در ایران به شمار می‌روند.

درآرام مردوخی

تلخیص از دایره المعارف بزرگ اسلامی

بادگیر، گذرگاهی ساخته شده بر بام ساختمان برای راهیابی نسیم به درون است.

عربی‌شده: باذَنج، باذهنج. واژه‌های برابر آن: آدغَر، باد پروا، باد پرانی، باتخان، بادخان. بادخانه، بادخن، بادخون، بادرس، بادغد، بادغَر، باد غرد. باد غَس. باد غره، باد غند. بادگذار. بادگذر. بادَنج، بادَنک، بادهنج، بادهلج، بادآهنج، بادآهنگ، خانه باد. واتخر. برج بادگیر.

پیشینه: از بادگیر برای خنک کردن و دگرگون کردن هوای درون ساختمان از گذشته‌های دور بهره‌گیری می‌شده و پیشینه آن به مصریان کهن و بابلی‌ها می‌رسد. «با توجه به کاربرد پیشینه‌دار بادگیر که تنها در ایران دیده می‌شود، می‌توان اختراع بادگیر را از ایرانیان دانست. اعراب نیز با بادگیر آشنا بوده‌اند. به گمان فراوان، گسترش بادگیر در شام و مصر در روزگار اسلامی از راه عراق بوده است.² در ایران در بسیاری از شهرها و روستاهای گرمسیر که دارای باد و نسیم مطلوب ازیک یا چند سو هستند، بادگیرهایی رو بدان سو ساخته می‌شود.

بخش‌های بادگیر: هر بادگیر دارای سه بخش است: الف ـ دهانه بیرونی با اندامی بلند و رو به بالا. ب ـ میله یا گذرگاه باد که از بام به درون کشیده شده. پ ـ دهانه درونی که از گوشه‌ای از سقف یا دیوار به درون راه می‌یابد. گاه اتاقی زیر آن هست که به آن اتاق بادگیر یا بادگیرخانه می‌گویند.

گونه‌ها: بادگیرها را می‌توان بسته به ریخت میله آن این گونه دسته‌بندی کرد:

• میله مربع (مکعبی)؛
• میله استوانه‌ای^؛
• میله هشت ضلعی؛
• میله مستطیلی.

به طور کلی در جاهایی که نسیم مطلوب از چند سو می‌وزد از میله‌های مکعبی یا استوانه‌ای یا منشور هشت ضلعی، و در جاهایی که باد مطلوب تنها از یک سو می‌وزد از میله منشور مستطیلی که تنها یک دهانه رو به باد دارد بهره‌گیری می‌شود.

بادگیرها را می‌توان بسته به دهانه‌شان نیز چنین دسته‌بندی کرد:

• بادگیرهای یک دهانه که میله آن‌ها منشور مستطیلی است و دهانه آن‌ها تنها رو به باد مطلوب است. گاه آن‌ها را برای ایستادگی در برابر گردباد همچون خرپشته (شیب‌دار) می‌سازند؛
• بادگیرهای دو دهانه که کمتر ساخته شده، ولی گاه برخی بادگیرها دارای دو دهانه برای دو بادگیر درون هم هستند. (دو منشور یا استوانه درون هم): یک دهانه پایین‌تر و دیگری بالاتر که هر کدام به گذرگاهی جدا راه می‌یابند تا هر گاه باد مطلوب از سطح زمین یا بالاتر وزید، یکی از آن‌ها بتواند باد را به درون برساند؛
• بادگیرهای چهار دهانه که در جاهایی ساخته می‌شود که باد مطلوب از سوهای گوناگون می‌وزد. در این بادگیرها گاه یک دهانه باد را به درون می‌مکد و دهانه دیگر باد را به بیرون می‌فرستد. در میناب و در قشم چنین بادگیرهایی هست.

نمونه‌ها: در سرزمین‌های گرمسیری مانند یزد و پیرامون آن، اردکان و نائین و اصفهان و دیگر جاها و نیز در شهرهای جنوبی کناره دریای عمان و خلیج فارس انواع بادگیرها را می‌توان دید. بلندترین بادگیر از آن ساختمان کوشک باغ دولت آباد یزد است که شاید زیباترین بادگیر نیز باشد. برخی آب انبارها در یزد چهار یا پنج بادگیر دارند و نیز آب انبار شش بادگیره نیز ساخته شده است. بیشتر بادگیرهای اردکان، تک دهانه هستند و به گونه خرپشته‌ای ساخته شده‌اند.

بادگیرها را می‌توان در خانه‌ها و در بخش تابستان‌نشین آن یافت. همچنین در برخی ساختمان‌های همگانی مانند مسجد، مدرسه، آب انبار و کاروانسرا نیز بادگیر یافت می‌شود.

علی محمد رنجبر کرمانی